قاضي فيض محمد پنهنجي زندگي ادب، سياست، قومي شعور ۽ پورهيت عوام جي حقن لاءِ وقف ڪئي. سندس فڪر اڄ به سنڌ جي علمي ۽ سياسي حلقن ۾ اهميت رکي ٿو.
حميد منگي
جيئن ”اکر“ پاڻ ۾ ملي ”لفظ“ ٺاهيندا آهن، لفظن مان ”جملا“ جڙندا آهن ۽ جملن کي ”مضمونن“ جي شڪل ملندي آهي، تيئن سياسيات، سماجيات، علميات ۽ ادبيات به مختلف شعبا هجڻ باوجود، هڪٻئي سان سلهاڙيل رهيا آهن، جيڪي ”شخصيتن“ ۽ ”معاشرن“ جي جوڙجڪ ڪندا آهن۔ مثال طور ڪوبه ماڻهو جڏهن ”سياست“ ۾ پير رکندو آهي ته، ان جو پهريون قدم ”سماج“ ڏانهن ئي اٿندو آهي، جو سماجي ڍانچي کي ڏسڻ ۽ سمجهڻ بنا سياست وارو اهم عمل بيڪار ڀاسندو آهي ۽ ساڳيو ماڻهو جڏهن سماج کي سمجهڻ جي جاکوڙ ڪندو آهي ته، کيس ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاء ”علم“ ۽ ”ادب“ جي ضرورت به پوندي آهي، جيئن پنهنجي لاڳاپيل معاشري اندر سياست ۾ نواڻ يا نوان لاڙا آڻي سگهجن۔
مرحوم قاضي فيض محمد، جڏهن پنهنجي شاگرديءَ واري دور ۾ سياست جي شروعات ڪئي ته، کيس سماجي ڍانچي کي سمجهڻ جي ضرورت محسوس ٿي، هن ملڪ جي سماجي ڍانچي کي پرکڻ ۽ علم توڙي ادب ذريعي پروڙڻ شروع ڪيو، کيس پهرين ڄاڻ اها ملي ته، سنڌ سميت سمورو خطو انگريزن جي غلاميء هيٺ آيل آهي۔ نتيجي طور ان جو پهريون خيال انگريزن جي غلاميءَ مان جند آجي ڪرائڻ ڏانهن ويو۔ هن جوانيءَ جي دور ۾ پهريون آواز انگريزن جي نوآبادياتي نظام خلاف آواز اٿاريو، جنهن ۾ هو اڪيلو نه هو، سنڌ جون ٻيون به ڪئي شخصيتون ۽ ڌريون شامل هيون، جن سان گڏجي هُو پنهنجي حصي پتيءَ وارو ڪردار ادا ڪندي، انگريزن کان آجپي واري جدوجهد ۾ شامل رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ انگريز کي هن خطي کي الوداع ڪرڻو پئجي ويو۔
هالاڻيءَ ڄائو قاضي فيض محمد ذات جو صديقي هو ۽ ان جا وڏا پنهنجي تر جا وڏا قاضي يعني جج هئا۔ هن به پنهنجي وڏن واري واٽ تي هلندي، عام ماڻهن کي انصاف ڏيڻ ۽ ڏيارڻ جو رستو اختيار ڪرڻ لاءِ وڪالت جي ڊگري حاصل ڪري، پنهنجن وڏڙن کان به ٻه وکون اڳتي وڌي، ڪنهن مخصوص علائقي يا طبقي جي نمائندگيءَ بدران پوري ڏيهه جي وڪالت ڪرڻ شروع ڪئي، هن جڏهن محسوس ڪيو ته، سنڌ سميت سمورو خطو انگريزن جي غلاميء ۾ جڪڙيل آهي ته، هن انگريزن جي قائم ڪيل نوآبادياتي نظام کي چيلينج ڪيو، انگريزن جي وڃڻ کانپوءِ هن جڏهن محسوس ڪيو ته، وڏيرا هارين جي حقن تي ڌاڙا پيا هڻن ته، هو هارين جي حقن جي حاصلات واري عمل ڏانهن لڙي پيو، اڳتي هلي جڏهن هن ڏٺو ته، هڪ ڪاري قانون تحت ملڪ ۾ ون يونٽ قائم ڪري مختلف مظلوم قومن جا حق ڦٻايا پيا وڃن ته، هو انهيءَ ڪاري قانون سان به اٽڪي پيو ۽ پڻ جڏهن هن سياست ۾ غير سياسي ماڻهن جون حرڪتون ڏٺيون ته، سياست کي صاف ڪرڻ لاء ترقي پسند سياست کي هٿي ڏني۔ ايئن هن پنهنجي سموري زندگي ديس ۽ اُن جي ماڻهن لاءِ دان ڪري ڇڏي۔
مطلب ته، قاضي فيض محمد هر انهيء محاذ جنهن ۾ عام ماڻهن سان ناانصافيون ٿينديون هيون، ان ۾ ٽپي پوڻ ۾ دير ئي نه ڪندو هو۔ نتيجي ۾ کيس تڪليفون به پيش اينديون رهيون پر، تڏھن به هو خوشيءَ سان برداشت ڪندو رهيو. هُو ڪڏهن جيل جو ته، ڪڏهن ريل جو راهي رهيو۔ هڪ ڄاڻ موجب هو ڪجهه ڏينهن يا مهينن لاء جلا وطن به رهيو پر ظلم خلاف ڪڏهن به خاموشي اختيار نه ڪيائين، نه ئي ڊڄي پير پوئتي هٽايائين۔ هو سدائين مظلومن جي هر محاذ تي انهيءَ وقت جي اڪثر اڳواڻن کان جدوجهدن ۾ وڌيڪ ئي اڳڀرو رهيو۔
قاضي فيض محمد جو انگريزن جي غلاميءَ خلاف مسلم ليگ سان کڻي ٿورڙي عرصي لاء واسطو ضرور رهيو، پر اهو تعلق سندس سڄي سياسي زندگيءَ جي سڃاڻپ نه هئو. تاريخي طور تي پاڪستان جي قيام کان اڳ يا شروعاتي سالن ۾ ٻين ڪيترن ئي سنڌي سياسي ڪارڪنن وانگر قاضي فيض محمد جا به مسلم ليگي سياست سان لاڳاپا رهيا، پر ھُن جڏهن ملڪ جي سياست کي جاگيرداراڻي ۽ آمراڻي سياست حوالي ٿيندي ڏٺو، ون يونٽ جهڙو ڪارو قانون به لاڳو ڪيو ويو ۽ صوبن جي حقن تي مرڪزي مرضين کي اوليت ڏني وئي ته، هُو مسلم ليگ کان الڳ ٿي عوامي ليگ ۾ شامل ٿيو. بعد ۾ جڏهن عوامي ليگ جي هڪ اهم اڳواڻ حسين سهروردي ون يونٽ جي حمايت ڪئي ته، هن عوامي ليگ تان به استعيفي ڏني ۽ هاري تحريڪ سان گڏ ترقي پسند سياست طرف مائل ٿيو ۽ پنهنجي جدوجهد جو رخ هارين جي حقن، حقيقي جمهوريت، سنڌ جي بنيادي مسئلن جي حل ۽ خودمختياريء لاء موڙيو ۽ پڻ ون يونٽ مخالف جدوجهد سان جڙجي ويو.
پاڻ جيڪڏهن ان جي سياسي سفر کي ترتيب وار ڏسنداسين ته، ان جو مختصر خاڪو هن ريت ٺهي بيهندو، شروعاتي دور ۾ هن انگريزن جي نوآبادياتي نظام خلاف جاکوڙيو، ان کان پوء شيخ مجيب الرحمان جي پارٽي عوامي ليگ جنهن جو بنياد 1956ع ۾ پيو، ان ۾ شموليت اختيار ڪئي، بعد ۾ جڏهن ون يونٽ خلاف جدوجهد شروع ٿي ته، ان ۾ به اڳڀرو رهيو۔ 1970ع ۾ شيخ مجيب جي خاص دعوت تي عوامي ليگ ۾ ٻيهر شموليت اختيار ڪئي ۽ چونڊن ۾ نوابشاهه جي هڪ تڪ تي عوامي ليگ جي اميدوار طور حصو ورتو۔ اوڀر پاڪستان جي الڳ ٿيڻ کانپوء هاري تحريڪ لاءِ جدوجهد ڪرڻ سان گڏ، پنهنجي زندگيء جي آخري گهڙين تائين ترقي پسند سياست سان سلهاڙيل رهيو۔ هتي هيءَ ڳالهه ياد رکڻ گهرجي ته، قاضي فيض محمد پنهنجي پوري سياسي زندگي ۾ پارٽين کان وڌيڪ آدرشن، اصولن، خاص طور جمهوريت، هارين جي حقن ۽ سنڌ جي مفادن کي اهميت ڏيندو رهيو، جڏهن ته سنڌي ادب جي واڌاري لاءِ به هن جون خدمتون تمام گهڻيون اهم رهيون آهن۔
قاضي فيض محمد جو جنم 23 نومبر 1908 عيسوي ۾، سنڌ جي ننڍڙي شهر هالاڻي ضلعي نوشهري فيروز ۾ ٿيو. ابتدائي تعليم به هالاڻيءَ مان ئي حاصل ڪيائين، وڌيڪ تعليم لاء خيرپور ۽ نوشهري فيروز جا چڪر ڪاٽيائين، ۽ اعلي تعليم حاصل ڪري وڪالت جو پيشو اختيار ڪيو. هو سياسي ۽ سماجي هلچل، سنڌي ٻوليءَ جي خدمتن ۾ نوجوانيءَ واري دور کان ئي سرگرم رهيو. هاري تحريڪ هجي يا ون يونٽ خلاف جدوجهد ۽ سنڌي ٻوليء سان ناانصافي هجي توڙي سنڌ جو ڪو ٻرندڙ مسئلو، هن سدائين سرگرم ڪردار ادا ڪيو. انهيءَ ڪري هو ڪيترا ئي ڀيرا جيل به ويو. قاضي فيض محمد جا سياسي لاڳاپا، ترقي پسندن، قومپرستن، حقيقي جمهوريت پسندن ۽ ٻين مختلف حلقن سان رهيا. هو سنڌ جي حقن جي حاصلات لاءِ ڪنهن هڪ شخصيت يا پارٽيءَ تائين محدود نه رهيو، پر ڪيترن ئي اڳواڻن ۽ دانشورن سان گڏجي ڪم ڪندو رهيو.
سندن ويجهن سياسي، طبقاتي، فڪري ساٿين ۾ هي نالا خاص طور تي ذڪر ڪيا وڃن ٿا۔ شيخ مجيب الرحمان سان سياسي هم آهنگي تمام گهڻي هئس، حيدر بخش جتوئيءَ سان هاري تحريڪ ۾ وڏو عرصو گڏجي جدوجهد ڪيائين. جي ايم سيد، رسول بخش پليجو سان، سنڌ جي سياسي حقن بابت ڪيترن معاملن تي ويجهو رهيو، شيخ عبدالمجيد سنڌي سان به خاص نظرياتي لاڳاپا رهيس. علامه آءِ. آءِ. قاضي سان به هن جو فڪري لاڳاپو قائم رهيو، قاضي فيض محمد ان تي هڪ ڪتاب پڻ لکيو ۽ پڻ سوڀو گيان چنداڻي، تاج محمد ابڙو سان به سٺي دوستي ۽ سياسي، نظرياتي لاڳاپا رهيس۔ قاضي فيض محمد جي سياسي زندگي تمام گهڻي ڊگهي رهي آهي، تنهن ڪري مختلف دورن ۾ مختلف اڳواڻن سان هن جو تعاون به رهيو ته ڪن مامرن تي اختلاف پڻ رهيا. ڇو جو هو سدائين اصولن کي شخصيتن کان وڌيڪ اهميت ڏيندو هو.
ادبي خدمتن جي حوالي سان قاضي فيض محمد ناول ۽ ڪهاڻيون لکيون، شاعري ڪئي، سوانح عمري سميت تاريخي موضوعن تي به ڪيترائي ڪتاب لکيائين. انهن مان ڪجهه مشهور ڪتان ۾ جنسار (ناول) ٻاويهه سؤ ٻاويهه، اڻڄاڻ، منهنجو سفر (آتم ڪهاڻي)، هاري ڪميٽي ۽ الاٽي تحريڪ، علامه آءِ. آءِ. قاضي (شخصيت ۽ فن) ۽ دردن جو داستان شامل آهن۔ جڏهن ته قاضي فيض محمد جي شخصيت ۽ فڪر تي به پروفيسر اعجاز قريشي هڪ ڪتاب لکيو، جيڪو تاريخي حيثيت رکي ٿو، جڏهن ته سندس سوانح عمريءَ جي نالي سان رڪ سنڌي به هڪ شاندار ڪتاب ترتيب ڏنو آهي، پر منهنجي سمجهه مطابق هن تي وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي جو هو گهڻ رخي شخصيت جو مالڪ هو۔ بهرحال قاضي فيض محمد پنهنجي زندگي ادب، سياست، قومي شعور ۽ پورهيت عوام جي حقن لاءِ وقف ڪئي. سندس فڪر اڄ به سنڌ جي علمي ۽ سياسي حلقن ۾ اهميت رکي ٿو. سندس وفات 13 آڪٽوبر 1982ع تي 74 ورهين جي عمر ۾ ٿي.
جيتوڻيڪ سندس وفات کي لڳ ڀڳ 44 سال گذري چڪا آهن، پر سندن سياسي، سماجي جدوجهدن، علمي ۽ ادبي جاکوڙ اڄ به ماڻهن ۽ محفلن ۾ ياد ڪئي پئي وڃي، پونئيرن مان سندس پٽ ناليوارو وڪيل قاضي جاويد به اڄ تائين ترقي پسنديءَ واري واٽ تي هلي رهيو آهي، مهينو سوا اڳ به هو ترقي پسند مصنفين ڪراچيءَ پاران ملهايل حيدر بخش جتوئي واري پروگرام ۾ شريڪ ٿيو هو۔ ڏهه ويهه سال اڳ هو اخبارن ۾ ڏاڍا سٺا آرٽيڪل لکندو هو، مون کي به اهو اعزاز حاصل آهي ته سندس ويهارو کن آرٽيڪل خبرون اخبار ۾ ڇاپيا هئا۔ خواهش آهي، شل هو ڀه پنهنجي پيءُ جي نقش قدم تي هلندو رهي۔
___________
حميد منگي انجمن ترقي پسند مصنفين ڪراچي جو سرگرم ساٿي آهي ، ء سچل ڳوٺ ڪراچي ۾ رھي ٿو
قاضي صاحب کي شاندار ڀيٽا