شيخ عزيز: سنڌي صحافت، ادب ۽ تحقيق جو روشن باب

شيخ عزيز سنڌي صحافت جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو نالو آهي، جنهن کي صرف ”صحافي“ چئي مڪمل طور بيان نٿو ڪري سگهجي. هو صحافي به هو، اديب به، محقق به، تاريخ جو ڄاڻو به، موسيقيءَ جو پارکو به ۽ صحافت جو استاد به.

مجيد نواز مغل

ناميارو صحافي، اديب، محقق، تاريخدان، ثقافتي دانشور ۽ موسيقيءَ جو پارکو شيخ عزيز سنڌ جي جديد صحافت جي انهن اهم شخصيتن مان هڪ هو، جنهن صحافت کي رڳو خبر پهچائڻ جو ذريعو نه، پر علم، تحقيق، تاريخ ۽ سماجي شعور جو وسيلو بڻايو.

مڪمل پروفائيل

نالو: شيخ عزيز

پيدائش: 9 ڊسمبر 1938ع

جنم ڀُوميِ: حيدرآباد، سنڌ

وفات: 7 آڪٽوبر 2018ع

شعبا: صحافت، ادب، تحقيق، تاريخ، ثقافت، موسيقي ۽ تدريس

ٻوليون: سنڌي، اردو ۽ انگريزي

صحافتي شروعات: 1957ع

تعليم: حيدرآباد ۾ ابتدائي ۽ ثانوي تعليم؛ 1968ع ۾ لنڊن جي ٿامس ڪاليج آف جرنلزم مان صحافت جي تعليم/ڊپلوما

اهم ادارا: روزاني ڪاروان، روزاني عبرت، سنڌ آبزرور، سنڌ نيوز، جنگ، حريت ۽ ڊان

اوارڊ: ايڪسلنس اِن جرنلزم ايوارڊ (2000ع)، ترقي پسند ادبي ايوارڊ (2001ع)

سنڌي ادبي بورڊ: 2008ع کان 2011ع تائين وائيس چيئرمين.

حيدرآباد يونين آف جرنلسٽس: 1974ع ۾ صدر

شروعاتي زندگي ۽ علمي ماحول

شيخ عزيز 9 ڊسمبر 1938ع تي حيدرآباد ۾ هڪ علمي ۽ ادبي خاندان ۾ جنم ورتو. سندس خاندان جو سنڌي علم، ادب، ريڊيو، ڊرامي ۽ ثقافت سان گهرو تعلق هو. سندس ڀاءُ شيخ محمد اسماعيل سنڌي ٻولي، ادب ۽ قديم آثارن جو ڄاڻو هو، جڏهن ته ٻيو ڀاءُ شيخ محمد ابراهيم ريڊيو پاڪستان سان لاڳاپيل مشهور پروڊيوسر ۽ ڊراما ساز هو. اهڙي علمي ماحول شيخ عزيز جي فڪري تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن انٽر تائين تعليم حيدرآباد ۾ حاصل ڪئي. صحافت کي باقاعده علم طور سکڻ لاءِ هن 1968ع ۾ لنڊن جي ٿامس ڪاليج آف جرنلزم مان صحافت جي تعليم حاصل ڪئي. شيخ عزيز پنهنجي صحافتي زندگيءَ جي شروعات 1957ع ۾ روزاني ڪاروان حيدرآباد ۾ سب ايڊيٽر طور ڪئي. ان کان پوءِ 1958ع کان 1961ع تائين روزاني عبرت سان لاڳاپيل رهيو. عبرت ۾ سندس ذميواريون وڌنديون ويون. 1961ع کان 1965ع تائين هو سينيئر سب ايڊيٽر رهيو، جڏهن ته 1965ع کان 1975ع تائين اسسٽنٽ ايڊيٽر ۽ مئگزين ايڊيٽر طور ڪم ڪيائين. 1975ع کان پوءِ ليڊر رائيٽر طور پڻ ڪم ڪيائين. 1976ع ۾ هفتيوار سنڌ آبزرور جو ايڊيٽر مقرر ٿيو. ان عرصي دوران سنڌ نيوز سان به ايڊيٽر طور لاڳاپيل رهيو. 1980ع ۾ ڪراچي منتقل ٿيڻ کان پوءِ هن روزاني جنگ، روزاني حريت ۽ ٻين ادارن ۾ اهم ذميواريون نڀايون. 1989ع ۾ سندس ڊان سان وابستگي شروع ٿي، جتي پهرين سب ايڊيٽر ۽ پوءِ ايڊيشن انچارج جي حيثيت سان ڊگهي عرصي تائين ڪم ڪيائين. ڊان ۾ سندس آخري ذميوارين مان هڪ اهم ذميواري ايڊيشن انچارج جي هئي. شيخ عزيز کي ڪيترن ئي صحافتي حلقن ۾ جديد سنڌي صحافت جي اهم بانيڪارن مان شمار ڪيو ويو آهي. سندس صحافتي انداز ۾ خبر، تجزيو، تاريخ، پسمنظر ۽ تحقيق کي گڏ رکڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. شيخ عزيز جو صحافتي ڪم رڳو سنڌي تائين محدود نه هو. هن اردو ۽ انگريزي صحافت ۾ پڻ پنهنجو نمايان مقام پيدا ڪيو. سندس لکڻين ۾ سنڌ، پاڪستان، تاريخ، سياست، ثقافت، موسيقي ۽ سماجي معاملن بابت وسيع مطالعي جو عڪس نظر اچي ٿو.

