مرزا قليچ بيگ سنڌي ادب کي ناول، ناٽڪ، سفرنامي، سوانح، ترجمي ۽ ٻاراڻي ادب جون نيون راهون ڏنيون؛ سنڌ جي تاريخ، جاگرافي ۽ سماج کي قلمبند ڪيو؛ شاهه لطيف جي شاعريءَ لاءِ لغت ۽ ترتيب جو ڪم ڪيو؛ سنڌي ٻوليءَ جي گرامر تي لکيو؛ ۽ سائنس، زراعت، باغباني ۽ ٻين عملي علمن بابت پڻ ڪتاب تيار ڪيا. سنڌي ٻوليءَ کي جديد علم، ادب ۽ دنيا سان ڳنڍيندڙ انهن اهم معمارن مان آهي، جن جي ڪم جي اهميت وقت گذرڻ سان گهٽجڻ بدران وڌيڪ محسوس ٿئي ٿي.
نسيم بخاري
شمس العلماءُ مرزا قليچ بيگ 4 آڪٽوبر 1853ع تي حيدرآباد جي علائقي ٽنڊي ٺوڙهي ۾ پيدا ٿيا ۽ 3 جولاءِ 1929ع تي وفات ڪيائون. سندن ادبي خدمتن جي عيوض برطانوي حڪومت کين ”شمس العلماءُ“ جي خطاب سان نوازيو هو. مرزا قليچ ٻيگ سنڌي ادب ۾ سڀ کان گهڻا ڪتاب لکڻ واري شخصيت آهي. هن مختلف موضوعن جهڙوڪ تاريخ، سائنس، مذهب، شاعري، ۽ وياڪرڻ تي 450 کان وڌيڪ ڪتاب لکيا يا ترجمو ڪيا.
ھُن سنڌي ٻوليءَ جو پهريون طبعزاد ناول ”زينت“1890ع ۾ لکيو. پهريون ناٽڪ ”خورشيد“ ۽ شڪسپيئر جي ڊرامن جا سنڌي ترجما ڪيا. تاريخي ڪتاب جهڙوڪ ”چچ نامو“ جو انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيو. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي حياتيءَ ۽ شاعريءَ تي پهريون تفصيلي تحقيقي ڪم پڻ سندن ئي آهي. سنڌي ادبي تاريخ ۾ سندس نالو خاص طور تي ان ڪري اهم آهي، جو هن سنڌي نثر کي نوان موضوع، نيون صنفون ۽ عالمي ادب جا ڪيترائي شاهڪار ڏنا.
مرزا صاحب جيڪي به ڪتاب ترجمو ڪيا، لکيا يا تحقيق جي صورت ۾ ترتيب ڏنا، انهن مان هر هڪ ايترو معياري ۽ اهم آهي، جو ان تي الڳ هڪ تفصيلي مقالو لکي سگهجي ٿو. پر هتي سندس ساڍن چئن سون کان وڌيڪ لکيل، ترتيب ڏنل ۽ ترجمو ڪيل ڪتابن مان رڳو 40-42 ڪتابن جو مختصر احوال پيش ڪري، ان حقيقت کي اجاگر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي ته مرزا قليچ بيگ ڪيترو وڏو علمي ۽ ادبي ڪم سرانجام ڏنو. اهو به ان دور ۾، جڏهن وسيلا انتهائي محدود هئا، جديد سهولتون موجود نه هيون ۽ لکڻ پڙهڻ اڄ جيترو آسان به نه هو. نه مواصلاتي نظام موجود هو، نه بجليءَ جو تصور، نه ڪمپيوٽر، نه ليپ ٽاپ ۽ نه ئي موبائل فون. قلم سان ڪاغذ تي لکيل اکر ئي اظهار جو اهم ۽ بهترين ذريعو هوندا هئا. ڪتاب لکڻ کان اڳ ان لاءِ نوٽس تيار ڪرڻ، مواد گڏ ڪرڻ، ان جو جائزو وٺڻ، ترتيب ڏيڻ، ٻيهر پڙهڻ ۽ آخرڪار ان کي حتمي شڪل ڏيڻ ڪنهن آزمائش کان گهٽ نه هوندو هو.
