ڀٽائيءَ جي سفرن جو سندس شاعريءَ تي گهرو اثر ٿيو ۽ هن مختلف علائقن ۽ ماڻهن جي تجربن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ جذب ڪيو. اهو سفر صرف هڪ مسلمان صوفيءَ جو مذهبي سفر نه هو؛ اهو سنڌ جي جاگرافي، سماج ۽ انسان جي اندر تائين وڃڻ وارو سفر هو. ڀٽائيءَ جو ڪلام رُڳو روايتي تصوف يا بيتن جي لفظي معني تائين محدود ناهي، پر اهو سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، انساني مشاهدي ۽ عملي تجربن مان ڦٽي نڪتل هڪ عظيم فڪري دستاويز آهي. انجنيئر شفقت حسين وڌو جو ڪتاب ”شاهه جو رسالو ــ چونڊ بيت، معني ۽ تشريح“ لطيف سائينءَ جي انهيءَ جامع فڪري ۽ تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ جي هڪ اهم ۽ تاريخي ڪوشش آهي.
نسيم بخاري
شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ کي جيڪڏهن رڳو هڪ صوفي شاعر، درويش يا روحاني شخصيت طور پڙهبو ته شايد لطيف جي عظمت جو فقط هڪ پاسو اسان جي سامهون ايندو. لطيف کي سمجهڻ لاءِ سندس شاعريءَ سان گڏ سندس سفر، مشاهدا، ماڻهن سان ملاقاتون، سنڌ جي جاگرافي، سامونڊي دنيا، ريگستان، جبل، بندرگاهون، ڌنار، پورهيت، وڻجارا، مارئيون، سسئيون، ملاح، جوڳي، ڪاپڙي ۽ عام ماڻهو به پڙهڻا پوندا.
انهيءَ حوالي سان انجنيئر شفقت حسين وڌو جو ڪتاب ”شاهه جو رسالو ــ چونڊ بيت، معني ۽ تشريح“ هڪ اهم ڪوشش آھي، ڇاڪاڻ ته هن شاهه جي بيتن کي رڳو لفظن جي معني تائين محدود رکڻ بدران انهن جي پويان موجود ماحول، تاريخ، انساني تجربن ۽ فڪري پسمنظر کي سمجهڻ جي پڻ ڪوشش ڪئي آهي.
شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي جوانيءَ جو سفر سنڌ جي روايتي صوفي سفرن کان گهڻو وسيع هو. روايتن ۽ تحقيقن مطابق لڳ ڀڳ 21 ورهين جي عمر ۾ هو گنجي ٽڪر جي علائقي ۾ جوڳين سان مليو ۽ انهن سان گڏ ڊگهي سفر تي نڪري ويو.
ان سفر ۾ ٺٽو، گنجي ٽڪر، هنگلاج، لاهوت، لکپت، دوارڪا، پوربندر، جوناڳڙهه، ڪڇ، ڪارونجهر، ٿر ۽ جيسلمير جهڙا هنڌ سندس مشاهدي ۾ آيا. ڪيترن ماخذن ۾ سندس سفر جو عرصو لڳ ڀڳ ٽي سال ٻڌايو ويو آهي.
اهو سفر صرف هڪ مسلمان صوفيءَ جو مذهبي سفر نه هو؛ اهو سنڌ جي جاگرافي، سماج ۽ انسان جي اندر تائين وڃڻ وارو سفر هو.
هن گنجي ٽڪر جا جوڳي ڏٺا، هنگلاج جا مسافر ڏٺا، ٿر جا پياسا ماڻهو ڏٺا، ڪڇ ۽ گجرات جا بندر ڏٺا، سامونڊي وڻجارن جي دنيا ڏٺي، ريگستان جي اڃ ۽ اڪيلائي محسوس ڪئي. تنهنڪري لطيف جي شاعريءَ ۾ جيڪو سمنڊ آهي، اهو رڳو استعاري وارو سمنڊ ناهي؛ ان ۾ حقيقي سامونڊي دنيا جي خوشبو به آهي.
تحقيقي مطالعي ۾ اهو به سامهون اچي ٿو ته شاهه جي سفرن جو سندس شاعريءَ تي گهرو اثر ٿيو ۽ هن مختلف علائقن ۽ ماڻهن جي تجربن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ جذب ڪيو.
