آفريقي نوبل انعام يافتہ ليکڪ عبدالرزاق گورناه جي ناولن ۾ سنڌين ۽ گجراتين جو ذڪر  

عبدالرزاق گورناه جا شاهڪار ناول ’پئراڊائيز‘ ۽ ’باءِ دِي سِي‘ هندي مهاساگر جي ان تاريخي، ثقافتي ۽ تجارتي ناطن کي نئين حياتي ڏين ٿا، جن اوڀر آفريقا ۽ سنڌ جي بندرگاهن کي صديون اڳ پاڻ ۾ جوڙيو هو. هُو زنجبار جي هٽن، بازارن ۽ اندروني آفريقي ڪاروانن جي پسمنظر ۾ سنڌي واڻين (وڻجارن) جي مالي اثر، حساب ڪتاب، پَتِ (Credit System) ۽ ٻوليءَ جي ميلاپ کي نهايت خوبصورتيءَ سان چِٽي ٿو. سندس ناولن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيئن سنڌي وڻجارن جي لاڳاپن نه رڳو اوڀر آفريقا جي معيشت کي روان دوان رکيو، بلڪه سواحيلي ٻولي ۽ تهذيب تي پڻ اڻ مٽ اثر ۽ تاريخي ڇاپ ڇڏي.

ادبي اڀياس

2021ع جو نوبل انعام يافته زنجبار (Zanzibar) جو ناميارو ناول نگار عبدالرزاق گورناه (Abdulrazak Gurnah) هندي مھاساگر جي ثقافتي ۽ تجارتي ناطن کي پنهنجي شاهڪار تخليقن ۾ انتهائي خوبصورتيءَ سان چٽيو آهي. سندس لکڻين جو هڪ اهم پاسو اوڀر آفريقا (خاص طور تي زنجبار، ممباسا، ۽ ٽينگانيڪا) ۾ هندي ٻيٽن مان آيل تاجرن، خاص طور تي سنڌين ۽ گجراتين جي سيٽلمينٽ، تجارتي اثر، ۽ ٻوليءَ جو باقاعده ذڪر آهي.

گورناه جا ناول، خاص ڪري پئراڊائيز (Paradise) ۽ باءِ دِي سِي (By the Sea) ثابت ڪن ٿا ته هندي مهاساگر جي ٻنهي پاسن (سنڌ/هند ۽ اوڀر آفريڪا) جو تعلق رڳو سامان جي مٽاسٽا تائين محدود نه هو، پر انهن ٻن خطن جي ماڻهن ادبي، لساني ۽ سماجي لڳاپا پڻ قائم ڪيا.

گورناه جو جنم زنجبار ۾ ٿيو، جيڪو صدين تائين عرب، آفريقي، ۽ ايشيائي تاجرن جو وڏو مرڪز رهيو. پورچوگالي، عماني، ۽ برطانوي سامراج کان اڳ ئي، هندوستان جي مغربي ساحلن خاص ڪري سنڌ جي بندرگاهه ديبل/ڪراچي ۽ گجرات جي ڪڇ يا منڊوي مان تاجر موسمي هوائن جي رُخ آڌار آفريقي ڏيهن ڏانهن سفر ڪندا هئا.

گورناه پنهنجي تحريرن ۾ اوڀر آفريقا کي صرف يورپي نوآبادياتي دور تحت نٿو ڏسي، بلڪه هو ان کي بين الايشيائي ۽ آفريڪي واپار جي هڪ اهڙي جهلڪ طور پيش ڪري ٿو، جتي سنڌي ۽ گجراتي واڻيا مقامي برادرين، عرب شيخن، ۽ سواحيلي تاجرن سان گڏجي هڪ گھڻ رنگو سماج ٺاهيندا هئا.

سال 1994 ۾ شايع ٿيل ناول ’پئراڊائيز‘ پهرين نوآبادياتي جنگ کان اڳ واري اوڀر آفريقا جي عڪاسي ڪري ٿو. ناول جو مرڪزي ڪردار ”يوسف“ هڪ مقامي عرب سواحيلي تاجر ’عزيز‘ وٽ رهي ٿو.

ناول ۾ ڏيکاريل آهي ته ڪاروان جي هر سفر ۽ تجارتي تحرڪ پويان هندوستاني/ايشيائي سيٺين جو پئسو يا پَتِ جو سرشتو (Credit System) هو. ايشيائي تاجر (جن ۾ سنڌ مان ايندڙ صراف يا واڻيا شامل هئا) ساحلي شهرن ۾ دڪان ھلائيندا هئا ۽ بليڪ فاريسٽ/اندروني آفريقي علائقن ۾ ويندڙ ڪاروانن کي پئسا، ڪپڙو، ۽ شيشي جا مڻيا (beads) مهيا ڪندا هئا.

ناول جي مختلف منظرن ۾، ساحلي شهرن جي دڪانن يا بازارن ۾ سواحيلي ٻوليءَ جي گڏوگڏ سنڌي، گجراتي، ۽ عربي لفظن جو استعمال عام ڏيکاريل آهي. تاجر پنهنجا حساب ڪتاب  يعني کاتا پنهنجي ماتا ٻوليءَ ۾ ئي رکندا هئا.

سال 2001ع جو ناول ’باءِ دِي سِي‘جا ٻہ مرڪزي ڪردار صالح عمر ۽ لطيف محمود انگلينڊ ۾ ملن ٿا. هن ناول ۾ گورناه چٽائيءَ سان سنڌي تاجرن ۽ سندن ٻوليءَ ۽ ثقافت کي به شامل ڪيو آهي.

صالح عمر پنهنجي ماضيءَ کي ياد ڪندي ڏيکاري ٿو ته زنجبار جي واڻيا گهٽيءَ ۽ مکيه بازارن ۾ ڪيئن سنڌي تاجر پنهنجي ٻوليءَ ۾ ڳالهائيندا هئا. هو انهن کي واڻيا، برهمڻ، يا ”سنڌي تاجر“ چئي مخاطب ٿئي ٿو، جيڪي ريشم، ڪپڙو، جڙي ٻوٽيون، ۽ مصالحا وڪڻندا هئا.

ناول ۾ ايشيائي تاجرن جي مقامي ماڻهن سان روين جو ذڪر آهي. انهن مان ڪجهه انتهائي ايماندار ۽ علائقي سان محبت ڪندڙ هئا، جڏهن ته ٻيا پنهنجي ڪلچر ۽ نسل ذات کي الڳ رکڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. پر انهن جو معاشي ڪنٽرول سڄي زنجبار جي پورٽ تائين پکڙيل هو.

ناولن جي حاشين ۽ متن ۾ سواحيلي ٻوليءَ ۾ داخل ٿيل سنڌي/ايشيائي اصطلاحن جو بار بار ذڪر اچي ٿو. مثال طور، حساب ڪتاب، ڪپڙي جا قسم، ۽ مالي ڏيڻ وٺڻ جا لفظ جيڪي سنڌي واپاري پنهنجي لهجي ۾ استعمال ڪندا هئا، اهي مقامي سواحيلي لغت جو حصو بڻجي ويا.

عالمي ادبي ريسرچ مطابق عبدالرزاق گورناه جي ناولن ۾ سنڌي تاجرن جي ڪردارن جا هيٺيان نمايان پهلو آهن:

سنڌ جي قديم بندرگاهن کان ويندي ڏکڻ ايشيا مان ويندڙ تجار زنجبار ۾ پنهنجن دڪانن جا سلسلا قائم ڪندا هئا. گورناه انهن کي محض بغير نالي جي تاجر نٿو بڻائي، پر انهن جي نالن ۽ سڃاڻپ سان اڀاري ٿو.

گورناه پنهنجي ناولن ۾ ڏيکاريو آهي ته زنجبار ۽ اوڀر آفريقا جا سنڌي تاجر پنهنجي ٻولي پنهنجي گهرن ۽ تجارتي لکپڙھ ۾ به برقرار رکندا هئا. پنهنجي دڪانن تي هو گراهڪن سان سواحيلي ڳالهائيندا هئا جنهن ۾ سنڌي جزا ملائي پيش ڪيا ويندا هئا.

