سنڌي ٻوليءَ جي نامياري اديبا، شاعر، ۽ صوفي ڳائڻي پارو چاولا کي پندرھن ورھين جي عمر ۾ سنڌ ديس ڇڏڻو پيو. کيس ڪيترن ئي ورھين تائين خوابن ۾ ڪراچيءَ جي سمنڊ جي هوا ۽ سنڌ جي مٽيءَ جي خوشبوءِ محسوس ٿيندي ھئي
”آئون جڏهن ريڊيو جي اسٽوڊيو ۾ مائڪ جي اڳيان ويهي ڀٽائيءَ جي وائي يا سچل جو ڪلام آلاپيندي آهيان، ته مون کي محسوس ٿيندو آهي ته آئون ڪنهن درگاهه جي صحن ۾ ويٺي آهيان. اهو آواز ريڊيو جي لهرن ذريعي صرف ماڻهن جي ڪنن تائين ناهي ويندو، پر سنڌين جي دلين ۾ پنهنجي وطن جي محبت جا ڏيئا ٻاريندو آهي.”
سنڌ جي زرخيز مٽيءَ صدين کان وٺي اهڙيون عظيم شخصيتون پيدا ڪيون آهن، جن پنهنجي فن، علم ۽ ادب ذريعي نه رُڳو سنڌ پر سڄي دنيا ۾ پنهنجو پاڻ مڃايو آهي. اهڙن ئي روشن ستارن ۾ هڪ نمايان نالو پارو چاولا جو آهي. هوءَ هڪ ئي وقت هڪ بيباڪ اديبا، شاعر، ۽ روح کي ريجھائيندڙ صوفي ڳائڻي هئي. سنڌ جي ورهاڱي واري درد کي سيني ۾ سانڍي، هن هندستان ۾ سنڌي ٻولي، ادب ۽ ثقافت جي بقا لاءِ جيڪي خدمتون سرانجام ڏنيون، اهي تاريخ ۾ سونهري اکرن سان لکڻ جهڙيون آهن.
شروعاتي زندگي ۽ ورهاڱي جو درد
پارو چاولا جو اصل نالو پاروَتي هو. هوءَ 19 جولاءِ 1932ع تي سنڌ جي تاريخي شھر ڪراچيءَ ۾ پيدا ٿي. سندس ننڍپڻ سنڌ جي سيبتي ماحول ۾ گذريو، جتي هن سنڌ جي صوفياڻي ڪلچر کي پنهنجي اندر ۾ جذب ڪيو.
1947ع ۾ جڏهن ننڍي کنڊ جو ورهاڱو ٿيو، تڏهن پارو چاولا جي عمر صرف 15 سال هئي. کيس پنهنجي ٻين لکين سنڌي ڀائرن ۽ ڀينرن وانگر پنهنجي وطن سنڌ کي الوداع چئي هندستان لڏي وڃڻو پيو. وطن ڇٽڻ جو اهو درد سندس سڄي زندگي ۽ شاعريءَ ۾ نمايان رهيو.
هندستان پهچڻ کانپوءِ، تڪليفن ۽ لڏپلاڻ جي ڏکئي دور مان گذرندي، هن 1949ع ۾ نامياري سنڌي اديب ۽ شخصيت ٺاڪر چاولا سان شادي ڪئي. هيءَ جوڙي اڳتي هلي سنڌي ادب ۽ فن جي هڪ وڏي طاقت بڻجي اڀري.
ادبي سفر ۽ اهم تصنيفون
پارو چاولا جو قلم سنڌي سماج، درد، محبت ۽ صوفياڻي خيالن جو ترجمان هو. هن نثر توڙي نظم ۾ ڪيترا ئي شاهڪار ڪتاب سنڌي ادب کي ارپيا. سندس لکڻين ۾ عورتن جا مسئلا، وطن جي ياد ۽ روحانيت جا رنگ نمايان آهن. سندس ڪجهه مشهور ڪتابن جو تفصيل هيٺين ريت آهي:
ساهڙ لهج سنڀار (شاعري ۽ روحاني خيال)
جيئري لاھ زنجير (فڪري ۽ ادبي مضمون)
پوءِ پروڙيم پنڌ (سوانحي ۽ سفرنامي وارو انداز)
رک جهولڻ تي (صوفياڻا بيت ۽ عقيدت جا رنگ)
آئون اڪيلي (سماجي درد ۽ شاعري)
چند سنڌي ڪلام ۽ ڏوهيڙا (موسيقي ۽ شاعري جو مجموعو)
سندس شاعريءَ ۾ ٻوليءَ جو مٺاڻ ۽ خيالن جي گهرائي هئي، جيڪا پڙهندڙ جي دل تي سڌو اثر ڪندي هئي.
صوفياڻي سنگيت جو رنگ
پارو چاولا صرف لکندڙ نه، پر هڪ جادوئي آواز جي مالڪ پڻ هئي. هن سنڌ جي عظيم صوفي بزرگن جي ڪلام کي پنهنجي مخصوص انداز ۾ ڳائي امر ڪري ڇڏيو. هن جن شاعرن جي ڪلام کي آلاپيو، تِن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست، سامي ۽ شيخ اياز سامل آھن.
سندس آواز ۾ اهو درد ۽ سوز هو، جيڪو ٻڌندڙ کي سنڌ جي مٽيءَ جي خوشبوءِ جو احساس ڏياريندو هو. سندس هن فن کي هندستان جي سرڪاري ميڊيا پڻ وڏي مڃتا ڏني. سندس ڪيترائي صوفياڻا ڪلام ۽ سنڌي گيت آل انڊيا ريڊيو ۽ دوردوشن تان رڪارڊ ۽ نشر ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌي موسيقيءَ جو قيمتي سرمايو آهن.
وڇوڙو ۽ يادون
سنڌي ٻوليءَ جي هيءَ مهان اديبا ۽ سريلي سنگيت جي راڻي، تياڳ جو سفر ڪندي، 14 آگسٽ 2016ع تي هن فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪري وئي. سندس وفات سان سنڌي ادب ۽ صوفي راڳ جي هڪ عظيم دور جي پڄاڻي ٿي، پر سندس لکيل ڪتاب ۽ ڳايل ڪلام کيس هميشه سنڌي ماڻهن جي دلين ۾ زندهه رکندا.
پارُو چاولا جي انٽرويوءَ مان چونڊ
پارو چاولا آل انڊيا ريڊيو کي ڏنل پنهنجي مختلف انٽرويوز ۽ يادگيرين ۾ پنهنجي زندگي، ورهاڱي جي درد، ۽ سنگيت بابت ڪافي دلچسپ ۽ روح کي ڇهندڙ ڳالهيون شيئر ڪيون هيون. انهن مان ڪجهه سڀ کان اهم ۽ دلچسپ ڳالهيون هيٺين ريت آهن:
ڪراچي ڇڏڻ جو منظر ۽ “مٽيءَ جي هٻڪار“
هن هڪ انٽرويوءَ ۾ ٻڌايو هو ته جڏهن 1947ع ۾ کيس صرف 15 سالن جي عمر ۾ ڪراچي ڇڏڻي پئي، ته اهو منظر سندس ذهن تان ڪڏهن به مٽجي نه سگهيو. هن چيو هو: “جڏهن اسان سامونڊي جهاز تي چڙهي رهيا هئاسين، ته مون کي لڳو ڄڻ منهنجو ساهه پٺتي سنڌ جي مٽيءَ ۾ رهجي ويو هجي. هندستان پهچي به ڪيترن ئي سالن تائين مون کي ڪراچيءَ جي سمنڊ جي هوا ۽ مٽيءَ جي خوشبوءِ خوابن ۾ ايندي هئي.”
شاعري ۽ راڳ جو پاڻ ۾ رشتو
جڏهن کانئس پڇيو ويو ته هوءَ پهرين شاعر آهي يا ڳائڻي، ته هن ڏاڍو خوبصورت جواب ڏنو هو. هن جو چوڻ هو ته: “مون لاءِ شاعري ۽ موسيقي ٻه الڳ شيون ناهن. جڏهن آئون شاهه ڀٽائي، سچل يا ساميءَ جو ڪلام پڙهندي آهيان، ته اهو منهنجي روح ۾ هڪ ڌُن بڻجي گونجڻ لڳندو آهي. آئون پنهنجي شاعري به ان ڪري لکندي آهيان ته جيئن ان کي ڳائي سگهان.”
ٺاڪر چاولا سان ادبي ۽ شخصي ساٿ
هن پنهنجي جِيون ساٿي ٺاڪر چاولا بابت ڳالهائيندي هڪ دلچسپ ڳالهه ٻڌائي هئي ته سندن شادي صرف ٻن دلين جو نه پر ٻن ادبي ذهنن جو ميلاپ هئي. هن چيو هو ته شروع ۾ هندستان ۾ سنڌي ٻوليءَ لاءِ ماحول تمام ڏکيو هو، پر ٺاڪر صاحب کيس هميشه حوصلا افزائي ڪئي ته هوءَ لکڻ ۽ ڳائڻ بند نه ڪري. اهي ٻئي سنڌي ادبي محفلن جو روح هوندا هئا.
صوفي ڪلام ۽ روحاني سڪون
پارو چاولا هميشه ان ڳالهه تي زور ڏيندي هئي ته صوفياڻو راڳ تجارتي ميوزڪ ناهي. هن آل انڊيا ريڊيو جي پروگرام ۾ چيو هو: “آئون جڏهن ريڊيو جي اسٽوڊيو ۾ مائڪ جي اڳيان ويهي ڀٽائيءَ جي وائي يا سچل جو ڪلام آلاپيندي آهيان، ته مون کي محسوس ٿيندو آهي ته آئون ڪنهن درگاهه جي صحن ۾ ويٺي آهيان. اهو آواز ريڊيو جي لهرن ذريعي صرف ماڻهن جي ڪنن تائين ناهي ويندو، پر سنڌين جي دلين ۾ پنهنجي وطن جي محبت جا ڏيئا ٻاريندو آهي.”
سنڌي ٻوليءَ جي بقا بابت فڪرمندي
انٽرويوءَ جي آخري حصن ۾ هوءَ هندستان ۾ رهندڙ نئين نسل بابت اڪثر فڪرمند نظر ايندي هئي. هن چيو هو ته هندستان ۾ سنڌي اسڪول نه هجڻ ڪري ٻوليءَ کي وڏو نقصان رسيو آهي، تنهنڪري هن مائرن کي اپيل ڪئي هئي ته: “جيڪڏهن اسان پنهنجي ٻارن کي گهرن ۾ سنڌي ڳالهائڻ نه سيکارينداسين، ته اسان پنهنجو سڄو ثقافتي سرمايو وڃائي ويهنداسين. منهنجا ڪتاب ۽ منهنجا ڪلام ان ٻوليءَ کي زنده رکڻ جي هڪ ننڍڙي ڪوشش آهن.”
اهي ڳالهيون اڄ به آل انڊيا ريڊيو جي آرڪائيوز ۾ محفوظ آهن ۽ پارو چاولا جي پنهنجي ٻولي، مٽي ۽ فن سان بيپناهه محبت جو سچو ثبوت آهن.
______________
جيمناءِ ھيءُ ليک مختلف ڪتابن ۽ آل انڊيا ريڊيو جي آرڪائيوز مان ريسرچ ڪري سڌو سنڌيءَ ۾ پاڻ لکيو. ايڊيٽنگ: نصير اعجاز