لطيف جو هنگلاج وڃڻ خاص اهميت رکي ٿو. جوڳين سان گڏ هنگلاج جو سفر هڪ اهڙو واقعو آهي، جيڪو اڄ جي مذهبي ورهاڱي واري سوچ جي سامهون هڪ وڏو سوال بڻجي بيهي ٿو. هڪ مسلمان صوفي، هندو جوڳين جي سنگ ۾، هڪ اهڙي مقدس ماڳ ڏانهن وڃي ٿو، جيڪو هندو عقيدي ۾ انتهائي اهميت رکي ٿو. تحقيقي مطالعي ۾ به شاهه جي هنگلاج واري سفر کي سندس ڪاپڙين ۽ جوڳين سان تعلق ۽ ”سُر رامڪلي“ سان ڳنڍيو ويو آهي.
اهو واقعو ٻڌائي ٿو ته لطيف لاءِ روحانيت جون سرحدون مذهبن جي ظاهري سرحدن کان وسيع هيون. هُو انسان کي مذهب، ذات، نسل ۽ طبقي کان اڳ انسان طور ڏسڻ جي صلاحيت رکي ٿو.
شايد انهيءَ ڪري ئي لطيف سنڌ جو اهڙو شاعر بڻجي سگهيو، جنهن کي سنڌي مسلمان به پنهنجو سمجهن ٿا ۽ سنڌي هندو به، ۽ جنهن جي درگاهه سان مختلف مذهبي پسمنظر رکندڙ ماڻهو عقيدت جو تعلق رکن ٿا.
سفر مان واپس آيل شاهه ساڳيو ماڻهو نه رهيو. هر وڏو سفر انسان کي تبديل ڪندو آهي، پر لطيف جو سفر شايد سندس اندر جي شاعر کي مڪمل طور جاڳائڻ وارو سفر هو.
گنجي ٽڪر کان هنگلاج تائين جبل هئا؛ هنگلاج کان لاهوت تائين ڏکيائون هيون؛ ڪڇ ۽ گجرات ۾ بندر ۽ وڻجارا هئا؛ ٿر ۾ اڃ، غربت ۽ اڪيلائي هئي؛
جيسلمير ۾ ريگستان هو؛ سامونڊي دنيا ۾ وڇوڙو، انتظار ۽ خطرا هئا. انهن سڀني تجربن مان لطيف وٽ انساني زندگيءَ جا استعارا پيدا ٿيا. سسئيءَ جي پنڌ ۾ ريگستان رڳو ريگستان نه رهيو؛ مومل جو انتظار رڳو محبت جو قصو نه رهيو؛
مارئيءَ جو ٿر رڳو هڪ جاگرافيائي علائقو نه رهيو؛ سامونڊي وڻجارو رڳو واپار ڪندڙ شخص نه رهيو؛ رامڪليءَ جا جوڳي رڳو فقير نه رهيا. اهي سڀ لطيف جي فڪر ۾ انسان جي اندروني سفر جا ڪردار بڻجي ويا.
شاهه جي چوڌاري سنڌ ۾ تاريخ به رت سان لکجي رهي هئي. لطيف جنهن دور ۾ جيئرو هو، اهو ڪو پُرامن ۽ خوشحال دور نه هو. 1718ع ۾ شاهه عنايت شهيد جو سانحو پيش آيو. سندس سماجي ۽ زرعي تصور، جاگيرداراڻي مفادن ۽ سياسي طاقت سان ٽڪرايو، ۽ کيس قتل ڪيو ويو. لطيف جي عمر ان وقت لڳ ڀڳ 29 سال هئي. شاهه عنايت جي شهادت سنڌ جي اجتماعي شعور تي گهرو اثر ڇڏيو.
لطيف اهڙي سنڌ ۾ موجود هو، جتي طاقتور ۽ ڪمزور جي وچ ۾ فرق تمام وڏو هو، جتي عام ماڻهو سياسي طاقت جي ڇڪتاڻ جو بار کڻندو هو. پوءِ 1739ع ۾ نادرشاهه جو حملو ٿيو. سنڌ جو حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙو نادرشاهه جي طاقت جو مقابلو نه ڪري سگهيو. تاريخي حوالن مطابق نادرشاهه سنڌ تي قبضو ڪري وڏي مالي خراج جو بار وڌو، هڪ ڪروڙ رپين جي رقم ۽ ٻيا قيمتي تحفا ورتا ۽ نور محمد جا پٽ يرغمال طور وٺي ويو. سنڌ جي علائقن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌ سياسي ۽ معاشي طور سخت ڪمزور ٿي.