شيخ عزيز جي هڪ وڏي سڃاڻپ اها به هئي ته هو صرف پاڻ نه لکندو هو، پر نئين نسل جي صحافين جي تربيت پڻ ڪندو هو. صحافت ۾ خبر لکڻ، ايڊيٽنگ، ٻولي، عنوان، تحقيق، پسمنظر ۽ صحافتي ذميواريءَ بابت سندس ڪم ڪيترن ئي نوجوان صحافين لاءِ عملي سکيا جو ذريعو بڻيو. سندس ”عملي صحافت“ نالي ڪتاب کي به سنڌي صحافت جي اهم ڪتابن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي لائبريريءَ ۾ هن ڪتاب جو 1995ع وارو رڪارڊ موجود آهي.

شيخ عزيز کي رڳو صحافي سڏڻ سندس شخصيت کي محدود ڪرڻ برابر ٿيندو. هن تاريخ، ادب، موسيقي، ثقافت، سياست ۽ صحافت تي لکيو. سندس لکڻين مان معلوم ٿئي ٿو ته هن سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافت کي جديد تحقيق ۽ صحافتي انداز سان پڙهڻ جي ڪوشش ڪئي.

سندس ڪم سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٽنهي ٻولين ۾ موجود آهي. مختلف ذريعن موجب سندس لکيل مضمونن ۽ تحقيقي ڪم جو انگ تمام وڏو هو؛ هڪ تحقيقاتي مضمون ۾ سندس 3000 کان وڌيڪ مضمونن جو ذڪر پڻ ملي ٿو. شيخ عزيز جا ڪتاب ۽ تحقيقي ڪم ڪيترن ئي موضوعن تي پکڙيل آهن. دستياب حوالن ۾ هي عنوان نمايان طور ملن ٿا:

سنڌ جون پراسرار ڪهاڻيون، انتخاب، نقشِ لطيف، عملي صحافت

Political History of Pakistan

Bhutto: Memories and Reminiscences

سنڌي ادب جي تاريخ

سنڌي موسيقيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا

Notes on Sindh

Bar-e-Sagheer Mein Moseeqi Likhan Ji Riwaayat

Musical Notes

ڀٽو کان ضياءَ تائين

دارون ۽ ڪارون ــ خودنوشت

CHANG ــ سنڌو ماٿريءَ جي قديم موسيقيءَ جي ساز بابت انگريزي ڪم

سندس آخري دور جي ڪم مان CHANG سندس وفات کان پوءِ 2021ع ۾ شايع ٿيو. شيخ عزيز جي شخصيت جو هڪ اهم پاسو موسيقي ۽ ثقافت سان سندس گهرو تعلق هو. سنڌ جي موسيقي، ننڍي کنڊ جي موسيقيءَ جي تاريخ، سازن، راڳ ۽ ثقافتي روايتن تي سندس تحقيق سندس علمي ڪم جو اهم حصو آهي.

سندس لکڻين ۾ موسيقيءَ کي رڳو تفريح نه، پر تاريخ ۽ سماج جي ثقافتي يادگيري طور ڏٺو ويو آهي. شيخ عزيز ڊان سان ڊگهي عرصي تائين لاڳاپيل رهيو. اتي هن سب ايڊيٽر ۽ بعد ۾ ايڊيشن انچارج طور ڪم ڪيو.