هن تحرير ۾ نه ته مرزا صاحب جي شخصيت ۽ زندگيءَ جو مڪمل احوال پيش ڪيو ويو آهي ۽ نه ئي سندس سمورن ڪتابن جو تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي. جيڪو مختصر جائزو هتي ڏنو ويو آهي، اهو پڻ انتهائي اختصار سان، رڳو پڙهندڙن جي معلومات ۽ مرزا قليچ بيگ جي علمي، ادبي ۽ تحقيقي خدمتن جي وسعت جو اندازو ڪرائڻ لاءِ پيش ڪيو ويو آهي.
”زينت“ مرزا قليچ بيگ جو مشهور معاشرتي ناول آهي ۽ سنڌي ناول جي ابتدائي تاريخ ۾ خاص مقام رکي ٿو. هن ناول ۾ جديد ناول جي فني اصولن کي نظر ۾ رکندي سماجي زندگي، ڪردارن ۽ معاشرتي مسئلن کي ڪهاڻيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هي ناول پهريون ڀيرو 1890ع ۾ ڇپيو.
سائو پن يا ڪارو پنو: هي مرزا قليچ بيگ جي خودنوشت سوانح عمري آهي، جيڪا هن 1923ع ۾ مڪمل ڪئي. ڪتاب ۾ سندس ذاتي زندگي، خاندان، سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن جي سماجي زندگي، شاعرن، عالمن ۽ اديبن سان لاڳاپن ۽ پنهنجي دور جي حالتن جو بي ريا احوال ملي ٿو. سنڌي ادب ۾ هيءَ هڪ اهم خودنوشت شمار ٿئي ٿي.
گليور جو سير ۽ سفر: هي آئرلينڊ جي مشهور مصنف ناٿن سئفٽ جي مشهور ڪتاب جو سنڌي ترجمو آهي. مرزا قليچ بيگ هن عالمي ادبي شاهڪار کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچايو. ڪتاب ۾ مزاح، طنز، ڪردار نگاري ۽ سبق آموز ڪهاڻيءَ جا ڪيترائي رنگ موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ان جو پهريون ڇاپو 1969ع ۾ شايع ڪيو.
لغات لطيفي شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي رسالي ۾ استعمال ٿيل لفظن جي معنيٰ تي مشتمل اهم لغت آهي. مرزا قليچ بيگ هن ڪم لاءِ ست سال محنت ڪئي ۽ مختلف رسالن ۽ ڪتابن جو مطالعو ڪيو. شاهه جي شاعريءَ جي لفظي ۽ معنوي سمجهه لاءِ هي ڪتاب وڏي اهميت رکي ٿو.
مرزا قليچ بيگ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي رسالي کي ترتيب ڏيڻ جو به اهم ڪم ڪيو. سندس ترتيب ڏنل رسالو پهريون ڀيرو 1913ع ۾ ڇپيو. شاهه جي شاعريءَ کي مرتب، محفوظ ۽ پڙهندڙن تائين پهچائڻ واري ڪم ۾ سندس هيءَ خدمت خاص اهميت رکي ٿي.
ڪتاب سنڌ جي تاريخ کي مختصر ۽ سبق آموز انداز ۾ بيان ڪري ٿو. ان ۾ سنڌ جي تاريخ جو احوال انگريزن جي دور تائين پهچايو ويو آهي. عام پڙهندڙ ۽ شاگردن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي آسان انداز ۾ سمجهڻ جي حوالي سان هي ڪتاب اهم آهي.
مرزا قليچ بيگ سنڌي ٻوليءَ جي گرامر تي پڻ تفصيلي ڪم ڪيو. ”سنڌي وياڪرڻ“ ۾ جملن، اسمن، ضميرن، صفتن، فعلن، زمانن، نحوي ترڪيبن ۽ سنڌي ٻوليءَ جي بناوت بابت بحث موجود آهي. سنڌي ٻوليءَ جي باقاعده مطالعي لاءِ هي هڪ اهم علمي ڪوشش آهي.
شاهنامي وارا شاهه ـ قديم ايران جي تاريخ: هي فردوسيءَ جي ”شاهنامي“ سان لاڳاپيل ترجمو ۽ ترتيب آهي، جنهن ۾ قديم ايران جي بادشاهن ۽ داستانن جو احوال ڏنو ويو آهي. ڪتاب ۾ تاريخي مواد سان گڏ شاهنامي جون داستانوي ۽ خيالي روايتون پڻ شامل آهن. هي ڪتاب 1926ع ۾ شايع ٿيو.
”ٻه جاڙا ڀائر“ سندس ٻاراڻي ادب ۾ دلچسپ ۽ مشهور لکڻين مان هڪ آهي.
