باقي ماڻهو غير محفوظ ذريعن تي ڀاڙين ٿا يا روزانو ڪيترائي ڪلاڪ پاڻيءَ جي ڳولا ۾ گذارين ٿا. اها روزاني جي جدوجهد هڪ وڏي قيمت وصول ڪري ٿي. اهو وقت جيڪو تعليم، روزگار يا آرام تي خرچ ٿيڻ گهرجي ها، اهو رڳو بقا جي جنگ ۾ ضايع ٿي وڃي ٿو.
نهرن وغيره جي نه هجڻ ڪري، ٿر جي ذري گھٽ 91 سيڪڙو آبادي زيرِ زمين پاڻيءَ تي گذارو ڪري ٿي، جيڪو گهڻو ڪري کوهن ذريعي حاصل ڪيو ويندو آهي. پر هيءَ لائف لائن هاڻي خطري ۾ آهي. لڳاتار ڏڪارن جي ڪري پاڻيءَ جي سطح وڌيڪ هيٺ هلي وئي آهي، جنهن ڪري ماڻهن کي پاڻيءَ لاءِ وڌيڪ اونهو کوٽڻو پوي ٿو.
سنڌ حڪومت ٿر ۾ 400 کان بہ گھٽ آر او پلانٽ لڳايا پر رپورٽن موجب انهن مان 70 سيڪڙو يا ته بند پيل آهن يا پنهنجي پوري صلاحيت موجب ڪم نه پيا ڪن. ناقص سار سنڀال، فني نگرانيءَ جي کوٽ ۽ احتساب نه هجڻ ڪري اهي مهانگا منصوبا ناڪام ٿي ويا آهن.
مقامي آبادي ۽ ماحولياتي ماهرن جو الزام آهي ته مائننگ جي ڪمن سبب زيرِ زمين پاڻيءَ جي سطح گهٽجي رهي آهي ۽ پاڻي گدلو ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪوئلي ڪڍڻ واري عمل ۾ پاڻيءَ جو تمام گهڻو استعمال ٿئي ٿو. گدلي پاڻيءَ جي استعمال سان بيماريون پکڙجي رھيون آھن.
ليکڪ: علي نواز راھمون
سنڌ جو وسيع پکيڙ وارو ٿر جو علائقو هڪ ئي وقت همت ۽ نظرانداز ھجڻ جي علامت بڻيل آهي. پنهنجي حيران ڪندڙ سونهن، ثقافتي شاھوڪاري ۽ منفرد ماحوليات جي ڪري مشهور ٿر کي اڪثر دنيا جو واحد “سائو ريگستان” چيو ويندو آهي. ھيءَ هڪ اهڙي ڌرتي آھي، جيڪا گهٽ برساتن جي باوجود فصلن ۽ چوپائي مال کي سهارو ڏئي سگهي ٿي. پر ان رومانوي تصوير جي پويان هڪ تلخ حقيقت لڪل آهي: پاڻيءَ جي کوٽ جو هڪ گهرو ۽ لڳاتار بحران، جيڪو اتي رهندڙ 16 لک ماڻهن جي زندگين تي اثرانداز ٿي رهيو آهي.
پاڻي، جيڪو زندگيءَ جي بنيادي ضرورت آهي، ٿر جي اڪثريت جي پهچ کان پري آهي. هڪ نيم ريگستاني علائقو هجڻ ڪري، ٿر مڪمل طور تي غير يقيني برساتن تي ڀاڙي ٿو. هتي ڏڪار ڪا اتفاقي آفت ناهي، پر هڪ لڳاتار ورجائجندڙ صورتحال آهي، جيڪا هر ڪجهه سالن کانپوءِ تباهي آڻي ٿي. جڏهن برساتون نه پونديون آهن، ته کوهه سُڪي ويندا آهن، فصل سڙي ويندا آهن، چوپايو مال مري ويندو آهي ۽ انساني تڪليفن ۾ واڌ ايندي آهي. ڪيترن ئي خاندانن لاءِ ڏڪار ڪا اخبار جي سرخي ناهي، پر هڪ اهڙي تلخ حقيقت آهي جيڪا نسلن کان هلندي اچي پئي.
مٿاڇري واري پاڻيءَ (نهرن وغيره) جي نه هجڻ ڪري، ٿر جي ذري گھٽ 91 سيڪڙو آبادي زيرِ زمين پاڻيءَ تي گذارو ڪري ٿي، جيڪو گهڻو ڪري کوهن ذريعي حاصل ڪيو ويندو آهي. پر هيءَ لائف لائن هاڻي خطري ۾ آهي. لڳاتار ڏڪارن جي ڪري پاڻيءَ جي سطح وڌيڪ هيٺ هلي وئي آهي، جنهن ڪري ماڻهن کي پاڻيءَ لاءِ وڌيڪ اونهو کوٽڻو پوي ٿو. ساڳئي وقت، پاڻيءَ جو معيار به خراب ٿي چڪو آهي. جيڪو پاڻي ڪنهن دور ۾ کارو پر استعمال لائق هو، اهو هاڻي انتهائي نمڪياتي ۽ گدلو ٿي ويو آهي، جيڪو صحت لاءِ وڏو خطرو آهي.
صحت تي ان جا اثر انتهائي خطرناڪ آهن. گندي پاڻيءَ جي استعمال سان خاص ڪري ٻارن ۾ پاڻيءَ مان پيدا ٿيندڙ بيماريون وڌي رهيون آهن. دست، چمڙي جون بيماريون ۽ ٻيون تڪليفون عام آهن. عورتن ۽ ٻارن لاءِ، جن جي ذميواري پاڻي ڀرڻ آهي، اها مصيبت ٻيڻي آهي: نه صرف هُو گندي پاڻيءَ جي استعمال سان بيمار ٿين ٿا، پر سخت گرميءَ ۾ ڪيترائي ڪلوميٽر پنڌ ڪري پاڻي کڻي اچڻ سان کين جسماني ٿڪاوٽ ۽ تڪليف به سهڻي پوي ٿي.
ٿر ۾ پيئڻ جي صاف پاڻيءَ تائين پهچ حيران ڪندڙ حد تائين محدود آهي. انگن اکرن موجب ٿر جي رڳو 7 کان 17 سيڪڙو آباديءَ کي صاف پاڻي ميسر آهي. باقي ماڻهو غير محفوظ ذريعن تي ڀاڙين ٿا يا روزانو ڪيترائي ڪلاڪ پاڻيءَ جي ڳولا ۾ گذارين ٿا. اها روزاني جي جدوجهد هڪ وڏي قيمت وصول ڪري ٿي. اهو وقت جيڪو تعليم، روزگار يا آرام تي خرچ ٿيڻ گهرجي ها، اهو رڳو بقا جي جنگ ۾ ضايع ٿي وڃي ٿو.
گذريل سالن دوران، سنڌ حڪومت ٿر ۾ پاڻيءَ جي بحران کي حل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي وڏا اعلان ڪيا آهن. انهن ۾ سڀ کان اهم ريورس اسموسس (RO) پلانٽس جي تنصيب هئي. 2015 ۾ حڪومت سڄي ٿرپارڪر ۾ اهي پلانٽ ھڻڻ جو واعدو ڪيو هو. پر حقيقت انھيءَ کان مختلف آهي. 400 کان به گهٽ پلانٽ لڳايا ويا، ۽ رپورٽن موجب انهن مان 70 سيڪڙو يا ته بند پيل آهن يا پنهنجي پوري صلاحيت موجب ڪم نه پيا ڪن. ناقص سار سنڀال، فني نگرانيءَ جي کوٽ ۽ احتساب نه هجڻ ڪري اهي مهانگا منصوبا ناڪام ٿي ويا آهن.
ڪوئلي جي کاڻين جي حوالي سان ماحولياتي خدشا به وڌي رهيا آهن. مقامي آبادي ۽ ماحولياتي ماهرن جو الزام آهي ته مائننگ جي ڪمن سبب زيرِ زمين پاڻيءَ جي سطح گهٽجي رهي آهي ۽ پاڻي گدلو ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪوئلي ڪڍڻ واري عمل ۾ پاڻيءَ جو تمام گهڻو استعمال ٿئي ٿو.
پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ هڪ سنگين مسئلو آهي. ٿر جي ڪجهه حصن ۾ پاڻي تمام گهڻي گهرائيءَ تائين هليو ويو آهي. عام ڳوٺاڻن لاءِ، جيڪي روايتي کوهن تي ڀاڙين ٿا، ايتري گهرائيءَ مان پاڻي ڪڍڻ ناممڪن آهي. ان سان سماجي اڻبرابري وڌي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته صرف اهي ماڻهو پاڻي حاصل ڪري سگهن ٿا جيڪي مهانگا بورنگ يا مشيني پمپ لڳائڻ جي سگهه رکن ٿا.
پاڻيءَ جي کوٽ جا معاشي نتيجا به تمام گهرا آهن. چوپايو مال، جيڪو ٿر جي معيشت جو ڪرنگهو آهي، ڏڪار دوران سخت متاثر ٿئي ٿو. پاڻيءَ جي کوٽ سبب چاري جي کوٽ پيدا ٿئي ٿي، جنهن سان جانور ڪمزور ٿي وڃن ٿا ۽ انهن جي پيداوار گهٽجي وڃي ٿي. زراعت اڳي ئي برساتن تي هجڻ ڪري مشڪل هئي، هاڻي وڌيڪ خطرناڪ بڻجي وئي آهي. جڏهن روزگار جا ذريعا ختم ٿين ٿا، ته خاندان لڏپلاڻ تي مجبور ٿين ٿا، جنهن سان سماجي ڍانچو متاثر ٿئي ٿو ۽ غربت وڌي ٿي.
موسمي تبديلين انهن چئلينجن کي وڌيڪ شدت ڏني آهي. وڌندڙ گرمي پد، برساتن جو غير يقيني نظام ۽ ڊگھو سوڪھڙو ٿر جي اڳي ئي نازڪ ماحول کي وڌيڪ متاثر ڪري رهيو آهي. پاڪستان دنيا جي انهن ملڪن ۾ شامل آهي جيڪي موسمي تبديلين کان سڀ کان وڌيڪ متاثر آهن، ۽ ٿر جهڙا علائقا ان بحران جي فرنٽ لائن تي آهن. جيڪڏهن هنگامي اپاءُ نه ورتا ويا ته ايندڙ سالن ۾ صورتحال وڌيڪ خراب ٿي سگهي ٿي.
ان ڏکئي صورتحال جي باوجود، حل موجود آهن پر انهن لاءِ سياسي ارادي، عوامي شرڪت ۽ ڊگھي مُدي واري رٿابنديءَ جي ضرورت آهي. هڪ عملي رستو مٿاڇري واري پاڻيءَ جي انفراسٽرڪچر کي بهتر بنائڻ آهي، جهڙوڪ عمرڪوٽ جهڙن ويجهن ضلعن مان ٿر تائين ڪئنال (نهرون) پهچائڻ. جيتوڻيڪ انهن منصوبن تي وڏو خرچ اچي ٿو، پر اهي زِير زمين پاڻيءَ تي انحصار گهٽائڻ جو هڪ پائيدار حل آهن.
اهڙي طرح، مقامي سطح تي ماحول دوست حلن کي هٿي ڏيڻ به ضروري آهي. مثال طور، سولر پاورڊ واٽر پمپ پيئڻ جي پاڻيءَ سان گڏ ننڍي پيماني تي زراعت لاءِ به مددگار ثابت ٿي سگهن ٿا. حڪومت جي سهڪار سان اهي سسٽم ڏورانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي رسائيءَ کي بھتر ڪري سگهن ٿا.
برساتي پاڻي ذخيرو ڪرڻ (Rainwater Harvesting)، قديم تلاءَ ۽ پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي روايتي طريقن جي بحالي، ۽ عوامي نگرانيءَ ۾ هلندڙ پاڻيءَ جا منصوبا به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. پر انهن منصوبن جي ڪاميابيءَ لاءِ شفافيت ۽ لڳاتار سار سنڀال لازمي آهي.
ٿر جو بحران رڳو پاڻيءَ جو بحران ناهي. هي انساني وقار، برابري ۽ بنيادي حقن جو معاملو آهي. ٿر جي ماڻهن وڏي بهادريءَ سان حالتن جو مقابلو ڪيو آهي، پر صرف بهادريءَ سان مسئلا حل نٿا ٿين، ان لاءِ نظام جي تبديلي گهرجي.
جيڪڏهن تڪليفن جي مڃتا جو ڪو چهرو هجي ها، ته اهو شايد ان ٿري عورت جهڙو هجي ها جيڪا ٻرندڙ اس ۾ مٿي تي گهڙا رکي ڪيترائي ميل پنڌ ڪري ٿي، جنهن کي اها به خبر ناهي ته سڀاڻي کيس پاڻي ملندو يا نه. ٿر جي پاڻيءَ جو مسئلو حل ڪرڻ رڳو هڪ ترقياتي چئلينج ناهي، پر هي هڪ اخلاقي فرض پڻ آهي.
_____________
ليکڪ هڪ سوشل ڊولپمينٽ پروفيشنل آهي ۽ عمرڪوٽ ۾ رھي ٿو
anrahimoo@gmail.com
