ٻي عالمي جنگ ۽ ڪراچيءَ ۾ پولينڊ جا پناهگير: تاريخ جو هڪ وساريل ورق

جڏهن سڄي دنيا جنگ جي باهه ۾ سڙي رهي هئي، تڏهن ڪراچيءَ پولينڊ جي بي گهر ٿيل يھودي ۽ مسيحي خاندانن کي پناهه ڏئي کين هڪ نئين زندگي جي شروعات ڪرڻ جو موقعو ڏنو. اڄ به ان دور جا ڪجهه بچيل ماڻهو يا سندن اولاد پنهنجي ياداشتن ۾ ڪراچيءَ جي سمنڊ، ملير جي ڪيمپن ۽ هتان جي امن جو ذڪر احترام سان ڪندا آهن.

ٻي مهاڀاري جنگ (1939-1945) انساني تاريخ جو هڪ اڻوڻندڙ ۽ دردناڪ باب آهي، جنهن ۾ نہ رُڳو لکين انسانن جو رَتُ وھيو، پر لکين ماڻهن کي پنهنجي گهرن مان بي گهر ٿيڻو پيو. نازي جرمنيءَ جي ظلمن ۽ پولينڊ تي قبضي کان پوءِ، لکين پولش شهري ۽ يهودي پنهنجي جان بچائڻ لاءِ سڄي دنيا ۾ پناهه جي ڳولا ۾ نڪتا. ان ڏکئي وقت ۾، سنڌ جو اهم ساحلي شهر ڪراچي هڪ اهم ۽ محفوظ پناهه گاهه طور سامهون آيو جتي پولينڊ جا ڪيترائي يهودي پناهه گير ايران کان ٿيندا ڪراچي پهتا ۽ هتي سندن ڏينهن گذريا.

پولينڊ کان ڪراچيءَ تائين جو ڏکيو سفر

1939ع ۾ جڏهن نازي جرمني ۽ سوويت يونين (روس) گڏجي پولينڊ تي حملو ڪيو، ته لکين پولش شهرين کي سوويت يونين جي سخت ترين علائقي، سيبيريا، جي ليبر ڪيمپن ۾ قيد ڪيو ويو. انهن قيدين ۾ هڪ وڏو تعداد يهودين جو پڻ هو.

1941ع ۾ جڏهن جرمنيءَ سوويت يونين تي حملو ڪيو، ته برطانيا سان هڪ معاهدي تحت انهن پولش قيدين کي آزاد ڪيو ويو. پنهنجي وطن واپس وڃڻ جو رستو بند هجڻ ڪري، اهي پناهه گير ڏکيو سفر طئہ ڪري پهريان ايران پهتا. تنهن کان پوءِ، برطانوي سرڪار ۽ امدادي تنظيمن جي تعاون سان کين بحري جهازن ۽ رستن ذريعي برطانوي هندستان، خاص ڪري ڪراچي ۽ بمبئي (مبئي) منتقل ڪيو ويو.

ڪراچيءَ ۾ پناهه گير ڪيمپون

ڪراچي پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ ۽ بندرگاهه هجڻ ڪري ان وقت برطانوي فوج جو هڪ وڏو مرڪز هو. پناهه گيرن جي آمد کان پوءِ ڪراچي ۾ سندن رهائش لاءِ خاص انتظام ڪيا ويا.

ڪراچي جو علائقو ملير، جيڪو ان وقت شهر کان ڪافي پري ۽ پرامن هو، اتي پناهه گيرن لاءِ هڪ وڏي عارضي ڪيمپ قائم ڪئي وئي. ان کي اڪثر تاريخي حوالن ۾ “پولش ڪيمپ” پڻ چيو ويندو هو. برطانوي سرڪار، مقامي انتظاميا ۽ ريڊ ڪراس گڏجي پناهه گيرن لاءِ خيما، کائڻ پيئڻ، ۽ طبي سهولتون فراهم ڪيون.

ڪراچيءَ تائين رڳو يھودي نه، پر پولينڊ جا مسيحي (ڪيٿولڪ) پناهه گير پڻ وڏي تعداد ۾ آيا هئا، جن ۾ عورتون ۽ يتيم ٻار شامل هئا. اهي سڀ گڏجي انهن ڪيمپن ۾ رهندا هئا.

ڪراچيءَ جي آبهوا ۽ ماحول پولينڊ جي پناهه گيرن لاءِ بلڪل نئون ۽ عجيب هو. سائبيريا جي سخت سردي ڪاٽڻ کان پوءِ، ڪراچيءَ جي گرمي سندن لاءِ هڪ نئون چئلينج هئي، پر هتان جي امن ۽ مقامي ماڻهن جي رويي کين تمام گهڻو متاثر ڪيو.

ان وقت ڪراچيءَ ۾ هڪ سرگرم ۽ ميزبان مقامي يهودي برادري (بني اسرائيل) موجود هئي. هتي هڪ خوبصورت يھودي عبادتگاهه “مگين شالوم سينيگاگ” (Magain Shalome Synagogue) پڻ هئي. مقامي يهودين پولينڊ مان آيل پنهنجي هم مذهب ڀائرن جي مالي، اخلاقي ۽ مذهبي مدد ڪئي، جنهن سان کين گهر جهڙو ماحول مليو.