عجيب ڳالهيون: هي مرزا قليچ بيگ جو ترجمو ڪيل ڪتاب آهي، جنهن جا مضمون 127 مختلف ”گفتارن“ ۾ ورهايل آهن. زندگي، فڪر، فلسفي ۽ انساني روين بابت مختلف خيالن کي ڏاهپ ۽ دلچسپ انداز سان پيش ڪيو ويو آهي.
جواهر الانسان: هي مرزا قليچ بيگ جي شروعاتي علمي تصنيفن مان هڪ آهي. سندس ابتدائي لکڻين مان ئي اندازو ٿئي ٿو ته هو مختلف علمي موضوعن کي سنڌي ٻوليءَ ۾ آڻڻ لاءِ ڪيترو سرگرم هو.
مقالات الحڪمت: هي حڪمت، فڪر ۽ علمي موضوعن سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. مرزا قليچ بيگ جي فڪري ۽ علمي مطالعي جي وسعت هن قسم جي ڪتابن مان به ظاهر ٿئي ٿي.
هرڻيءَ جو قصو: ھي قصي واري صنف سان تعلق رکندڙ سندس شروعاتي ڪتابن مان آهي. مرزا قليچ بيگ جي دور ۾ سنڌي نثر کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ قصن ۽ ترجمن جو وڏو ڪردار هو، ۽ سندس هيءَ لکڻي پڻ ان روايت جو حصو آهي.
”ليلا مجنون“هڪ ڊرامائي انداز ۾ پيش ڪيل مشهور عشقيه داستان آهي. مرزا قليچ بيگ قديم داستانن کي سنڌي پڙهندڙن لاءِ نئين ادبي صورت ۾ پيش ڪرڻ جو ڪم پڻ ڪيو.
هدايت النسوان: هي عورتن سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. مرزا قليچ بيگ جي لکڻين ۾ عورتن جي تعليم، تربيت، صحت ۽ سماجي حيثيت بابت موضوع به نمايان نظر اچن ٿا.
”رستم“قديم داستاني ادب ۽ شاهنامي جي روايت سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. مرزا قليچ بيگ جي فارسي ادب ۽ قديم داستانن ۾ دلچسپي سندس ڪيترن ئي ترجمن ۽ تصنيفن مان ظاهر ٿئي ٿي.
ڏاڙهياري جبل جو سير: هي سفرنامي جي صنف سان تعلق رکندڙ ڪتاب آهي. هن ۾ سفر، مشاهدي ۽ مختلف هنڌن جي احوال کي سنڌي نثر ۾ بيان ڪيو ويو آهي. مرزا قليچ بيگ سنڌي سفرنامي جي ابتدائي روايت ۾ پڻ اهم نالو آهي.
”دلارام“مرزا قليچ بيگ جي ناولن مان هڪ آهي. سندس ناولن ۾ ڪهاڻيءَ سان گڏ سماجي، اخلاقي ۽ انساني مسئلن کي به جاءِ ملي ٿي.
علم الاخلاق: هي اخلاقيات بابت ڪتاب آهي، جنهن ۾ انساني ڪردار، اخلاق ۽ زندگيءَ جي اصولن تي فڪري انداز ۾ بحث ڪيو ويو آهي. مرزا صاحب جي علمي ڪم ۾ اخلاقي ادب جو به هڪ نمايان حصو موجود آهي.
صحت النساءِ: هي عورتن جي صحت ۽ سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. عورتن جي تعليم، صحت ۽ تربيت بابت لکڻين ذريعي مرزا قليچ بيگ پنهنجي دور جي سماجي ضرورتن ڏانهن به ڌيان ڇڪايو.
باغ ۽ باغباني: مرزا قليچ بيگ صرف ادبي موضوعن تائين محدود نه رهيو. ”باغ ۽ باغباني“ جهڙي ڪتاب ذريعي هن عملي علم، باغباني ۽ زراعت بابت ڄاڻ سنڌي ٻوليءَ ۾ منتقل ڪئي.
زمين پوکڻ جو علم ۽ هنر: هي زراعت ۽ زمين جي پوک بابت ڪتاب آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته مرزا قليچ بيگ سنڌي پڙهندڙن تائين عملي ۽ سائنسي علم پهچائڻ کي پڻ پنهنجي ذميواري سمجهندو هو.
جانور: هي ڪتاب جانورن ۽ قدرتي دنيا بابت معلومات تي مشتمل آهي. مرزا قليچ بيگ جي علمي ڪم ۾ سائنس ۽ قدرتي دنيا بابت لکڻيون پڻ شامل آهن.
رباعيات عمر خيام: عمر خيام جي فڪر ۽ رباعيات کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ وارو هي ڪم مرزا قليچ بيگ جي ترجمي واري ادبي خدمت جو اهم مثال آهي. خيام جي فلسفيانه ۽ فڪري خيالن کي سنڌي ادب سان ڳنڍڻ ۾ هن جو حصو نمايان آهي.
ست واديون يا منزلون؛ هي ترجمي واري ڪم سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. مرزا قليچ بيگ عالمي ۽ مشرقي ادب جي مختلف ڪتابن کي سنڌي ۾ آڻڻ لاءِ مسلسل ڪم ڪندو رهيو، ۽ هي ڪتاب پڻ سندس انهيءَ وسيع ترجمي واري سفر جو حصو آهي.
قديم سنڌ جا ستارا: هي سنڌ جي تاريخي ۽ علمي شخصيتن بابت لکيل ڪتابن جي سلسلي سان تعلق رکي ٿو. مرزا قليچ بيگ سنڌ جي ماضي، عالمن، بزرگن ۽ نامور شخصيتن بابت مواد گڏ ڪري محفوظ ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.
سنڌ جي مختصر جاگرافي: هي سنڌ جي جاگرافي بابت آسان انداز ۾ لکيل ڪتاب آهي. تاريخ سان گڏ جاگرافيءَ کي سنڌي ٻوليءَ ۾ عام ڪرڻ جي ڪوشش به مرزا قليچ بيگ جي علمي ڪم جو اهم حصو هئي.
شيخ بو علي سينا: هي مشهور مسلم فلسفي ۽ عالم ابن سينا بابت ڪتاب آهي. مرزا قليچ بيگ علمي ۽ تاريخي شخصيتن تي لکڻ ذريعي سنڌي پڙهندڙن کي عالمي علمي روايتن سان متعارف ڪرايو.
معصوم شفيع جي سوانح عمري: مرزا قليچ بيگ سوانح نگاريءَ کي به پنهنجي ادبي ڪم جو حصو بڻايو. هي ڪتاب به شخصيت جي زندگي، ڪم ۽ احوال کي محفوظ ڪرڻ واري سندس روايت سان لاڳاپيل آهي.
ڳوٺ جي وڏيرن يا پٽيلن ۽ ٻين ماڻهن جو احوال: هن قسم جي لکڻين ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج، مقامي ڪردارن ۽ سماجي زندگيءَ جو مشاهدو ملي ٿو. مرزا قليچ بيگ پنهنجي دور جي معاشرت کي لکڻ ذريعي محفوظ ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪم ڪيو.
موتين جي دٻلي: هي مرزا قليچ بيگ جي ادبي ڪتابن مان هڪ آهي. سندس تصنيفن جي وسيع فهرست ۾ اهڙا ڪيترائي ننڍا ۽ وڏا ڪتاب شامل آهن، جيڪي سنڌي نثر جي مختلف صنفن کي مالا مال ڪن ٿا.
لڇمي ـ هڪ ٺڳباز عورت جو ناول: هي سماجي ۽ ڪهاڻيءَ واري انداز سان لاڳاپيل ناول آهي. مرزا قليچ بيگ جي ناولن ۾ مختلف سماجي ڪردارن ۽ انساني روين کي ڪهاڻيءَ ذريعي پيش ڪرڻ جو انداز نظر اچي ٿو.
درين جي گلزاري: هي مرزا قليچ بيگ جي آخري دور جي ڪتابن مان هڪ آهي. سندس زندگيءَ جي آخري سالن تائين تصنيف، ترجمو ۽ علمي ڪم جاري رهيو، جنهن مان سندس مطالعي ۽ لکڻ جي لاڳيتو شوق جو اندازو ٿئي ٿو.
چچ نامو: سنڌ جي قديم تاريخ سان لاڳاپيل ”چچ نامي“ تي مرزا قليچ بيگ جو ڪم پڻ اهم آهي. سنڌ جي تاريخي مواد کي ترجمي ۽ تحقيق ذريعي سنڌي ۽ ٻين پڙهندڙن تائين پهچائڻ سندس علمي خدمتن جو اهم حصو هو.
ٽي گهر: هي ترجمي واري ناول جي سلسلي سان تعلق رکي ٿو. مرزا قليچ بيگ مغربي ادب جي ڪيترن ئي ڪتابن ۽ ناولن کي سنڌي ٻوليءَ ۾ آڻي سنڌي ادب جي موضوعاتي ۽ فني دنيا کي وسيع ڪيو.
