1947ع جو ورهاڱو شڪارپور لاءِ رڳو سياسي سرحدن جي تبديلي نه هو؛ اهو شهر جي سماجي ۽ معاشي ڍانچي ۾ هڪ وڏو زلزلو هو. هڪ اهڙو شهر، جنهن جي واپار، بئنڪنگ، صنعت، تعليم، طب، ادب ۽ شهري زندگيءَ ۾ هندن ۽ مسلمانن سميت مختلف برادرين جي حصيداري هئي، ان شهر جي هڪ وڏي واپاري ۽ پروفيشنل آبادي اوچتو لڏي وئي. اهي ماڻهو رڳو گهر ڇڏي نه ويا؛ انهن سان گڏ سرمايو، ڪاروباري تجربو، هنر، انتظامي صلاحيت، تعليمي روايتون ۽ نسلن جي سماجي يادگيري به هلي وئي. شڪارپور جي حويلين جا دروازا ته رهجي ويا، پر ڪيترن دروازن جي پويان رهندڙ ماڻهو نه رهيا.
ڇا اسان گذريل 79 سالن ۾ شڪارپور کي ڪجهه ڏنو به آهي، يا رڳو ان کان وٺندا ئي رهيا آهيون؟ هي رڳو شڪارپور جو سوال ناهي. هي سنڌ جي اجتماعي سفر جو به سوال آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ زماني ۾ شڪارپور شھر سنڌ جي رڳو نمائندگي نه ڪندو هو، پر واپار، تعليم، ادب، صحافت، ثقافت، فن تعمير، سماجي ڀلائي ۽ شهري شعور ۾ اڳواڻي ڪندڙ شهرن مان هڪ ھو. اڄ جڏهن شڪارپور جي پراڻي شهر جي گهٽين مان گذرجي ٿو ته ڀتين تي رڳو وقت جا نشان نظر نٿا اچن؛ اتي هڪ شاندار ماضيءَ جي زوال جي ڪهاڻي به لکيل نظر اچي ٿي. جنهن شهر کي ڪڏهن ”پيرس آف دي ايسٽ“ چيو ويندو هو، اهو اڄ پنهنجي ئي ماضيءَ جي ملبن ۾ پنهنجي سڃاڻپ ڳولي رهيو آهي.
نسيم بخاري
14 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان دنيا جي نقشي تي هڪ نئين ملڪ جي حيثيت سان اُڀريو. اڄ 79 سال پُوراِ ٿيڻ تي، آزاديءَ جي جشن جي وچ ۾ جيڪڏهن اسان جذبات کان مٿانهون ٿي پنهنجي تاريخ، پنهنجي شهرن، پنهنجي ادارن ۽ پنهنجي اجتماعي ڪارڪردگيءَ جو ايماندارايءَ سان احتساب ڪريون، ته ڪيترائي سوال اسان جي سامهون بيهي رهن ٿا.
انهن سوالن مان هڪ سوال شڪارپور بابت آهي.
ڇا اسان گذريل 79 سالن ۾ شڪارپور کي ڪجهه ڏنو به آهي، يا رڳو ان کان وٺندا ئي رهيا آهيون؟
هي سوال رڳو شڪارپور جو سوال ناهي. هي سنڌ جي اجتماعي سفر جو به سوال آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ زماني ۾ شڪارپور شھر سنڌ جي رڳو نمائندگي نه ڪندو هو، پر واپار، تعليم، ادب، صحافت، ثقافت، فن تعمير، سماجي ڀلائي ۽ شهري شعور ۾ اڳواڻي ڪندڙ شهرن مان هڪ ھو.
اڄ جڏهن شڪارپور جي پراڻي شهر جي گهٽين مان گذرجي ٿو ته ڀتين تي رڳو وقت جا نشان نظر نٿا اچن؛ اتي هڪ شاندار ماضيءَ جي زوال جي ڪهاڻي به لکيل نظر اچي ٿي.
جنهن شهر کي ڪڏهن ”پيرس آف دي ايسٽ“ چيو ويندو هو، اهو اڄ پنهنجي ئي ماضيءَ جي ملبن ۾ پنهنجي سڃاڻپ ڳولي رهيو آهي.
شڪارپور 1617ع ۾ دائودپوٽن جي دور ۾ وجود ۾ آيو ۽ وقت سان گڏ سنڌ، افغانستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ هڪ اهم تجارتي ۽ مالي مرڪز بڻجي ويو. شهر جي اهميت رڳو ان جي بازارن تائين محدود نه هئي؛ هتان جا شڪارپوري صراف ۽ واپاري افغانستان، ايران ۽ وچ ايشيا تائين پکڙيل واپاري نيٽ ورڪن کي سرمايو فراهم ڪندا هئا. تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته هُنڊي—يعني رقم جي محفوظ منتقلي ۽ قرض جو روايتي اوزار—اڳ ئي برصغير ۾ موجود هو، پر شڪارپور جي واپاري خاندانن ان کي اهڙي وسيع مالي نيٽ ورڪ جو حصو بڻايو، جنهن جون هُنڊيون پري پري تائين قبول ڪيون وينديون هيون.
اليگزينڊر برنس جهڙا يورپي مسافر شڪارپوري بينڪرن جي مالي اعتبار جا شاهد بڻيا. ڪابل ۾ شڪارپوري بينڪرن وٽ اهڙو مالي نيٽ ورڪ موجود هو، جنهن ذريعي بخارا کان وٺي روس ۽ يورپ جي مختلف هنڌن تائين رقم جي ادائگي ممڪن هئي.
سوچڻ جي ڳالهه آهي ته جنهن دور ۾ جديد بئنڪنگ جو موجوده ڍانچو اڃا پنهنجي شروعاتي مرحلن ۾ هو، ان دور ۾ شڪارپور جا واپاري سرحدن کان مٿانهون مالي اعتبار پيدا ڪري چڪا هئا.
پر شڪارپور جي عظمت جو داستان رڳو واپار ۽ پئسي تائين محدود نه هو.
هي شهر خوبصورت عمارتن، شاندار حويلين، نفيس ڪاٺ جي ڪم، پڪين گهٽين، قلعي جي ڀت ۽ دروازن، خوشبودار شين، آچار ۽ پنهنجي شهري انتظام سبب به مشهور هو. شهر ۾ زيرِ زمين نيڪال جو نظام موجود هو، جر جي پاڻيءَ ۽ صفائيءَ جي سهولتن بابت به تاريخي حوالا ملن ٿا. ان ئي شهري نفاست ۽ خوشبوئن جي صنعت سبب شڪارپور کي ”پيرس آف دي ايسٽ“ چيو ويندو هو.
هيءَ ڳالهه به پنهنجي اندر هڪ وڏو سبق رکي ٿي ته شڪارپور جي ڪيترين ئي اهم عمارتن، تعليمي ادارن، حويلين ۽ سماجي ادارن جي تعمير ۾ مقامي شهرين ۽ واپارين جو وڏو ڪردار هو. مثال طور C&S ڪاليج جي تعمير لاءِ سيٺ سيتل داس ۽ چيلا سنگهه جهڙن واپارين پاران وڏا عطيا ڏيڻ جا حوالا ملن ٿا.
يعني شڪارپور جي ترقيءَ جو بنيادي فلسفو اهو هو ته جنهن شهر مان ڪمائيون ٿا، ان شهر کي واپس به ڪجهه ڏيون.
هيءَ ئي اها سوچ هئي، جنهن هڪ شهر کي ادارن ۾ تبديل ڪيو.
شڪارپور ۾ تعليم هئي، اسپتالون هيون، لائبريريون هيون، ڇپائي ۽ صحافت هئي، ادبي ۽ ثقافتي سرگرميون هيون، مشاعرا ۽ ناٽڪ هئا، فنڪار هئا ۽ مختلف مذهبي برادرين جي وچ ۾ گڏيل شهري زندگيءَ جا مثال موجود هئا.
ان دور جو سڀ کان وڏو سرمايو شايد عمارتون نه، پر سماجي اعتماد هو.
هڪ هندو واپاري شهر لاءِ اسڪول ٺهرائي رهيو هو، ٻيو ڪنهن اسپتال لاءِ چندو ڏئي رهيو هو، ڪو لائبريري قائم ڪري رهيو هو ۽ ڪو عوامي سهولت لاءِ پنهنجي دولت خرچ ڪري رهيو هو.
اهو سوال ضرور پڇڻ گهرجي ته اسان اڄ جي دور ۾ اهڙي اجتماعي مقابلي جي ڪيتري روايت بچائي آهي؟
شڪارپور جي تاريخ ۾ 1925ع کان 1935ع تائين جو عرصو خاص اهميت رکي ٿو. هي اهو دور هو، جڏهن شهر جا بااثر، مخير ۽ واپاري طبقا هڪ ٻئي کان اڳتي وڌڻ لاءِ دولت کي ذاتي نمائش بدران اجتماعي ڀلائيءَ تي خرچ ڪرڻ ۾ فخر محسوس ڪندا هئا.
اڄ اسان وٽ وڏا وڏا ذاتي گهر، پلازا ۽ ڪاروباري مرڪز ته ٺهن ٿا، پر اهو سوال گهٽ ئي پڇيو وڃي ٿو ته اسان پنهنجي شهر لاءِ ڇا ٺاهيون؟
شڪارپور جي پراڻي شهر ۾ موجود ڪيترائي ادارا ۽ عمارتون ان شهري سوچ جون يادگار آهن.
اهو ئي سبب آهي جو شڪارپور کي سنڌ جي اهم تاريخي شهرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.
1998ع ۾ سنڌ حڪومت تاريخي شڪارپور شهر کي سنڌ ڪلچرل هيريٽيج جي تحفظ واري قانون تحت محفوظ ورثو قرار ڏنو. بعد ۾ 2012ع ۾ تفصيلي هيريٽيج ميپنگ ۽ انوينٽري ذريعي 1,203 تاريخي ملڪيتن جي نشاندهي ڪئي وئي
افسوس اهو آهي ته قانوني تحفظ ۽ عملي تحفظ ۾ زمين آسمان جو فرق رهيو.
تحقيقي مطالعي ۾ واضح ٿيو آهي ته ڪيترين تاريخي حويلين ۽ عمارتن جو ڪاٺ جو نفيس ڪم تيزيءَ سان ختم ٿي رهيو آهي، جڏهن ته مناسب نگراني، انتظامي نظام ۽ مالڪن لاءِ معاشي سهڪار جي کوٽ سبب ورثي کي سخت خطرا لاحق آهن.
اهڙي صورتحال ۾ سوال اهو ناهي ته شڪارپور وٽ ورثو آهي يا نه؛ سوال اهو آهي ته ڇا اسان وٽ ان ورثي کي بچائڻ جي نيت، صلاحيت ۽ اجتماعي شعور آهي؟
1947ع جو ورهاڱو شڪارپور لاءِ رڳو سياسي سرحدن جي تبديلي نه هو؛ اهو شهر جي سماجي ۽ معاشي ڍانچي ۾ هڪ وڏو زلزلو هو.
هڪ اهڙو شهر، جنهن جي واپار، بئنڪنگ، صنعت، تعليم، طب، ادب ۽ شهري زندگيءَ ۾ هندن ۽ مسلمانن سميت مختلف برادرين جي حصيداري هئي، ان شهر جي هڪ وڏي واپاري ۽ پروفيشنل آبادي اوچتو لڏي وئي.
اهي ماڻهو رڳو گهر ڇڏي نه ويا؛ انهن سان گڏ سرمايو، ڪاروباري تجربو، هنر، انتظامي صلاحيت، تعليمي روايتون ۽ نسلن جي سماجي يادگيري به هلي وئي.
شڪارپور جي حويلين جا دروازا ته رهجي ويا، پر ڪيترن دروازن جي پويان رهندڙ ماڻهو نه رهيا.
اهو به ياد رکڻ گهرجي ته شڪارپوري واپاري اڳ ئي هڪ وسيع بين الاقوامي نيٽ ورڪ جو حصو هئا؛ وچ ايشيا ۾ سندن موجودگي ورهاڱي کان گهڻو اڳ جي آهي. تنهنڪري ورهاڱي کان پوءِ ڪيترن خاندانن لاءِ نون هنڌن تي ڪاروبار ٻيهر شروع ڪرڻ ممڪن ٿيو، ڇاڪاڻ ته سندن ڪاروباري نيٽ ورڪ ۽ تجربو اڳ ئي وسيع هو.
پر پوئتي رهجي ويل شڪارپور لاءِ اهو نقصان تمام وڏو هو.
پوءِ 79 سالن ۾ اسان ڇا ٺاهيو؟
هي سوال شايد تلخ آهي، پر پڇڻ ضروري آھي
اصل سوال معيار ۽ ماڊل جو به آهي.
ڇا اسان شڪارپور ۾ اهڙو ماڊل اسڪول ٺاهيو، جنهن کي ڏسڻ لاءِ ملڪ جا ٻيا شهري اچن؟
ڇا اسان اهڙي ماڊل اسپتال ٺاهي، جيڪا اتر سنڌ لاءِ صحت جو مرڪز بڻجي سگهي؟
ڇا اسان پنهنجي تاريخي شهر کي اهڙي نموني بحال ڪيو، جا دنيا جا سياح هتي اچڻ لاءِ مجبور ٿين؟
ڇا اسان اهڙو صنعتي ماڊل قائم ڪيو، جيڪو نوجوانن کي روزگار ڏئي؟
ڇا اسان پنهنجي هيريٽيج کي اهڙي معيشت ۾ تبديل ڪيو، جنهن مان مقامي ماڻهو فائدو وٺن؟
۽ سڀ کان اهم سوال:
ڇا اسان انهن ادارن جي حفاظت ڪئي، جيڪي اسان کي ورثي ۾ مليا هئا؟
جيڪڏهن جواب ايمانداريءَ سان ڳوليون ته الميو رڳو اهو ناهي ته اسان پنهنجي ماضيءَ جي مقابلي ۾ ڪافي نئون ڪجهه نه ٺاهي سگهياسين؛ وڏو الميو اهو آهي ته جيڪو ڪجهه اسان وٽ اڳ ئي موجود هو، ان جو به وڏو حصو سنڀالي نه سگهياسين.
هر سال 14 آگسٽ تي جهنڊا لڳن ٿا، ترانا وڄن ٿا، تقريرون ٿين ٿيون ۽ آزاديءَ جو جشن ملهايو وڃي ٿو.
پر آزادي صرف جشن جو نالو ناهي؛ آزادي ذميواريءَ جو نالو به آهي.
اسان انگريزن کان آزادي حاصل ڪئي. پر ڇا اسان پاڻ کي نااهليءَ، ڪرپشن، سفارش، قبضاگيري، قانون جي ڪمزوري، ادارتي زوال ۽ اجتماعي بي حسيءَ کان آزاد ڪري سگهيا آهيون؟
هي سوال ڪنهن هڪ سياسي جماعت، ڪنهن هڪ حڪومت يا ڪنهن هڪ طبقي خلاف فرد جرم ناهي.
هي اسان سڀني لاءِ آئينو آهي.
ڇاڪاڻ ته قومون رڳو حڪومتن سان نه، پنهنجي اجتماعي ڪردار سان ٺهن ٿيون.
شڪارپور جي پراڻي تاريخ اسان کي ٻڌائي ٿي ته هڪ ننڍڙو شهر به عالمي معيشت ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن ان وٽ تعليم، اعتماد، واپار، ايمانداري، ادارا ۽ اجتماعي سوچ موجود هجي.