پناهه گيرن ڪيمپ جي اندر پنهنجا اسڪول، ثقافتي مرڪز ۽ ننڍا ٿيئٽر پڻ قائم ڪيا ته جيئن ٻارن جي تعليم متاثر نه ٿئي ۽ ماڻهو جنگ جي خوف مان ٻاهر نڪري سگهن.

ڪراچي انهن پناهه گيرن لاءِ مستقل گهر نه هو، پر هڪ “ٽرانزٽ پوائنٽ” (عارضي ترسڻ جو هنڌ) هو. برطانوي سرڪار جي منصوبه بندي تحت، کين ڪجهه وقت هتي رکڻ کان پوءِ دنيا جي ٻين محفوظ ملڪن ڏانهن موڪليو ويو.

جنگ جي خاتمي (1945ع) کان پوءِ ۽ ان دوران، انهن خاندانن کي هيٺين ملڪن ڏانهن منتقل ڪيو ويو:

برطانيه ۽ آمريڪا: ڪيترن ئي خاندانن کي يورپ ۽ آمريڪا ۾ آباد ٿيڻ جي اجازت ملي.

آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ: پناهه گيرن جو هڪ وڏو گروپ، جنهن ۾ اڪثريت ٻارن جي هئي، نيوزيلينڊ هليو ويو.

اسرائيل: 1948ع ۾ اسرائيل جي قيام کان پوءِ، ڪراچي ۽ هندستان جي ٻين حصن ۾ رهيل ڪيترائي يهودي پناهه گير اتي هليا ويا.

دستاويزن ۽ تاريخي رڪارڊ مطابق، پولينڊ جا اهي پناهه گير ڪراچي (خاص ڪري ملير ڪيمپ) ۾ اٽڪل ٻن کان چار سال رهيا.

پولش پناهه گيرن جي پهرين وڏي کيپ (جنهن ۾ اڪثريت يتيم ٻارن ۽ عورتن جي هئي) ايران جي رستي کان ٿيندي 1942ع جي وچ ڌاري ڪراچي پهچڻ شروع ٿي.

ٻي عالمي جنگ جي خاتمي (1945ع) کان پوءِ ڪراچي ۾ قائم هن عارضي ڪيمپ کي بند ڪرڻ جا انتظام ڪيا ويا. 1946ع جي شروعات ۽ وچ تائين تقريبن سڀني پولش پناهه گيرن کي ڪراچيءَ مان برطانيه، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، آمريڪا ۽ ٻين ملڪن ڏانهن منتقل ڪيو ويو ۽ ڪجهه پنهنجي وطن پولينڊ واپس هليا ويا.

تنهنڪري، وڏي اڪثريت لاءِ ڪراچي ۾ قيام جو مدو 1942ع کان 1945/1946ع تائين (يعني تقريبن 3 کان 4 سال) رهيو. هي ڪراچي جي تاريخ جو هڪ منفرد دور هو، جتي انهن ماڻهن پنهنجي زندگي جا ڏکيا سال سخت امن ۽ سڪون سان گذاريا. تاريخي رڪارڊ ۽ دستاويزن مطابق، ٻي مهاڀاري جنگ دوران جيڪي پولش پناهه گير (يهودي ۽ مسيحي ٻئي) برطانوي هندستان مان لنگهيا، تن جو ڪل تعداد اٽڪل 21,000 کان 30,000 جي قريب هو. پر جيڪڏهن صرف ڪراچي (ملير ڪيمپ) جي حوالي سان ڳالهه ڪجي، ته ڪراچي جي ملير ٽرانزٽ ڪيمپ مان مختلف وقتن تي اٽڪل 3,000 کان 5,000 پولش پناهه گير لنگهيا يا ڪجهه وقت لاءِ اتي رھيا. ان ڪل تعداد ۾ هڪ وڏو ۽ اهم حصو اٽڪل 600 کان 1,000 تائين انهن يتيم ٻارن جو هو، جن کي ايران جي رستن تان هتي آندو ويو هو ۽ بعد ۾ کين نيوزيلينڊ ۽ ٻين ملڪن ڏانهن موڪليو ويو.

ڇاڪاڻ ته ڪراچي هڪ عارضي مرڪز هو، تنهنڪري پناهه گيرن جا قافلا ايندا ۽ اڳتي منتقل ٿيندا رهندا هئا، جنهن ڪري مختلف مهينن ۾ ڪيمپ جي آبادي گهٽبي ۽ وڌندي رهندي هئي.

جڏهن سڄي دنيا جنگ جي باهه ۾ سڙي رهي هئي، تڏهن ڪراچيءَ پولينڊ جي انهن بي گهر ٿيل يھودي ۽ مسيحي خاندانن کي پناهه ڏئي کين هڪ نئين زندگي جي شروعات ڪرڻ جو موقعو ڏنو. اڄ به ان دور جا ڪجهه بچيل ماڻهو يا سندن اولاد پنهنجي ياداشتن ۾ ڪراچيءَ جي سمنڊ، ملير جي ڪيمپن ۽ هتان جي امن جو ذڪر احترام سان ڪندا آهن.

___________

جيمناءِ جو لکيل. ايڊيٽنگ: نصير اعجاز