حاجي بابا اصفهاني: هي مشهور داستاني ڪتاب سان لاڳاپيل ترجمو آهي. مشرقي ادب جي مختلف داستانن کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪرڻ مرزا قليچ بيگ جي ترجمي واري ڪم جو اهم پاسو هو.
مقالات الاوليا: هي اولياءَ ۽ صوفي شخصيتن بابت علمي مواد تي مشتمل ڪتاب آهي. مرزا قليچ بيگ مذهبي، صوفي ۽ تاريخي موضوعن تي پڻ لکيو ۽ سنڌ جي روحاني روايتن کي ڪتابي صورت ۾ محفوظ ڪرڻ ۾ حصو ورتو.
ديوان قاسم ـ شرح سميت: هي ديوان قاسم سان لاڳاپيل ڪتاب آهي، جنهن ۾ شرح پڻ شامل آهي. شاعرن جي ڪلام کي مرتب ڪرڻ ۽ ان جي تشريح ڪرڻ واري ڪم ۾ پڻ مرزا قليچ بيگ جو نمايان حصو رهيو.
صوفي سماگم مالا: هي صوفي فڪر، روحاني روايت ۽ صوفي شخصيتن سان لاڳاپيل ڪم آهي. سنڌ جي صوفي فڪر کي سمجهڻ ۽ محفوظ ڪرڻ واري ادبي روايت ۾ مرزا قليچ بيگ جون لکڻيون اهميت رکن ٿيون.
عبادت نامون: هي مذهبي ۽ اخلاقي نوعيت جو ڪتاب آهي. مرزا قليچ بيگ جي تصنيفن ۾ ديني، اخلاقي ۽ روحاني موضوعن تي ڪيترائي ڪتاب ملن ٿا.
زبور يا گيتن جو ٽيون ڪتاب: هي مذهبي ۽ ادبي ترجمي جي سلسلي سان تعلق رکندڙ ڪتاب آهي. مختلف مذهبي ۽ عالمي ادب کي سنڌي ٻوليءَ ۾ منتقل ڪرڻ به مرزا قليچ بيگ جي وسيع ترجمي واري خدمت جو حصو هو.
عجيب جواهر: هي پڻ مرزا قليچ بيگ جي ڪتابن مان هڪ آهي. سندس ڪيترين ئي تصنيفن وانگر هن ڪتاب جي اهميت به ان ڳالهه ۾ آهي ته مرزا صاحب سنڌي ٻوليءَ ۾ مختلف علمي ۽ ادبي موضوع آڻڻ لاءِ مسلسل ڪم ڪندو رهيو.
مرزا قليچ بيگ: هڪ مڪمل ادبي ادارو
مرزا قليچ بيگ جي ڪتابن تي نظر وجهڻ سان محسوس ٿئي ٿو ته هو رڳو هڪ ناول نگار يا مترجم نه هو، پر پنهنجي دور ۾ ڄڻ هڪ مڪمل ادبي ۽ علمي ادارو هو. هن سنڌي ادب کي ناول، ناٽڪ، سفرنامي، سوانح، ترجمي ۽ ٻاراڻي ادب جون نيون راهون ڏنيون؛ سنڌ جي تاريخ، جاگرافي ۽ سماج کي قلمبند ڪيو؛ شاهه لطيف جي شاعريءَ لاءِ لغت ۽ ترتيب جو ڪم ڪيو؛ سنڌي ٻوليءَ جي گرامر تي لکيو؛ ۽ سائنس، زراعت، باغباني ۽ ٻين عملي علمن بابت پڻ ڪتاب تيار ڪيا.
سندس سڀ کان وڏي خدمت شايد اها آهي ته هن سنڌي پڙهندڙ کي رڳو سنڌ جي ادبي دنيا تائين محدود نه رکيو، پر کيس شاهنامي، گليور، عمر خيام، فلسفي، تاريخ، سائنس ۽ عالمي ادب سان به متعارف ڪرايو. ان لحاظ کان مرزا قليچ بيگ سنڌي ٻوليءَ کي جديد علم، ادب ۽ دنيا سان ڳنڍيندڙ انهن اهم معمارن مان آهي، جن جي ڪم جي اهميت وقت گذرڻ سان گهٽجڻ بدران وڌيڪ محسوس ٿئي ٿي.
___________
نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي ”وک“ شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي
