ڪولمبو وڏي سفارتي دٻاءَ ھيٺ آهي، ۽ هُو عالمي وڏين طاقتن جي وڌندڙ جيو پوليٽيڪل شطرنج جي راند ۾ سخت غير جانبداري برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. اهڙي ٻيٽ واري ملڪ لاءِ جيڪو اقتصادي بحاليءَ لاءِ هندستاني امداد ۽ آءِ ايم ايف (IMF) جهڙن مغربي مالي ادارن تي دارومدار رکي ٿو، اهڙي ٽڪنڊي جيو پوليٽڪس بالڪل تلوار جي ڌار تي هلڻ برابر آهي.
ليکڪ: ليئو نيروشا درشن
ڪولمبو: بين الاقوامي دٻاءُ جي ڪري پرڏيهي تحقيقي ۽ سامونڊي جهازن تي عارضي پابندي ھڻڻ کان پوءِ، نيٺ سريلنڪا جي حڪومت کي سڀني ملڪن لاءِ هڪجھڙا اصول ۽ ضابطا جوڙي پنهنجا بندرگاه ٻيهر کولڻا پيا آھن.
اهو نازڪ موڙ ڏيکاري ٿو ته ڪولمبو ڪيتري وڏي سفارتي دٻاءَ ھيٺ آهي، ۽ هُو عالمي وڏين طاقتن جي وڌندڙ جيو پوليٽيڪل شطرنج جي راند ۾ سخت غير جانبداري برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي.
هن خطي ۾ چين جي وڌندڙ سامونڊي اثر کي روڪڻ لاءِ، هندستان ۽ آمريڪا،جيڪي ڪواڊ (Quad) اتحاد جا اهم ٿنڀا آهن، تِن سريلنڪا سان پنهنجا سڪيورٽي ۽ اقتصادي تعلقات تمام گهڻا مضبوط ڪري ڇڏيا آهن.
جيئن ته هي ٻيٽ وارو ملڪ هڪ سفارتي نازڪ موڙ تي آهي، بيجنگ، نئين دهلي، ۽ واشنگٽن سان ان جي تعلقات جي پيچيده محرڪات کي سمجھڻ سان ان وڏي دٻاءُ واري توازن جي خبر پوي ٿي، جيڪا موجوده ڏکڻ ايشيائي جيو پوليٽڪس جي سڃاڻپ بڻجي چڪي آهي.
چين جي پيپلز ليبريشين آرمي جي 99هين قيام واري سالگره جي موقعي تي، سريلنڪا ۾ چين جي سفير چي ژين هونگ (Qi Zhenhong) ڪولمبو ۾ هڪ شاندار تقريب کي خطاب ڪيو. تقريب دوران، سفير سرڪاري طور اعلان ڪيو ته چين، سريلنڪا سان پنهنجو دفاعي ۽ فوجي تعاون وڌيڪ مضبوط ڪندو.
تاريخي تعلقات تي روشني وجهندي، سفير هلندڙ ۽ ايندڙ رٿائن جو ذڪر ڪيو، جن ۾ سريلنڪن فوج لاءِ جديد فوجي تربيت، فوجي سامان ڏيڻ، تڪنيڪي امداد، ۽ طوفان ڊٽوا (Cyclone Ditwa) جي تباهيءَ کان پوءِ هنگامي دفاعي امداد شامل آهن.
ظاهري طور تي هي هڪ عام ٻه طرفو فوجي تعاون نظر اچي ٿو، پر علائقائي تجزئي نگار ان کي ڏکڻ ايشيا ۽ هندي ۽ بحرِ ڪاهل ۾ وڌندڙ شهنشاهي خواهشن جي تناظر ۾ هڪ اهم جيو پوليٽيڪل تحرڪ طور ڏسن ٿا.
همبنتوٽا بندرگاهه جو مونجهارو ۽ ٻٽي استعمال وارا خدشا
چين-سريلنڪا تعلقات جي مرڪز ۾ همبنتوٽا انٽرنيشنل پورٽ آهي، جيڪو هندستان ۽ آمريڪا لاءِ سخت اسٽريٽجڪ ڳڻتيءَ جو ڪارڻ بڻيل آهي. 99 سالن جي ليز تي چيني سرڪاري ڪمپنين جي ڪنٽرول هيٺ هلندڙ هن بندرگاهه کي مغربي نقاد اڪثر Debt-trap diplomacy جو مکيه مثال قرار ڏيندا آهن.
جيتوڻيڪ هي بندرگاهه تيزيءَ سان هڪ ۽ تجارتي مرڪز ۾ تبديل ٿي چڪو آهي، پر واشنگٽن ۽ هندستاني انڊو-پئسفڪ ڪمانڊ جا دفاعي ادارا مسلسل خبردار ڪن ٿا ته هي ٻٽي استعمال واري فوجي سهولت طور ڪم آڻي سگهجي ٿو. امن جي وقت ۾ هي تجارتي طور ڪم ڪري ٿو، پر فوجي بحران دوران بيجنگ پاران استعمال ٿي سگهي ٿو.
بين الاقوامي سامونڊي گذرگاهن کان صرف 10 ناٽيڪل ميل پري واقع، همبنتوٽا ۾ چين جو فوجي وجود هندي ۽ بحرِ ڪاهل جي سڪيورٽي ڍانچي ۽ طاقت جي توازن کي بنيادي طور تي تبديل ڪري ڇڏيندو، اهڙو امڪان جنهن کي واشنگٽن ۽ نئين دهلي بلڪل قبول نٿا ڪن.
تحقيقي جهازن جا تڪرار ۽ سامونڊي تحقيق
گذريل ڪجهه سالن ۾، چين جي جديد تحقيقي ۽ معلومات گڏ ڪندڙ سامونڊي جهازن ‘يوان وانگ 5’ (Yuan Wang 5) ۽ ‘شي يان 6’ (Shi Yan 6)—جي سريلنڪا جي بندرگاهن تي آمد وڏا بين الاقوامي تڪرار پيدا ڪيا آھن .
هندستان ۽ آمريڪا انهن دورن جي سخت مخالفت ڪئي، ۽ اهو سبب ڏنو ته سامونڊي تحقيق جي آڙ ۾ اهي جهاز اصل ۾ جديد اليڪٽرانڪ جاسوسي ڪري رهيا هئا. انهن جو مقصد هندي سمنڊ جي پاڻيءَ هيٺ هندستان جي حساس فوجي تنصيبات ۽ ڊيگو گارسيا ۾ واقع آمريڪي اڏي تان موڪليل مواصلاتي سگنلن کي ياد ڪرڻ هو.
سپر پاورز جي جاسوسي جي ان چڪر ۾ ڦاسجي، سريلنڪا حڪومت شروعات ۾ پرڏيهي تحقيقي رٿائن ۽ جهازن تي عارضي پابنديون لڳايون. پر جيو پوليٽيڪل دٻاءُ سبب، ڪولمبو هڪ باضابطه ڍانچي ڏانهن منتقل ٿيو، ۽ هڪجهڙين هدايتن تحت پنهنجون سامونڊي حدون ٻيهر کوليون. اهي پاليسي تبديليون سريلنڪا جي اسٽريٽجڪ خودمختياري برقرار رکڻ جي جدوجهد ۾ موجود شديد سفارتي دٻاءُ کي ظاهر ڪن ٿيون.
هندستان ۽ آمريڪا جي جوابي حڪمت عملي
بيجنگ جي وڌندڙ سامونڊي اثر کي بي اثر ڪرڻ لاءِ، هندستان ۽ آمريڪا، سريلنڪا سان پنهنجو دفاعي ۽ اقتصادي سھڪار تيزيءَ سان وڌايو آهي.
هندستان ڪولمبو سيڪيورٽي ڪانڪليو (Colombo Security Conclave) کي مضبوط ڪيو آهي، سريلنڪا نيوي هيڊڪوارٽر ۾ ميري ٽائم ريسڪيو ڪوآرڊينيشن سينٽر قائم ڪيو آهي، ۽ علائقائي نگرانيءَ جي نيٽ ورڪ کي بـ يڪجا ڪيو آهي. ان کان علاوه، قرضن جي ٻيهر تنظيم ۽ مسلسل اقتصادي امداد ذريعي، نئين دهلي پنهنجي ان ڏاکڻي سامونڊي پاڙيسريءَ ۾ پنهنجو روايتي اثر برقرار رکڻ چاهي ٿي.
ساڳئي وقت، آمريڪا پنهنجي موجودگي مضبوط ڪئي آهي. U.S. انٽرنيشنل ڊولپمينٽ فائنينس ڪارپوريشن (DFC) ذريعي واشنگٽن ڪولمبو پورٽ جي ويسٽ ڪنٽينر ٽرمينل پروجيڪٽ ۾ 553 ملين ڊالرن کان وڌيڪ سيڙپ ڪئي آهي.
اقتصادي سيڙپ کي انڊو-پئسفڪ سيڪيورٽي ڍانچي سان جوڙي، آمريڪا يقيني بڻائي ٿو ته هن خطي ۾ ان جي اسٽريٽجڪ پوزيشن مضبوط رهي.
جيو پوليٽيڪل تلوار جي ڌار تان گذرڻ
سفير چي ژين هونگ جو تازو اعلان بين الاقوامي برادريءَ لاءِ هڪ واضح پيغام آهي ته بيجنگ جو سريلنڪا ۾ وڏو اسٽريٽجڪ مفاد آهي. پر هڪ اهڙي ٻيٽ واري ملڪ لاءِ جيڪو اقتصادي بحاليءَ لاءِ هندستاني امداد ۽ آءِ ايم ايف (IMF) جهڙن مغربي مالي ادارن تي دارومدار رکي ٿو، اهڙي ٽڪنڊي جيو پوليٽڪس بالڪل تلوار جي ڌار تي هلڻ برابر آهي.
ڪولمبو حڪومت لاءِ سڀ کان وڏو سفارتي امتحان پنهنجي قومي خودمختياريءَ جو تحفظ ڪرڻ آهي: يعني اهڙن قدمن کان پاسو ڪرڻ جنهن سان هندستاني سيڪيورٽي جي حساسيت کي نقصان پهچي، ۽ ساڳئي وقت گهريلو اقتصادي استحڪام لاءِ چين جي ترقياتي ۽ مالي امداد کي پڻ برقرار رکڻ.
______________
ليئو نيروشا درشن، ڪولمبو
ڏکڻ ڪوريائي خابرو اداري The AsiaN جي انگريزي سروس جي ٿورن سان
