بي ويساهي يا ‘سنيسزم’ ڪنھن انسان جي ڄائي ڄم جي خاصيت ناهي، پر ٽٽل خوابن، سماجي منافقت ۽ شديد دوکن جو نتيجو آهي. هڪ بي ويساهو ماڻهو اصل ۾ اڳوڻو حساس آئيڊيلسٽ هوندو آهي، جيڪو ٻيهر ذهني صدمي کان بچائڻ لاءِ انھيءَ دفاعي نظام جو سهارو وٺي ٿو. جڏهن ڪنهن انسان جا آئيڊيل ڀڄي ڀور ٿي ويندا آهن، يا جڏهن سماج جي منافقت حد کان وڌي ويندي آهي، تڏهن سنيسزم جنم وٺندو آهي. جتي تعليمي ادارا واپار بڻجي ويا هجن، جتي انصاف وڪامندو هجي، بي ايماني، بدعنواني، دوکا ۽ دولاب عام ھجن، ۽ جتي ميڊيا سچ چوڻ بدران مفادن جي چوڪيداري ڪندو هجي، تڏهن اتي رهندڙ عام شهري سنيڪل يعني بي ويساھو ٿيڻ تي مجبور ٿي پوندو آهي.
يونان جي فلسفي ديوجانس بابت مشهور آهي ته هُو ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻرندڙ ڏيو هٿ ۾ کڻي اٿينز جي بازارن ۾ گهمندو هو. جڏهن ماڻهو کانئس پڇندا هئا ته هو هن تيز اس ۾ ڏيو کڻي ڇا ڳولي رهيو آهي، ته هُو جواب ڏيندو هو ته ”مان هڪ سچو ۽ ايماندار انسان ڳولي رهيو آهيان، پر مونکي سڄي شهر ۾ ڪو به سچو انسان نٿو ملي.“
نصير اعجاز
انساني تاريخ ۽ نفسيات جو ڳُوڙھو اڀياس ظاهر ڪري ٿو ته ڪو به انسان ڄائي ڄم سنيڪل Cynical يا هر شئي کي شڪ ۽ بي ويساهيءَ جي نظر سان ڏسڻ وارو ناهي هوندو. اِهو رويو اصل ۾ زندگيءَ جي سخت ۽ تلخ تجربن جي پيداوار هوندو آهي. جڏهن ڪنهن انسان جا آئيڊيل ڀڄي ڀور ٿي ويندا آهن، يا جڏهن سماج جي منافقت حد کان وڌي ويندي آهي، تڏهن سنيسزم جنم وٺندو آهي. مشهور برطانوي فلاسفر برٽرينڊ رسل هڪ ڀيري چيو هو ته سنيسزم رڳو هڪ ذهني رويو ناهي، پر اِھو انھيءَ ناڪام اميد جو نالو آهي جيڪا انساني فطرت مان ويساهه کڄڻ کانپوءِ پيدا ٿيندي آهي. جڏهن اسان دنيا جي تاريخ، ادب ۽ عام سماجي زندگيءَ تي نظر وجهون ٿا، ته اسان کي اهڙا بيشمار مثال ملن ٿا جيڪي واضح ڪن ٿا ته هڪ حساس انسان ڪيئن حالتن جي ڌِڪن ٿاٻن سبب سنيڪل بڻجي وڃي ٿو.
هن رويي کي سمجهڻ لاءِ فلسفي جي تاريخ مان يونان جي فلسفي ديوجانس (Diogenes of Sinope) جو مثال سڀ کان وڏو ۽ حقيقي حوالو آهي. هو يونان جو هڪ اهڙو فلاسفر هو جنهن کي سنيسزم جو ابو چيو ويندو آهي. ديوجانس بابت مشهور آهي ته هُو ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻرندڙ ڏيو هٿ ۾ کڻي اٿينز جي بازارن ۾ گهمندو هو. جڏهن ماڻهو کانئس پڇندا هئا ته هو هن تيز اس ۾ ڏيو کڻي ڇا ڳولي رهيو آهي، ته هو جواب ڏيندو هو ته مان هڪ سچو ۽ ايماندار انسان ڳولي رهيو آهيان، پر مونکي سڄي شهر ۾ ڪو به سچو انسان نٿو ملي. ديوجانس جو هيءُ رويو ڪنهن نفرت جو نتيجو نه هو، پر هن پنهنجي دور جي سياسي اڳواڻن، مذهبي پيشوائن ۽ عام ماڻهن جي اندر جي منافقت کي ايترو ويجهڙائيءَ کان ڏٺو هو جو هن جو سماج جي اخلاقي دعوائن تان اعتبار ئي کڄي چڪو هو. هُو سمجهندو هو ته انسان جيڪو ظاهر ڪري ٿو، ان جي پٺيان سندس لالچ ۽ خودغرضي لڪل هوندي آهي.
حقيقي زندگيءَ ۾ سنيڪل يا بي ويساھو بڻجڻ جو ٻيو وڏو سبب ماضيءَ ۾ ملندڙ شديد دوکو يا بيوفائي آهي. جڏهن ڪو انسان پنهنجي ڪنهن ويجهي دوست، يا ڪاروباري ڀائيوار تي انڌو اعتبار ڪندو آهي ۽ بدلي ۾ کيس اهڙو نقصان رسندو آهي جيڪو سندس سموري زندگيءَ کي تباهه ڪري ڇڏي، تڏهن سندس اندر جو اھو انسان مري ويندو آهي. نفسياتي ماهرن موجب، اهڙو ماڻهو ٻيهر ڏک کان بچڻ لاءِ پاڻ تي هڪ سخت خول چاڙهي ڇڏيندو آهي. هو دنيا سان لاڳاپا ته رکي ٿو، پر سندس پڪو ايمان اهو هوندو آهي ته ڪو به انسان بي غرض ناهي. هو هر نيڪي، هر محبت ۽ هر همدرديءَ جي پٺيان ڪو لڪل مقصد ڳولڻ جي ڪوشش ڪندو آهي ته جيئن ڪو کيس ٻيهر بيوقوف بڻائي نه سگهي. اِھو هڪ قسم جو دفاعي نظام آهي جيڪو انسان پاڻ کي وڌيڪ ذهني صدمي کان بچائڻ لاءِ تخليق ڪندو آهي.
ادبي دنيا جي عظيم ليکڪ جارج آرول جي شاهڪار ناولن “اينمل فارم” ۽ “1984” کي ڏسجي، ته اهي به سنيسزم جو هڪ ڳُوڙھو عڪس پيش ڪن ٿا. جارج آرول پاڻ هڪ صحافي ۽ ليکڪ طور سماجي ۽ سياسي انقلابن جو نھايت ئي ويجهڙائيءَ کان مشاهدو ڪيو هو. هن ڏٺو ته ڪيئن آزادي ۽ برابريءَ جا وڏا وڏا نعرا هڻي اقتدار ۾ ايندڙ ماڻهو پاڻ سڀ کان وڏا ظالم بڻجي وڃن ٿا. سندس اھو تجربو کيس سنيڪل بڻائي ويو، جنهن ڪري هن لکيو ته اختيار چاهي ڪنهن جي به هٿ ۾ اچي، عوام جو استحصال لازمي آهي. اهڙي طرح، جڏهن اسان پنهنجي آسپاس جي سماج کي ڏسون ٿا، جتي تعليمي ادارا واپار بڻجي ويا هجن، جتي انصاف وڪامندو هجي، ۽ جتي ميڊيا سچ چوڻ بدران مفادن جي چوڪيداري ڪندو هجي، تڏهن اتي رهندڙ عام شهري، صحافي، يا دانشور سنيڪل ٿيڻ تي مجبور ٿي پوندو آهي. هو جڏهن به ڪو نئون قانون يا سڌاري جي نالي ۾ کنيل ڪو بہ قدم ڏسندو آهي، ته هُو خوش ٿيڻ بدران چوندو آهي ته ان ۾ به ڪنهن جو ذاتي فائدو هوندو، ڇو ته سندس مشاهدي ۾ سڌاري جي نالي ۾ هميشه نقصان ئي ٿيو هوندو آهي.
حقيقت اها آهي ته بي ويساھو ماڻهو اصل ۾ هڪ اڳوڻو آئيڊيلسٽ هوندو آهي، جنهن دنيا کي تمام خوبصورت، سچي ۽ مثالي ڏسڻ ٿي چاهيو. پر جڏهن حقيقي دنيا سندس خوابن کي ڀورا ڀورا ڪري ڇڏيو، ته هُو ويساھ وڃائي ويٺو. سندس رويو سماج لاءِ ڪاوڙ وارو لڳي سگهي ٿو، پر گهرائيءَ ۾ ڏسجي ته اهو سندس اهو خوف آهي جيڪو کيس ٻيهر ڀروسو ڪرڻ کان روڪي ٿو. سماج جي منافقت، واعدا خلافيون ۽ ادارن جي ناڪامي ئي اهي حقيقي محرڪ آهن جيڪي هڪ عام ۽ حساس انسان جي سوچ کي هميشه لاءِ شڪي بڻائي ڇڏين ٿا.
_____________
نصير اعجاز صحافي آھي ۽ ڪراچيءَ ۾ رھي ٿو