اهي تاجر رڳو جنسون نه آڻيندا هئا پر هندستاني رويو، کاڌو، جڙي ٻوٽيون، ۽ ڪپڙي جون اڻتون پڻ اوڀر آفريقا جي سماج ۾ شامل ڪندا هئا.

باءِ دِي سِي ناول ۾ گورناه واضح لکي ٿو ته زنجبار جي بانيان (واڻيا)  اسٽريٽ ۾ جيڪي سيٺيا ۽ بئنڪر هئا، اهي هندو (سنڌي ۽ گجراتي) هئا. اهي حساب ڪتاب، سندن ديوي ديوتائن جون تصويرون رکندا ۽ ڏياري جو جشن ملهائيندا هئا. مقامي آفريقي کين ”بانيان“ يا ”سنڌي تاجر“ چئي سڏيندا هئا.

ناول ۾ ھڪ شخص حسين جو بہ ذڪر آھي جيڪو عربي/فارسي تاجر هو جنهن جا تجارتي تعلقات بمبئي ۽ ڪراچيءَ سان به هئا ۽ هو هندوستاني زبانن جا لفظ به ڳالهائيندو هو، پر هو پاڻ مسلمان هو.

عبدالرزاق گورناه جڏهن ”سنڌي تاجرن“ بابت لکي ٿو، ته هو پنهنجي ياداشتن ۾ انهن هندن جو ھن نموني ذڪر ڪري ٿو:

 اوڀر آفريقا ۾ ايراني قالين يا تجارتي سامان خريد ڪرڻ مهل جنهن پت (Credit) جي ضرورت پوندي هئي، اها ”سنڌي ۽ گجراتي هندو سيٺين“ جي دستخط ھُنڊيHundiکان سواءِ هلندي ئي نه هئي.

گورناه لکي ٿو ته اهي هندو تاجر پنهنجون ٻوليون (سنڌي ۽ گجراتي) پنهنجن دڪانن جي کاتن ۽ خطن ۾ لکندا هئا. مقامي سواحيلي يا عرب تاجر جڏهن انهن وٽ ويندا هئا ته انهن جي ديوانن ۾ سنڌي اکرن سان لکيل کاتا ڏسندا هئا.

اهي سنڌي هندو تاجر گهرن ۾ سنڌي ريتون رسمون برقرار رکندا هئا پر زنجبار جي مقامي سواحيلي سماج سان سندن رشتو رڳو ايمانداراڻي ڪاروبار تائين محدود هو.

ناول ’پئراڊائيز‘ پهرين عالمي جنگ کان اڳ واري زماني جو عڪاس آهي، جنهن ۾ زنجبار ۽ ساحل (ساحلي پٽي) کان وٺي آفريقي جنگلن ۽ ڪانگو (Congo) جي اندروني علائقن تائين ويندڙ پيچيده تجارتي ڪاروانن جو بيان آهي.

ناول ۾ ڏيکاريل آهي ته مقامي عرب يا سواحيلي تاجر اڳواڻ (جيئن ناول جو ڪردار ‘سيد عزيز’) جڏهن به جنگلن ڏانهن هاٿي ڏند (Ivory)، سون، ۽ غلامن جي خريداريءَ لاءِ ڪاروان روانو ڪندا هئا، ته انهن وٽ ايترو روڪ پئسو نه هوندو هو.

اهي ساحلي بندرگاهن تي ويٺل سنڌي تاجرن وٽ ويندا هئا. اهي کين جرمن/برطانوي ڪپڙو، شيشي جون چوڙيون  ۽ مڻيا ۽ هٿيار ’قرض‘ تي ڏيندا هئا.

جيڪڏهن ڪاروان واپس سلامت موٽندو هو ۽ عاج (Ivory) آڻيندو هو، ته سڀ کان پهريان هندو تاجرن جو قرض وياج سميت ادا ڪيو ويندو هو. ناول ’پئراڊائيز‘ ڏيکاري ٿو ته آفريقا جو سڄو اندروني تجارتي نيٽورڪ هندو تاجرن جي مالي پٺڀرائيءَ کان سواءِ ھلي ئي نٿي سگهيو.

ناول جو مرڪزي ڪردار ”يوسف“ جڏهن اندروني آفريقا جي خوفناڪ رستي تي سفر ڪري ٿو، ته هو ڏسي ٿو ته چڱي کان چڱي سامان، چانهه جي پتي، ڪپڙي، ۽ حساب ڪتاب جا اصطلاح اُهي ئي آهن جيڪي هندوستاني ٻيٽن (سنڌ ۽ گجرات) مان آيل هندو تاجر ساحل تي استعمال ڪندا هئا.

انگريزي يا نوآبادياتي تحريرن (جهڙوڪ عبدالرزاق گورناه جي ڪتابن) ۾ جيڪو لفظ “Banyan” لکيو وڃي ٿو، اهو اصل ۾ ڏکڻ ايشيا جي وڻجارن لاءِ ئي استعمال ٿيل آهي. اردوءَ ۾ ان کي ’بنيا‘ ۽ سنڌيءَ ۾ خاص طور ’واڻيو‘ (يا واڻيا) چئبو آهي، جيڪو وڻج ۽ واپار ڪرڻ وارن هندو تاجرن لاءِ سنڌي ٻوليءَ جو اصل، فصيح ۽ مروج لفظ آهي.

19هين ۽ 20هين صديءَ ۾ سنڌ مان جيڪي هندو تاجر (واڻيا) اوڀر آفريقا ويا، اهي اتي جي مکيه بازارن جيڪي برطانوي دور ۾ Banyan Street سڏبيون هيون، يعني واڻين جي گهٽي ۾ پنهنجا دڪان ۽ صرافي (بئنڪنگ) جا اڏا هلائيندا هئا.

گورناه جي ناولن ۾ به جڏهن آفريقي اندروني ڪاروانن يا ساحلي پورٽن تي ماليات جو ذڪر اچي ٿو، ته اهي ئي سنڌي واڻيا هئا، جيڪي پنهنجي حساب ڪتاب جي کاتن، پت (Credit System)، ۽ وڻج واپار جي صلاحيت سبب پوري هندي مهاساگر جي تجارتي نظام جي ريڙهه جي هڏي بڻيل هئا.

ان ناول جي ڪارواني سفر، مال جي مٽاسٽا ۽ تجارتي ماحول جا اهم پاسا هيٺين طرح آهن:

مٿي ناول ھڪ ڪردار يوسف جو ذڪر آھي. ھيءَي ڪهاڻي انھيءَ ننڍڙي ڇوڪري ’يوسف‘ جي گرد گھومي ٿي، جنهن کي سندس پيءُ هڪ امير سواحيلي/عرب تاجر سيد عزيز وٽ پنهنجو قرض نه لاهڻ جي بدلي غلام/خدمتگار طور رکي ڇڏي ويو ھو.

سيد عزيز هڪ وڏو وڻجارو آهي، جيڪو زنجبار ۽ ساحلي علائقن کان مال وٺي، ٽانگانيڪا ۽ ڪانگو جي اندروني ۽ ڏورانهن علائقن ڏانهن ساليانو ڪاروان روانا ڪندو آهي. جيئن اڳ ذڪر ٿيو، ساحل تي موجود سنڌي واڻين ۽ ٻين ايشيائي سيٺين جو مالي پت (Credit) ان سڄي سفر لاءِ بنيادي روح هو. سندن ڏنل مالي مدد، ڪپڙن ۽ شين کان بنا اهي ڪاروان روانا ٿي ئي نٿي سگهيا.

ان دور ۾ اندروني آفريقا ۾ باقاعده سرڪاري ۽ مروج سڪا تمام گھٽ هئا. تنهنڪري وڻج واپار گهڻو ڪري مال جي مٽاسٽا (Barter System) تي هلندو هو. ڪاروان پاڻ سان هندستان (خاص طور سنڌ ۽ گجرات) مان آيل سوٽي ڪپڙو، شيشي جا مڻيا ۽ چوڙيون، پتل جا ٿانءَ ۽ هٿيار کڻي ويندا هئا.

مقامي قبيلا انهن شين جي بدلي ڪاروانن کي عاج  (Ivory)، سون، چمڙو، ۽ غلام ڏيندا هئا.

ناول ’پئراڊائيز‘ ۾ اندروني سفر ڪو پراميد يا خوبصورت تجربو نه هو، بلڪه اهي سفر سخت، ڏکيا ۽ جوکائتا هوندا هئا. جڏهن ڪاروان جنگلن مان گذرندا هئا، ته مختلف آفريقي قبيلن جا سرواڻ سندن رستو روڪي ٽئڪس (Hongo) گهرندا هئا. جيڪڏهن ٽئڪس نه ڏنو ويندو هڳ ته خونريز جنگيون ٿينديون هيون. رستي ۾ مليرا، تپ ، جانورن جو حملو ۽ پاڻيءَ جي کوٽ عام هئي. ان کان علاوه ڪاروان ۾ شامل تاجرن ۽ مزدورن جي وچ ۾ به مالي بدنيتي ۽ چوريءَ تان شديد بي اعتباري قائم هوندي هئي.

ناول جي آخري حصي ۾ هڪ نهايت گهري تبديلي ريڪارڊ ٿيل آهي:

ڪاروان جڏهن اندروني آفريقا مان ڏکيا مرحلا طئہ ڪري موٽي ٿو، ته ساحل ۽ اندروني علائقن ۾ جرمن بيٺڪي قوتن (German Colonial Powers) جو قبضو شروع ٿي چڪو هوندو آهي. يورپين جي اچڻ سان اهو قديم گھڻ ثقافتي تجارتي نظام، جنهن ۾ عرب، سواحيلي، سنڌي واڻيا، ۽ مقامي آفريقي گڏجي ڪاروبار ڪندا هئا، اهو ڊھڻ لڳي ٿو، ۽ برطانوي ۽ جرمن راڄ جي بدعنوانيءَ جو نئون دور شروع ٿئي ٿو.

عبدالرزاق گورناه جو ناول ’پئراڊائيز‘ انهن قديم رشتن کي ادبي روپ ڏئي ٿو، جتي پنهنجي مالي صلاحيتن جي ڏس ۾ سنڌي واڻين جو اثر تاريخي طور تي اوڀر آفريقا جي تهذيب سان اڻ ٽٽ رشتو قائم ڪري بيهي ٿو.

اوڀر آفريقا (خاص طور زنجبار، ممباسا، ۽ دار السلام) ڏانهن سنڌ جي هندو وڻجارن، يعني سنڌي واڻين جي هجرت ۽ سيٽلمينٽ جي هڪ صديءَ کان وڌيڪ پراڻي ۽ اثرائتي تاريخ آهي.

19هين صديءَ جي وچ ڌاري، خاص طور برطانوي نوآبادياتي راڄ دوران جڏهن سنڌ مان اوڀر آفريقا لاءِ نوان سامونڊي رستا کليا، ته سنڌي واڻين (خاص ڪري لوهاڻا، ڀاٽيا، ۽ سنڌ ورڪي تاجرن) هندي مهاساگر کي پار ڪري زنجبار ۽ ممباسا ۾ پنهنجا اڏا قائم ڪيا.

شروع ۾ تاجر بمبئي پريزيڊنسي، ڪراچي، ۽ ديبل جي بندرگاهن تان موسمي هوائن جي مدد سان جهازن ۾ سفر ڪندا هئا. پر اڳتي هلي زنجبار جي سلطان پنهنجي سلطنت ۾ ايشيائي تاجرن کي محفوظ ماحول ڏنو، جنهن کان پوءِ سنڌي واڻين اتي مستقل دڪان ۽ صرافي جو ڪاروبار قائم ڪيو.

20هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي حيدرآباد ۽ ڪراچي سان تعلق رکندڙ تاجر پوري دنيا ۾ پنهنجي فن، ريشم، ۽ دستڪاريءَ لاءِ مشهور ٿيا، جنهن کي تاريخ ۾ سنڌ ورڪي (Sindhworkis) سڏيو وڃي ٿو:

اوڀر آفريقا جي بندرگاهن تي سنڌي واڻين جا ريشمي ڪپڙي، قيمتي عاج، جڙي ٻوٽين، ۽ هندوستاني فن پاري وارا دڪان قائم ٿيا.

اهو ئي ڪارڻ ھو جو عبدالرزاق گورناه جهڙا آفريقي ليکڪ پنهنجن ناولن ۾ ان ڳالهه جو باقاعده ذڪر ڪن ٿا ته مقامي ڪاروانن جو پورو نظام ۽ مالي اعتبار (Credit) سنڌي ۽ گجراتي تاجرن جي پت ۽ کارن تي منحصر هو.

سواحيلي ٻوليءَ ۾ اڄ به ڪيترائي تجارتي اصطلاح اهڙا ملي وڃن ٿا جنهن تي سنڌي ٻوليءَ جو پڙاڏو نظر اچي ٿو.

عبدالرزاق گورناه جي ادبي شاهڪارن ۾ سنڌي تاجرن جو هي ذڪر رڳو هڪ قبيلي يا نسل جو ذڪر ناهي، بلڪه اهي انهن دريا ئي ۽ سامونڊي وڻجارن جي تاريخ جو جاندار ثبوت آهي، جنهن سنڌ کي اوڀر آفريقا جي تهذيب سان اڻ ٽٽ رشتي ۾ ٻڌي ڇڏيو هو.

سواحيلي (Swahili) ٻولي، جنهن کي مقامي طور ‘ڪسواحيلي’ (Kiswahili) چيو ويندو آهي، هندي مهاساگر جي تجارتي ۽ ثقافتي ميلاپ جو هڪ گمنام ادبي ۽ لساني نمونو آهي. اصل ۾ بانتو (Bantu) لساني اڏاوت تي ٻڌل هيءَ ٻولي ساحلي پٽي (ساحل) تي صدين کان هلندڙ وڻج واپار سبب ڌارين ٻولين، خاص طور عربي، سنڌي، ۽ گجراتي جي اڻ مٽ اثرن تحت ترقي ڪندي هڪ عالمي رابطي جي ٻولي (Lingua Franca) بڻجي اڀُري.

سواحيلي ٻوليءَ تي سڀ کان گهرو ۽ نمايان اثر عربي ٻوليءَ جو آهي. لفظ ‘سواحيلي’ پاڻ عربي ٻوليءَ جي لفظ ‘سواحل’ (ساحل/سامونڊي ڪنارن جي جمع) مان نڪتل آهي.

Duka (دڪان): اوڀر آفريقا ۾ دڪان يا ننڍي بازار کي دوڪا چئبو آهي، جيڪو اصل ۾ ڏکڻ ايشيائي ٻولين (سنڌي/گجراتي دڪان) جو سڌو پڙاڏو آهي.

Rupia (روپيو): اڳوڻي زماني ۾ زنجبار ۽ اوڀر آفريقا جي ڪالونين ۾ رائج سڪي کي روپيا چيو ويندو هو، جنهن جو بنياد پڻ هندوستاني مالي سسٽم تان پيو.

Hisa / Hisab: حساب ڪتاب جو سرشتو.

Chai (چانهه): سنڌي ۽ ايشيائي ٻولين جو لفظ چانهه، سواحيليءَ ۾ به ساڳئي اچار ۽ معني سان شامل ٿيو.

سواحيلي ٻوليءَ جو گرامر ۽ جوڙجڪ جو بنياد بانتو (Bantu) ئي آهي، پر سندس لغت (Vocabulary) جو لڳ ڀڳ 30 کان 40 سيڪڙوحصو پرڏيهي سامونڊي ٻولين تان ورتل آهي.

عبدالرزاق گورناه جڏهن پنهنجن ناولن ۾ زنجبار جي بازارن، دڪانن، ۽ ڪاروانن جي گفتگوءَ جي عڪاسي ڪندو آهي، ته اتي عربيءَ جي ديني شائستگي ۽ سنڌي ۽ گجراتي واڻين جي تجارتي لهجي جو اهڙو ئي حسين ميلاپ نظر ايندو آهي، جيڪو ان خطي جي تاريخي ۽ تهذيبي رنگ جو کليل ثبوت آهي.

_____________

ريسرچ ۽ سنڌي ليک: جيمناءِ، ايڊيٽنگ: نصير اعجاز