ڊان ۾ هن پاڪستان جي تاريخ تي هفتيوار ڪالم پڻ لکيو، جيڪو لڳ ڀڳ چئن سالن تائين جاري رهيو. ان ڪم مان سندس تاريخي مطالعي ۽ تحقيق جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. شيخ عزيز صحافت کي صرف اخبارن تائين محدود نه رکيو. هو صحافت جي تعليم سان پڻ لاڳاپيل رهيو. 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ هن ڊاڪٽر خان محمد پنهور سان گڏ سنڌ يونيورسٽي ڄامشوري جي ميڊيا ۽ ڪميونيڪيشن اسٽڊيز واري شعبي سان لاڳاپو رکيو ۽ وزٽنگ فيڪلٽي طور پڻ ڪم ڪيو. اهڙي طرح سندس تجربو ڪتابن، اخبارن ۽ ڪلاس روم تائين منتقل ٿيو.

شيخ عزيز جي خدمتن کي مختلف موقعن تي مڃتا پڻ ملي. 2000ع ۾ کيس صحافت ۾ ايڪسلنس ايوارڊ ڏنو ويو، جڏهن ته 2001ع ۾ کيس ترقي پسند ادبي ايوارڊ سان نوازيو ويو. 2008ع کان 2011ع تائين هن سنڌي ادبي بورڊ جي وائيس چيئرمين طور پڻ ذميواري نڀائي.

7 آڪٽوبر 2018ع تي شيخ عزيز جو لاڏاڻو ٿيو. سندس وفات سنڌي صحافت، ادب، تحقيق ۽ ثقافت جي دنيا ۾ هڪ وڏو خال پيدا ڪيو. ڊان ۾ ڇپيل تعزيتي مضمون موجب، سندس وفات سان صحافت جي هڪ دور جو اختتام محسوس ٿيو. کيس تاريخ، ادب، موسيقي، سياست ۽ ملڪ جي سماجي ۽ معاشي حالتن بابت وسيع ڄاڻ رکندڙ شخصيت طور ياد ڪيو ويو.

شيخ عزيز جو ادبي ۽ صحافتي ورثو شيخ عزيز جو اصل ورثو سندس ڪتابن، مضمونن ۽ اخبارن ۾ لکيل مواد سان گڏ اهي صحافي ۽ قلمڪار به آهن، جن سندس صحبت ۽ تربيت مان سکيو. سندس شخصيت ۾ صحافي، اديب، محقق، تاريخدان، ثقافتي دانشور ۽ موسيقيءَ جو پارکو گڏ نظر اچن ٿا. هن صحافت کي روزاني خبرن جي دائري مان ڪڍي تاريخ، ادب، ثقافت ۽ سماج سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافت بابت گهري دلچسپي نمايان آهي.

شيخ عزيز سنڌي صحافت جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو نالو آهي، جنهن کي صرف ”صحافي“ چئي مڪمل طور بيان نٿو ڪري سگهجي. هو صحافي به هو، اديب به، محقق به، تاريخ جو ڄاڻو به، موسيقيءَ جو پارکو به ۽ صحافت جو استاد به. 1957ع ۾ ڪاروان کان شروع ٿيل سندس صحافتي سفر ڪيترن ئي اخبارن، ادارن ۽ علمي شعبن مان گذرندي ڊان تائين پهتو. هن ٽن ٻولين ۾ لکيو، ڪيترن موضوعن تي تحقيق ڪئي، ڪتاب لکيا، صحافين جي تربيت ڪئي ۽ سنڌي صحافت کي جديد رخ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس زندگيءَ جو سڀ کان وڏو سبق اهو آهي ته صحافت صرف خبر لکڻ جو نالو ناهي؛ صحافت علم، تحقيق، سچائي، ٻولي، تاريخ ۽ سماجي ذميواريءَ جو نالو پڻ آهي. شيخ عزيز پنهنجي ڊگهي صحافتي ۽ علمي سفر وسيلي ان تصور کي عملي صورت ڏني. شيخ عزيز جو نالو سنڌي صحافت ۽ سنڌ جي علمي تاريخ ۾ هڪ اهم حوالو رهندو.

___________

مجيد نواز مغل سکر ۾ صحافي آھي