سرڪاري سنڌي ثقافت کاتي جي مواد ۾ به نادرشاهه پاران نور محمد ڪلهوڙي جي ٽن پٽن ــ غلام شاهه، مرادياب ۽ عطر خان ــ کي ايران يرغمال طور وٺي وڃڻ جو ذڪر موجود آهي. اهو سڀ لطيف جي اکين آڏو يا سندس ويجهي تاريخي ماحول ۾ ٿي رهيو هو.
نادرشاهه جي موت کان پوءِ 1747ع ۾ احمد شاهه ابدالي طاقت ۾ آيو. 1748ع ۾ هن هندستان تي پهريون وڏو حملو ڪيو، ۽ پوءِ بار بار پنجاب ۽ هندستان ڏانهن آيو. سنڌ به افغان سياسي اثر ۽ خراج جي دٻاءَ کان محفوظ نه رهي. تاريخي ماخذن ۾ 1748ع واري ابدالي حملي سان سنڌ جي ڪلهوڙا حڪومت تي خراج جي دٻاءَ جو ذڪر ملي ٿو. شاهه جي زندگيءَ جو آخري دور به انهن ئي سياسي ۽ معاشي بحرانن سان گهيريل هو.
ڇا اهي حالتون لطيف کي ڀٽائي بڻائين ٿيون؟ هي سوال ئي شايد انجنيئر شفقت حسين وڌو جي مطالعي کي سمجهڻ جي ڪنجي آهي. هڪ شاعر صرف ڪتاب پڙهي وڏو شاعر نٿو بڻجي. ڪڏهن ڪڏهن زندگي پاڻ ڪتاب بڻجي ويندي آهي. لطيف لاءِ سنڌ هڪ کليل ڪتاب هئي. هن ماڻهن کي پڙهيو؛ هن ريگستان پڙهيو؛ هن سمنڊ پڙهيو؛ هن وڇوڙو پڙهيو؛ هن غربت پڙهي؛ هن غلامي پڙهي؛ هن عورت جي درد کي پڙهيو؛ هن وڻجاري جي انتظار کي پڙهيو؛ هن جوڳيءَ جي ڳولا پڙهي؛ هن حڪمران ۽ رعيت جي وچ ۾ فاصلو پڙهيو. انهيءَ ڪري لطيف جو صوفياڻو فڪر زمين کان ڪٽيل فڪر نه آهي. اهو زندگيءَ جي مٽيءَ مان پيدا ٿيل تصوف آهي.
انجنيئر شفقت حسين وڌو: پاڻيءَ جو ماهر، اديب، مترجم ۽ مصور
انجنيئر شفقت حسين وڌو پاڪستان جي نامور هائيڊرولوجسٽ (ماهرِ آبپاشي)، سول انجنيئر، سنڌي اديب، مترجم ۽ مصور طور سڃاتا وڃي ٿو. هن سنڌ حڪومت جي آبپاشي کاتي ۾ ڊگهي عرصي تائين خدمتون سرانجام ڏيڻ کان پوءِ گريڊ 20 جي چيف انجنيئر جي حيثيت سان رٽائرمينٽ ورتي. مئي 2026ع ۾ وفاقي حڪومت، سنڌ حڪومت جي سفارش تي، کيس انڊس رِور سسٽم اٿارٽي (IRSA) ۾ ٽن سالن لاءِ ميمبر سنڌ مقرر ڪيو ويو. ارسا ۾ هو پاڻيءَ جي ٽيلي ميٽري، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ سنڌ جي پاڻيءَ سان لاڳاپيل حقن ۽ معاملن ۾ سنڌ جي نمائندگي ڪندو رهيو آهي. انجنيئر شفقت حسين وڌو سنڌ ۾ پاڻيءَ جي منصفاڻي ورڇ، ارسا جي ميمبر صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي معاملن ۽ تڪرارن، توڙي صوبائي پاڻيءَ جي حقن جي تحفظ بابت هڪ مضبوط ۽ مستند آواز سمجهيو وڃي ٿو. 15 مئي 1963ع تي سيوهڻ شريف، سنڌ ۾ پيدا ٿيو. سندن والد احمد خان وڌو پڻ آبپاشي کاتي سان وابسته رهيو ۽ سرڪاري خدمتون انجام ڏنيون.
ڪهاڻيڪار ۽ مترجم:
شفقت حسين وڌو لکڻ جي شروعات 1982ع ۾ يونيورسٽيءَ جي شاگرديءَ واري زماني ۾ ڪئي. سندس پهرين ڪهاڻي ڪراچيءَ مان شايع ٿيندڙ مشهور ادبي رسالي ”برسات“ ۾ ڇپي. هو سنڌي ٻوليءَ جي سٺن ڪهاڻيڪارن ۾ شمار ٿي ٿو، جڏهن ته خاص طور تي عالمي ادب کي سنڌي ٻوليءَ ۾ منتقل ڪرڻ واري ترجمي جي فن ۾ پڻ سندن اهم مقام آهي. مختلف ٻولين جي ادب، فڪر ۽ ڪهاڻين کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ هن نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. هڪ طرف هو دريائن، واهن، آبپاشي نظام ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جهڙن فني ۽ سائنسي معاملن جو ڄاڻو آهي، ته ٻئي طرف ادب، ترجمي ۽ مصوريءَ جهڙن تخليقي شعبن سان پڻ گهرو لاڳاپو رکي ٿو. اهڙيءَ ريت سندن شخصيت انجنيئرنگ، پاڻيءَ جي سائنس، ادب ۽ فن جو هڪ منفرد سنگم بڻجي سامهون اچي ٿي.
2010ع جي ٻوڏ دوران پڻ سندن انتظامي ۽ فني سرگرميءَ جو ذڪر اچي ٿو. ادبي دنيا ۾ هن ترجمي جو ڪم پڻ ڪيو، جنهن ۾ خليل جبران جي ڪتاب The Procession جو سنڌي ترجمو آبشار ۽ شيخ اياز جي دعائيه ۽ نثري شاعريءَ جي انگريزي ترجمي Prayer of Poetry جهڙا ڪم شامل آهن.
شاهه جو رسالو ــ چونڊ بيت، معني ۽ تشريح
سنڌيڪا اڪيڊمي طرفان شايع ٿيل هي ڪتاب مڪمل رسالي جي دعوي نٿو ڪري؛ ان جو نالو ئي ٻڌائي ٿو ته اهو چونڊ بيتن جي معني ۽ تشريح تي ٻڌل ڪم آهي.
شفقت حسين وڌو جي ڪوشش جو هڪ وڏو پاسو اهو آهي ته شاهه جي بيت کي شاهه جي زماني سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. هر بيت کي پڙهڻ وقت صرف هي شاهه جو بيت آهي چوڻ ڪافي ناهي؛ محقق کي اهو به ڏسڻو پوي ٿو ته: اھو بيت ڪهڙي نسخي ۾ موجود آهي؟ ان جون مختلف پڙهڻيون ڪهڙيون آهن؟ لفظ جي اصل صورت ڪهڙي آهي؟ بيت جو موضوع ڪهڙي سر سان ٺهڪي ٿو؟ تاريخي ۽ جاگرافيائي اشارا ڇا ٻڌائن ٿا؟ ٻوليءَ جي لحاظ کان بيت ڪيترو قديم يا مستند آهي؟ معنى ۽ فڪر شاهه جي مجموعي شاعريءَ سان ڪيترا هم آهنگ آهن؟
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جهڙن محققن جي ڪم جي وڏي اهميت ئي اها آهي ته شاهه جي ڪلام کي ڪيترن ئي نسخن، پڙهڻين ۽ معيارن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. سنڌي لطيفيات ۾ اها تحقيقي روايت انتهائي اهم آهي.
منهنجي نظر ۾ انجنيئر شفقت حسين وڌو جي چونڊ ۽ تشريح کي لطيفيات جي مڪمل آخري ڪڙي سمجهڻ بدران شاهه کي عام پڙهندڙ، شاگرد ۽ نئين نسل تائين تاريخي ۽ فڪري پسمنظر سان پهچائڻ واري ڪوشش طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي.
