فرسٽ ايڊ: اهڙي ڄاڻ جيڪا زندگي بچائي سگهي ٿي

ڪنهن انسان جي زندگي بچائڻ جو عمل هميشه اسپتال کان شروع نٿو ٿئي. اهو روڊ تي، گهر ۾، اسڪول ۾، ڪم واري هنڌ يا ڪنهن عوامي هنڌ تي به شروع ٿي سگهي ٿو. هنگامي حالت ۾ شروعاتي چند منٽ انتهائي اهم هوندا آهن. جيڪڏهن ڪنهن عام شهري کي فرسٽ ايڊ جي بنيادي ڄاڻ هجي ته هو زخمي يا بيمار شخص جي حالت وڌيڪ خراب ٿيڻ کان بچائي سگهي ٿو ۽ ڊاڪٽر يا ايمبولينس پهچڻ تائين قيمتي زندگي بچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو.

ڊاڪٽر جئپال ڇاٻڙيا

هر سال فرسٽ ايڊ جو عالمي ڏينهن اسان کي ياد ڏياري ٿو ته ڪنهن انسان جي زندگي بچائڻ جو عمل هميشه اسپتال کان شروع نٿو ٿئي. اهو روڊ تي، گهر ۾، اسڪول ۾، ڪم واري هنڌ يا ڪنهن عوامي هنڌ تي به شروع ٿي سگهي ٿو. هنگامي حالت ۾ شروعاتي چند منٽ انتهائي اهم هوندا آهن. جيڪڏهن ڪنهن عام شهري کي فرسٽ ايڊ جي بنيادي ڄاڻ هجي ته هو زخمي يا بيمار شخص جي حالت وڌيڪ خراب ٿيڻ کان بچائي سگهي ٿو ۽ ڊاڪٽر يا ايمبولينس پهچڻ تائين قيمتي زندگي بچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو.

فرسٽ ايڊ يعني تُرت طبي امداد ڊاڪٽر جو متبادل ناهي، پر هنگامي وقت ۾ اھا ھڪدم، محفوظ ۽ مناسب مدد فراهم ڪرڻ آهي.

پهريون اصول: جاءِ کي محفوظ بڻايو

ڪنهن زخميءَ جي مدد ڪرڻ کان اڳ پڪ ڪريو ته توهان پاڻ خطري ۾ نه آهيو.

– ٽريفڪ، باهه، بجلي، گيس، ٽٽل شيشي يا ٻين خطرن کي ڏسو.

– ڪنهن ٻئي شخص کي ايمرجنسي مدد لاءِ فون ڪرڻ لاءِ چئو.

– رت سان واسطو پوندي دستانا يا ٻيو حفاظتي ذريعو استعمال ڪريو.

– سخت حادثي کان پوءِ زخمي شخص کي غيرضروري طور منتقل نه ڪريو.

– ڏسو ته شخص هوش ۾ آهي ۽ عام نموني سان ساهه کڻي رهيو آهي يا نه.

جيڪڏهن شخص بيهوش هجي ۽ عام نموني سان ساهه نه کڻي رهيو هجي ته فوري طور ايمرجنسي مدد گهرايو ۽ تربيت مطابق CPR شروع ڪريو.

گهڻو رت وهڻ — ھڪدم رت روڪيو

گهڻو رت وهڻ چند منٽن ۾ زندگيءَ لاءِ خطرناڪ ٿي سگهي ٿو.

ڇا ڪرڻ گهرجي:

– فوري طبي مدد گهرايو.

– صاف ڪپڙي يا اسٽرلائيز گاز سان زخم تي مضبوط ۽ مسلسل دٻاءُ ڏيو.

– بار بار ڪپڙو کڻي زخم کي چيڪ نه ڪريو.

– جيڪڏهن رت ڪپڙي مان نڪري اچي ته مٿان وڌيڪ گاز يا صاف ڪپڙو رکي دٻاءُ جاري رکو.

– جيڪڏهن ممڪن هجي ته زخمي شخص کي آرام سان ليٽايو ۽ گرم رکو.

– هٿ يا ڄنگھ مان اهڙو شديد رت وهڻ جيڪو سڌي دٻاءَ سان نه رڪجي، ان لاءِ تربيت يافته شخص کي تجارتي tourniquet استعمال ڪرڻو پئجي سگهي ٿو.

ڇا نه ڪرڻ گهرجي:

– مٽي، رک، ڪافي، ٽوٿ پيسٽ يا ٻيون شيون زخم ۾ نه وجهو.

– زخم ۾ گهڙيل شئي کي نه ڪڍو.

– شديد رت وهڻ دوران زخم کي بار بار نه ڇيڙيو.

 ٿڌو ڪريو، ڍڪيو ۽ طبي مدد وٺو

باهه، گرم پاڻي، ٻاڦ، ڪيميڪل ۽ بجلي سبب بُت سڙي ٿي سگهي ٿو.

عام سڙڻ ۾:

– جيڪڏهن محفوظ هجي ته شخص کي گرمي کان پري ڪريو.

– سڙڻ واري حصي تي تقريباً 20 منٽن تائين ٿڌو وهندڙ پاڻي هلايو.

– زيور، واچ ۽ تنگ شيون، جيڪڏهن چمڙي سان چنبڙيل نه هجن، ته سوڄ ٿيڻ کان اڳ هٽايو.

– سڙڻ واري حصي کي صاف، ڊريسنگ يا صاف پلاسٽڪ فلم سان ڍڪيو.

–  شديد سڙڻ جي حالت ۾ فوري طبي معائنو ڪرايو.

ڪڏهن به نه ڪريو:

– سڌو برف نه لڳايو.

– ٽوٿ پيسٽ، مکڻ، تيل، گيهه يا گهريلو نسخا نه لڳايو.

– ڦلڪڻا نه ڦاڙيو.

– چمڙي سان چنبڙيل ڪپڙا زبردستي نه ڇڪيو.

ڪيميڪل جي ڪري سڙڻ: سڪي ڪيميڪل کي احتياط سان هٽايو ۽ متاثر حصي کي گهڻي مقدار ۾ پاڻي سان ڌوئڻ شروع ڪريو، ۽ فوري طبي مدد حاصل ڪريو.

بجلي سبب سرڻ: پهرين بجلي محفوظ طريقي سان بند ڪريو. جيستائين بجلي جو رابطو ختم نه ٿيو هجي، شخص کي هٿ نه لڳايو.

اکين کي ڌڪ — اک کي محفوظ رکو

اکين کي لڳل ڌڪ غلط طريقي سان سنڀالڻ سان نظر کي مستقل نقصان پهچي سگھي ٿو.

جيڪڏهن مٽي يا ننڍڙو ذرو اک ۾ پئجي وڃي:

– اک نه مهٽيو.

– صاف وهندڙ پاڻي يا sterile saline سان اک کي آهستي ڌوئو.

– مناسب هجي ته ڇنڀون هڻڻ جي ڪوشش ڪريو.

جيڪڏهن ڪيميڪل اک ۾ پوي:

هيءَ ايمرجنسي آهي.

– ھڪدم صاف وهندڙ پاڻي سان گهٽ ۾ گهٽ 20 منٽن تائين اک ڌوئو.

– پلڪون کليل رکڻ جي ڪوشش ڪريو.

– Contact lens آساني سان نڪري ته هٽايو.

– فوري طور اکين جي ماهر وٽ وڃو.

جيڪڏهن ڪا شئي اک ۾ گهڙي وڃي:

– ان کي پاڻ نه ڪڍو.

– اک تي دٻاءُ نه ڏيو.

– اک کي بغير دٻاءَ جي حفاظتي ڍڪ سان ڍڪيو.

– فوري ophthalmic/emergency care حاصل ڪريو.

روڊ حادثو — زخم کي وڌيڪ خراب ٿيڻ کان بچايو

پاڪستان ۾ روڊ حادثا هڪ اهم هنگامي مسئلو آهن.

– پهرين حادثي واري جاءِ کي محفوظ ڪريو.

– ايمرجنسي طبي مدد گهرايو.

– هوش ۽ ساهه چيڪ ڪريو.

– شديد رت وهڻ روڪيو.

– وڏي حادثي کان پوءِ ڳچي ۽ ريڙهه جي هڏي جي زخم جو امڪان سمجهيو.

سخت حادثي ۾ زخمي شخص کي غيرضروري طور گاڏيءَ مان ٻاهر نه ڪڍو.

جيڪڏهن باهه يا ٻيو فوري خطرو نه هجي ته تربيت کانسواءِ زخمي کي منتقل ڪرڻ کان پاسو ڪريو.

بيهوش يا سخت زخمي شخص کي کاڌو، پاڻي يا دوا نه ڏيو.

هڏي ٽٽڻ جو شڪ — سهارو ڏيو، سڌو نه ڪريو

هڏي ٽٽڻ جون نشانيون ٿي سگهن ٿيون:

– شديد سور

– سوڄ

– عضوي ۾ ڦير يا غيرمعمولي شڪل

– چُرپُر ۾ ڏکيائي

– غيرمعمولي چُرپُر

فرسٽ ايڊ

– شخص کي آرام سان رکو.

– زخمي عضوي کي جنهن حالت ۾ مليو آهي، ان ئي حالت ۾ سهارو ڏيو.

– تربيت هجي ته عضوي کي immobilise ڪريو.

– سوڄ گهٽائڻ لاءِ ڪپڙي ۾ ويڙهيل ٿڌو پيڪ لڳائي سگهجي ٿو.

– طبي معائنو ڪرايو.

ٽٽل هڏي کي پاڻ سڌو نه ڪريو ۽ ٻاهر نڪتل هڏي کي واپس اندر ڌڪڻ جي ڪوشش نه ڪريو.

بجلي جو جهٽڪو — پهرين بجلي بند، پوءِ مريض

بجلي جو جهٽڪو اندروني زخم، سڙڻ ۽ دل جي خطرناڪ ڌڙڪن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.

– جيستائين بجلي جو رابطو ختم نه ٿيو هجي، شخص کي هٿ نه لڳايو.

– ممڪن هجي ته مين بجلي بند ڪريو.

– بجلي بند ٿيڻ کان پوءِ ساهه ۽ هوش چيڪ ڪريو.

– ساهه عام نه هجي ته تربيت مطابق CPR شروع ڪريو ۽ AED موجود هجي ته استعمال ڪريو.

– شديد بجلي جي حادثي کان پوءِ ظاهري طور ٺيڪ هئڻ جي باوجود طبي معائنو ضروري ٿي سگهي ٿو.

ذيابيطس — رت ۾ شگر گهٽ ٿيڻ کي سڃاڻو

ذيابيطس واري شخص ۾ اوچتو:

– پگهر اچڻ

– هٿ ڏڪڻ

– بک لڳڻ

– ڪمزوري

– مونجهارو

– بيهوشي

Hypoglycaemia يعني رت ۾ شگر گهٽ ٿيڻ جون نشانيون ٿي سگهن ٿيون.

جيڪڏهن شخص هوش ۾ هجي ۽ ڪجھ کائي پي سگهي:

جلدي جذب ٿيندڙ شگر ڏيو، جهڙوڪ glucose tablets يا ٿورو عام مٺو مشروب/جوس.

تقريباً 10–15 منٽن کان پوءِ علامتون چيڪ ڪريو. جيڪڏهن برقرار هجن ۽ شخص محفوظ نموني ڳھي سگهي ته ٻيهر تيز اثر ڪندڙ carbohydrate ڏئي سگهجي ٿو.

جيڪڏهن شخص بيهوش هجي:

وات ۾ کاڌو، پاڻي يا شگر هرگز نه وجهو.

– جيڪڏهن عام ساهه کڻي رهيو هجي ته recovery position ۾ رکو.

– ايمرجنسي طبي مدد گهرايو.

– تربيت ۽ prescribed glucagon موجود هجي ته استعمال ڪيو.

– جيڪڏهن عام ساهه نه کڻي رهيو هجي ته CPR شروع ڪريو.

دل جو دورو — وقت ضايع نه ڪريو

ممڪن علامتون:

– ڇاتيءَ ۾ دٻاءُ يا سُور

– سُور جو هٿ، ڪلهي، پٺي، ڳچي يا ڄاڙي تائين وڃڻ

– ساهه ۾ تڪليف

– گهڻو پگهر

– اورٽ

– اوچتي ڪمزوري

فوري طور ايمرجنسي مدد گهرايو. شخص کي آرام سان ويهاريو ۽ پاڻ گاڏي هلائي اسپتال وڃڻ نه ڏيو.

جيڪڏهن شخص بيهوش ٿي وڃي ۽ عام ساهه نه کڻي ته CPR شروع ڪريو.

فالج —ياد رکو

فالج ۾ هر منٽ اهم آهي.

— Face: منهن جو هڪ پاسو لڙڪي رهيو آهي؟

— Arms: ڇا ٻئي هٿ مٿي کڻي سگهي ٿو؟

— Speech: ڳالهائڻ ۾ اوچتو تڪليف يا لفظن ۾ گڙٻڙ آهي؟

— Time: فوري طور ايمرجنسي مدد گهرايو.

اوچتو نظر ۾ خرابي، چڪر، توازن وڃائڻ يا شديد سر جو سور به فالج جون نشانيون ٿي سگهن ٿيون.

علامتون پاڻ ختم ٿيڻ جو انتظار نه ڪريو.

دم گھُٽجڻ

جيڪڏهن بالغ يا ٻار جو ساهه بند ٿيڻ لڳي ۽ هو ڳالهائي يا کنگهي نه سگهي:

– جيڪڏهن مؤثر نموني کنگهي سگهي ته کنگهڻ جي حوصلا افزائي ڪريو.

– شديد choking ۾ تربيت يافته شخص مناسب back blows ۽ abdominal thrusts استعمال ڪري.

– ٻارن، ننڍڙن ٻارن ۽ حامله عورتن لاءِ طريقو مختلف ٿي سگهي ٿو.

– بيهوش ٿيڻ جي صورت ۾ ايمرجنسي مدد گهرايو ۽ تربيت مطابق CPR شروع ڪريو.

وات ۾ آڱر وجهي شئي ڪڍڻ جي ڪوشش نه ڪريو.

دورو / مرگھي — حفاظت ڪريو، دٻائي نه رکو

دوري دوران:

– خطرناڪ شيون پري ڪريو.

– مٿي کي زخم کان بچايو.

– شخص کي زبردستي نه جهليو.

– وات ۾ چمچو، آڱر، پاڻي يا ڪا ٻي شيءِ نه وجهو.

– دورو ختم ٿيڻ کان پوءِ جيڪڏهن ساهه نارمل هجي ته شخص کي پاسي تي ليٽايو.

جيڪڏهن دورو 5 منٽن کان وڌيڪ هلي، بار بار اچي، سخت زخم ٿئي يا پهريون دفعو ٿيو هجي ته فوري طبي مدد حاصل ڪريو.

گرمي جو شديد اثر  Heat Stroke

پاڪستان جي گرم موسم ۾ Heat Stroke هڪ خطرناڪ هنگامي حالت آهي.

نشانيون:

– جسم جو تمام گهڻو گرم ٿيڻ

– مونجهارو يا غيرمعمولي رويو

– بيهوشي

– دورو

– ڪري پوڻ

شخص کي ٿڌي جاءِ تي منتقل ڪريو، اضافي ڪپڙا لاهيو ۽ فوري طور جسم کي ٿڌو ڪرڻ شروع ڪريو، ساڳئي وقت ايمرجنسي طبي مدد گهرايو.

زهر کائڻ يا زهر جو اثر

– جيڪڏهن محفوظ هجي ته زهر جي ذريعي کان پري ڪريو.

– فوري طبي مدد حاصل ڪريو.

– دوا يا ڪيميڪل جي بوتل/ليبل سنڀالي رکو ته ڊاڪٽر کي ڏيکاري سگهجي.

– ڊاڪٽر جي هدايت کانسواءِ الٽي ڪرائڻ جي ڪوشش نه ڪريو.

هر گهر ۾ First Aid Kit هجڻ گهرجي

هر گهر ۾ گهٽ ۾ گهٽ هي شيون هجڻ گهرجن:

– Sterile gauze

– Adhesive bandages

– صاف dressings

– Medical tape

– Disposable gloves

– Antiseptic

– Scissors

– Tweezers

– Digital thermometer

– Cold pack

– Triangular bandage

– CPR face shield، جيڪڏهن دستياب هجي

– ايمرجنسي فون نمبرن جي فهرست

هر خاندان کي پنهنجي ويجهي ايمرجنسي اسپتال جي ڄاڻ پڻ هجڻ گهرجي.

نتيجو

فرسٽ ايڊ صرف طبي مهارت ناهي؛ اها هر شهري جي سماجي ذميواري آهي.

والدين، استاد، شاگرد، ڊرائيور، پوليس اهلڪار، دڪاندار، آفيس ملازم ۽ هر عام شهري کي بنيادي First Aid جي ڄاڻ هجڻ گهرجي.

اسان هر حادثي کي روڪي نٿا سگهون، پر اسان اهو ضرور ڪري سگهون ٿا ته هنگامي حالت ۾ ڪو ماڻهو بي وس بيٺل نه هجي.

First Aid سکو — زندگي بچايو.

____________

ڊاڪٽر جئپال ڇاٻڙيا، پاڪستان ميڊيڪل ايسوسيئيشن، ڪراچي