۽ شڪارپور جو اڄ اسان کي ٻڌائي ٿو ته جيڪڏهن اهي شيون ڪمزور ٿي وڃن ته عظيم ترين ورثو به آهستي آھستي ختم ٿي ويندو آھي
ادارا ٺاهڻ واري اها شهري روايت، جنهن ۾ دولت جو مطلب صرف ذاتي آسائش نه، پر اجتماعي ڀلائي به ھو قومون صرف ماضيءَ تي فخر ڪرڻ سان زنده ناهن رهنديون؛ اهي ماضيءَ مان سبق وٺي مستقبل ٺاهڻ سان زنده رهنديون آهن.
شڪارپور کي صرف هڪ ”تباهه ٿيل تاريخي شهر“ سمجهڻ ان سان ناانصافي آهي. اجتماعي سوچ نه هجي ته شهر نه ٺهندا آهن.
عمارتون هجن پر ادارا نه هجن ته تهذيب زنده نه رهندي آهي.
ورثو هجي پر تحفظ نه هجي ته تاريخ مٽيءَ ۾ ملي ويندي آهي.
” ورهاڱو نه ٿئي ها ته شڪارپور اڄ برصغير ئي نه، پر دنيا جي جديد، خوشحال، خوبصورت ۽ ترقي يافته شهرن ۾ شمار ٿئي ها؛
ماڻهو هجن پر اعتماد، قانون ۽ گڏيل ذميواري نه هجي ته شهر پنهنجي طاقت وڃائي ويهندا آهن.
تنهنڪري 14 آگسٽ تي شڪارپورين کان پڇڻ گهرجي:
اسان آزاديءَ جا 79 سال ڪيئن گذاريا؟
۽ سنڌ کان به پڇڻ گهرجي:
اسان پنهنجي وسيلن، پنهنجي ادارن، پنهنجي تعليم، پنهنجي ثقافت، پنهنجي نوجوانن ۽ پنهنجي تاريخ سان ڇا ڪيو؟
شايد هاڻي وقت اچي ويو آهي ته آزاديءَ جي جشن کي صرف نعري کان اڳتي وڌائي احتساب جي ڪٽھڙي ۾ تبديل ڪريون.
اچو ته پنهنجي ماضيءَ کي ماتم نه، پر سبق بڻايون.
اچو ته شڪارپور جي ٽٽل حويلين مان رڳو افسوس نه، پر نئين شهرسازيءَ جو خواب به ڏيون.
اچو ته پراڻي شڪارپور جي ان واپاريءَ کان سکون، جيڪو دنيا مان ڪمائي پنهنجي شهر ۾ خرچ ڪندو هو.
ان مخير کان سکون، جيڪو پنهنجي دولت مان اسڪول ۽ اسپتال ٺاهيندو هو.
ان شاگرد کان سکون، جنهن لاءِ ڪتاب علم جو سرمايو هو.
۽ ان سماج کان سکون، جنهن ۾ مختلف عقيدن ۽ برادرين جا ماڻهو پنهنجي شهر کي گڏيل گهر سمجهندا هئا.
ڇو ته شڪارپور کي بچائڻ جو مطلب رڳو پراڻيون عمارتون بچائڻ ناهي.
شڪارپور کي بچائڻ جو مطلب ان سوچ کي ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جنهن هڪ ننڍڙي شهر کي ڪڏهن ”پيرس آف دي ايسٽ“ بڻايو هو.
۽ جيڪڏهن اسان اها سوچ ٻيهر پيدا ڪري سگهون ٿا، ته پوءِ شايد 14 آگسٽ اسان لاءِ صرف ماضيءَ جي آزاديءَ جو جشن نه رهندو، پر مستقبل جي تعمير جو عهد به بڻجي ويندو.
______________
نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي “وک ” شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي.