هن قسم جو ڪم خاص ڪري ان ڪري اهم آهي، جو شاهه کي اڪثر صرف چند مشهور بيتن تائين محدود ڪيو وڃي ٿو. پر لطيف کي سمجهڻ لاءِ بيت ياد ڪرڻ کان وڌيڪ ضروري آهي بيت جي دنيا ۾ داخل ٿيڻ. جڏهن پڙهندڙ کي خبر پوي ٿي ته شاهه جنهن سسئي کي بيان ڪري ٿو، ان جي پويان سنڌ جو ريگستان آهي؛ جڏهن کيس خبر پوي ٿي ته سامونڊي سرن جي پويان سنڌ جا بندر، وڻج، جهاز، ملاح ۽ وڇوڙي جون ڪهاڻيون آهن؛ جڏهن کيس خبر پوي ٿي ته مارئيءَ جي پويان ٿر، آزادي، وطن ۽ ڌرتيءَ سان وابستگي آهي؛ جڏهن کيس خبر پوي ٿي ته رامڪليءَ جي پويان جوڳين ۽ هنگلاج تائين ويندڙ هڪ حقيقي سفر جي يادگيري به موجود آهي؛ تڏهن شاهه جو رسالو هڪ مذهبي يا ادبي ڪتاب کان وڌي سنڌ جي سماجي تاريخ، جاگرافي ۽ انساني نفسيات جو دستاويز بڻجي وڃي ٿو.
لطيف جي شاعريءَ جو هڪ وڏو ڪمال اهو آهي ته هو ڪنهن طبقي کان ٻاهر بيهي ان طبقي تي شاعري نٿو ڪري. هو وڻجاري کي ٻاهران بيهي بيان نٿو ڪري؛ هو وڻجاري جي انتظار ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. هو مارئيءَ کي صرف هڪ لوڪ ڪهاڻيءَ جي عورت نٿو سمجهي؛ هو ان جي وطن، آزادي ۽ عزت جي احساس کي آواز ڏئي ٿو. هو سسئيءَ کي صرف عاشق نٿو بڻائي؛ هو ان جي پنڌ کي انسان جي ابدي تلاش بڻائي ٿو. هو جوڳيءَ کي رڳو فقير نٿو سمجهي؛ هو ان جي اندر جي ڳولا کي پنهنجي روحاني سوال سان ڳنڍي ٿو.
انهيءَ ڪري لطيف جي شاعريءَ ۾ ”مان“ گهٽ ۽ ”اسين“ وڌيڪ آهي.
ڀٽائي ٿيڻ جي اصل ڪهاڻي
لطيف جي عظمت جو راز شايد اهو ناهي ته هو هڪ وڏو عالم هو، يا هڪ صوفي هو، يا هڪ شاعر هو. اصل راز اهو آهي ته هن زندگيءَ کي ڏٺو. ۽ رڳو ڏٺو نه، محسوس ڪيو.
۽ رڳو محسوس نه ڪيو، ان کي لفظ ڏنا. ۽ اهي لفظ اهڙا هئا، جو صدين کان پوءِ به سنڌ جو هاري، ملاح، عورت، مسافر، مزدور، درويش، شاعر ۽ عام ماڻهو انهن ۾ پنهنجو چهرو ڏسي سگهي ٿو.
انهيءَ پسمنظر ۾ انجنيئر شفقت حسين وڌو جي ڪتاب کي پڙهڻ جو هڪ ڪارائتو طريقو اهو آهي ته ان کي صرف بيتن جي شرح طور نه، پر شاهه جي مشاهدي، تجربن، تاريخي زماني ۽ انساني فڪر کي ٻيهر سمجهڻ جي هڪ ڪوشش طور پڙهيو وڃي.
ڀٽائيءَ پنهنجي دور جي سياسي اٿل پٿل ڏٺي ــ ۽ آخرڪار انهن سڀني خارجي سفرن کي هڪ اهڙي اندروني سفر ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جنهن جو نالو ”شاهه جو رسالو“ بڻجي ويو. اهو ئي سبب آهي جو لطيف جي شاعري رڳو پڙهجي نٿي؛ ان کي سفر به ڪرڻو پوي ٿو. ۽ جيڪو پڙهندڙ لطيف سان گڏ سفر ڪري ٿو، اهو آخرڪار شاهه سان گڏوگڏ ، پنهنجي اندر جي انسان کي پڻ ڳولھي لهي ٿو.
____________
نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي ”وک“ شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي
