شھيد پير پاڳاري ۽ حُر ويڙھاڪن جي ميڊيا ٽرائل ۾ عالمي اخبارن جو گندو ڪردار

ان وقت جي مشهور اخبارن جهڙوڪ ‘دي ٽائمز’ ۽ ‘دي گارڊين’ سرڪاري موقف جي تائيد ڪندي حرن کي مذهبي انتهاپسند ۽ خوني ٽولي جو ٺپو ھنيو، جنهن جو مقصد سندن جدوجهد کي ھيٺانھون ڪري ڏيکارڻ هو.

عالمي ميڊيا ۾ حُرن کي ٻي عالمي جنگ دوران برطانوي مفادن لاءِ هڪ خطرو ۽ دشمن جو مددگار (ففتھ ڪالمسٽ) قرار ڏنو ويو، جيڪي ريلوي لائنن ۽ رابطي جي ذريعن کي نقصان پهچائي رهيا هئا.

نصير اعجاز

ويھين مارچ تي شھيد پير صبغت اللہ شاھ جي جي 83ھين شھادت واري ڏينھن تي مون مشيني ڏاھپ واري ايپ جيمناءِ کان ڪيترائي سوال پُڇيا. ھڪ سوال اھو بہ ھيو تہ سورھيہ بادشاھ ۽ حُر ويڙھاڪن جي خلاف ميڊيا ٽرائيل ۾ عالمي اخبارن جو ڪھڙو ڪردار رھيو. جواب ۾ واضح طور چيو ويو عالمي ميڊيا انھيءَ بغاوت کي برطانوي راڄ جي بيٺڪي انتظاميا جي عينڪ سان ئي ڏٺو ۽ پيش ڪيو. جيمناءِ جيڪي تفصيل ڏنا، اُھي ھري پيش ڪريان ٿو.   

حُر تحريڪ، خاص طور تي 1941ع کان 1946ع تائين برطانوي راڄ خلاف شروع ٿيل بغاوت کي عالمي ميڊيا هميشه برطانوي نوآبادياتي انتظاميا جي عينڪ سان ڏٺو، جيڪا ان وقت ٻي عالمي جنگ جي دٻاءُ هيٺ هئي. برطانوي سرڪار پنهنجي پروپئگنڊا مشينريءَ ذريعي حُرن کي آزاديءَ جي ويڙهاڪن بدران هڪ ڏوھاري ۽ دهشتگرد ٽولي طور پيش ڪيو ته جيئن انھيءَ جي سخت ۽ غيرانساني ڪاررواين کي جائز قرار ڏئي سگهجي.

ان وقت جي مشهور اخبارن جهڙوڪ ‘دي ٽائمز’ ۽ ‘دي گارڊين’ سرڪاري موقف جي تائيد ڪندي حرن کي مذهبي انتهاپسند ۽ خوني ٽولي جو ٺپو ھنيو، جنهن جو مقصد سندن جدوجهد کي ھيٺانھون ڪري ڏيکارڻ هو. عالمي ميڊيا ۾ حُرن کي ٻي عالمي جنگ دوران برطانوي مفادن لاءِ هڪ خطرو ۽ دشمن جو مددگار (ففتھ ڪالمسٽ) قرار ڏنو ويو، جيڪي ريلوي لائنن ۽ رابطي جي ذريعن کي نقصان پهچائي رهيا هئا.

هن ميڊيا ٽرائل جو سڀ کان وڏو نشانو پير صبغت الله شاهه ثاني (سورهيه بادشاهه) هو، جنهن جي ڪردار ڪُشي ڪندي کيس هڪ ذهني مريض يا ظالم طور پيش ڪيو ويو. اخبارن سورهيه بادشاهه جي آزاديءَ واري نعري کي نظرانداز ڪري، مٿس مڙھيل معمولي فوجداري الزامن کي وڌائي سڌائي پيش ڪيو ته جيئن کيس هڪ سياسي اڳواڻ بدران عام ڏوهاري ثابت ڪري سگهجي. ان سڄي عرصي دوران برطانوي پريس لوڙهن (ڪنسنٽريشن ڪيمپس) ۾ قيد هزارين حر خاندانن، عورتن ۽ ٻارن تي ٿيندڙ ظلمن تي مڪمل خاموشي اختيار ڪئي. ايتري تائين جو مکي ٻيلي ۾ رائل ايئر فورس جي بمباريءَ کي به عام ڏوهارين خلاف هڪ “ڪامياب آپريشن” سڌيو ويو، جڏهن ته حقيقت ۾ اها مقامي مزاحمت کي چيڀاٽڻ جي هڪ وحشياڻي ڪوشش هئي. ان جي برعڪس، سنڌي پريس برطانوي فوج پاران ڳوٺن کي باهيون ڏيڻ ۽ بيگناهه ماڻهن کي گرفتار ڪرڻ جي سخت لفظن ۾ مذمت ڪئي. ‘سنڌ آبزرور’ جهڙين اخبارن سورهيه بادشاهه جي ڪيس کي قانون سان ڀوڳ قرار ڏنو ۽ اهو سوال اٿاريو ته جڏهن سول ڪورٽن ۾ ڪو ثبوت ناهي، ته پوءِ فوجي عدالتن ذريعي ڪارروائي ڇو پئي ڪئي وڃي.

جيئن تہ سورهيه بادشاهه رڳو حُر جماعت جو روحاني اڳواڻ نه پر هڪ ترقي پسند قومپرست هو، هن پنهنجي اخبار ‘پير جو ڳوٺ گزيٽ’ ذريعي پنهنجي سياسي فلسفي جي پرچار ڪئي. سورهيه بادشاهه پنهنجي اخبار جو ايڊيٽر هڪ هندو عالم مهاراج وشو ناٿ کي مقرر ڪيو هو. هن اخبار ۾ لکيو ويو هو ته: “اسان جي جنگ ڪنهن مذهب خلاف ناهي، پر ان فرنگي حڪومت خلاف آهي جنهن اسان جي آزادي کسي ورتي آهي.” هن اخبار ذريعي هندو مسلم اتحاد جي پرچار ڪئي وئي ، جنهن برطانوي راڄ جي “ويڙهايو ۽ حڪومت ڪريو” واري پاليسيءَ کي لوڏي ڇڏيو. مھاراج وشو ناٿ کي بہ گرفتار ڪيو ويو ھو. پوليس رپورٽن مطابق، مهاراج وشو ناٿ تي الزام هو ته هو پير صاحب جي سياسي فلسفي کي هندستاني قومپرستيءَ سان جوڙي رهيو هو، جيڪو انگريزن جي “ويڙهايو ۽ حڪومت ڪريو” واري پاليسيءَ لاءِ زهر هو.

حر تحريڪ ۽ خاص طور تي سورهيه بادشاهه جي جدوجهد کي سمجهڻ لاءِ، برطانوي نوآبادياتي رڪارڊ  ۽ مقامي تاريخي دستاويزن مان ڪجهه اهم حوالا هيٺ ڏجن ٿا، جيڪي ان دور جي سنگينيءَ کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا:

مارشل لا جو نفاذ ۽ ايئر فورس جو استعمال

برطانوي سرڪار 1 جون 1942ع تي سنڌ ۾ مارشل لامڙھي. برطانوي پارليامينٽ جي رڪارڊHansard  (برطانوي پارليامينٽ ۾ ٿيل بحث مباحثن جي حوالي سان گڏ ڪيل دستاويز جن کي Thomas Curson Hansard جي نالي سان منسوب ڪيو ويو ھو)، موجب، ان وقت جي سيڪريٽري آف اسٽيٽ فار انڊيا، ليو ايمري (Leo Amery)، مڃيو هو ته حُرن کي چيڀاٽڻ لاءِ رڳو زميني فوج ڪافي ناهي.

رائل ايئر فورس (RAF) جي ڊائريءَ مطابق، 24 جولاءِ 1942ع تي مکي ٻيلي ۾ حرن جي ڳوٺن تي بمباري ڪئي وئي. برطانوي پريس ان کي آپريشن بُليٽ (Operation Bullet) جو نالو ڏنو، پر مقامي اخبارن ان کي عام شهرين تي ظلم قرار ڏنو.

برطانوي انتظاميه حرن کي Criminal Tribes Act (1871) تحت هڪ “ڏوهاري قبيلو” قرار ڏنو. ان تحت سنڌ ۾ مختلف هنڌن تي ‘لوڙها’ (Concentration Camps) قائم ڪيا ويا.

ايڇ ٽي ليمبرڪ، جيڪو ان وقت سنڌ جو هڪ اهم آفيسر هو، پنهنجي ڪتاب “The Terrorist” ۾ لکي ٿو ته انهن لوڙهن ۾ مردن سان گڏ عورتن ۽ ٻارن کي به قيد ڪيو ويندو هو، جتي کين روزانو پنهنجي حاضري ڏيڻي پوندي هئي. جيڪڏهن ڪو حاضر نه ٿيندو هو ته کيس سخت سزا ڏني ويندي هئي.

برطانوي فوج جي آفيسر ميجر جنرل رچرڊسن جي رپورٽن ۾ ذڪر آهي ته ڪيئن حر مجاهدن کي کليل آسمان هيٺ ڦاهيون ڏنيون ويون. سورهيه بادشاهه جي ڦاهيءَ کان پوءِ سندس وصيت مطابق کيس پنهنجي آبائي قبرستان ۾ دفن ڪرڻ بدران، انگريزن کيس ڪنهن اڻڄاتل هنڌ دفن ڪيو، ته جيئن سندس مزار عقيدت جو مرڪز نه بڻجي سگهي.

1942ع ۽ 1943ع جي شمارن ۾، الوحيد برطانوي عدالتن جي ڪارروائيءَ کي هڪ طرفي ڪارروائي قرار ڏنو. جڏهن سورهيه بادشاهه تي حيدرآباد جيل ۾ مقدمو هلايو ويو، ته الوحيد لکيو ته: “هي ڪو قانوني معاملو ناهي، پر برطانوي سامراج جي انا جو مسئلو آهي.”

ڪوٽڙيءَ سان لاڳاپيل ڪي واقعا بہ حر تحريڪ جي تاريخ جو هڪ انتهائي ڏکوئيندڙ ۽ وحشياڻو باب آهن، جنهن کي برطانوي فوجي آفيسرن پنهنجي ياداشتن ۾ “عبرتناڪ سزا” طور لکيو آهي.

جڏهن 1942ع ۾ سنڌ ۾ مارشل لا لڳائي وئي، ته برطانوي حڪومت جو مقصد رڳو حرن کي گرفتار ڪرڻ نه، پر انهن ۾ ايترو خوف پيدا ڪرڻ هو جو هو ٻيهر ڪڏهن به بغاوت نه ڪن. ان سلسلي ۾ ڪوٽڙي ۽ حيدرآباد جي وچ واري علائقي ۾ جيڪي واقعا پيش آيا، تن جا مکيه پهلو هي آهن:

برطانوي فوجي عدالتن مختصر شنوائيءَکان پوءِ سوين حرن کي موت جي سزا ٻڌائي. ڪوٽڙي ۽ حيدرآباد جي جيلن جي ٻاهران، ۽ ڪڏهن ڪڏهن عام رستن تي، وڏا ڪاٺ جا تختا تيار ڪيا ويا. برطانوي آفيسرن جي رپورٽن موجب، حرن کي قطارن ۾ بيهاري اجتماعي طور ڦاهي ڏني ويندي هئي ته جيئن عام ماڻهو اهو منظر ڏسي دهشت ۾ اچي وڃن.

ڪوٽڙي ريلوي جنڪشن ان وقت جو اهم مرڪز هو. حرن جي هزارين خاندانن (عورتن، ٻارن ۽ بزرگن) کي گرفتار ڪري ڪوٽڙي اسٽيشن تان مال گاڏين جي ڊٻن ۾ بند ڪري کين سنڌ کان ٻاهر موڪليو ويو.

مقامي سنڌي اخبارن ۽ تاريخي روايتن موجب، انهن قيدين کي سخت گرمي ۾ بنا کاڌي پيتي جي رکيو ويو، جنهن ڪري ڪيترا ئي ٻار ۽ بزرگ رستي ۾ ئي فوت ٿي ويا. انهن کي لوڙهن ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ ڪوٽڙي ريلوي اسٽيشن کي هڪ مرڪزي پوائنٽ طور استعمال ڪيو ويو هو.

پير صبغت الله شاهه ثاني (سورهيه بادشاهه) کي جڏهن گرفتار ڪيو ويو، ته کيس به مختلف وقتن تي ڪوٽڙي ۽ حيدرآباد جي جيلن ۾ سخت پهري هيٺ رکيو ويو. انگريزن کي ڊپ هو ته حر مجاهد ڪوٽڙي يا حيدرآباد جيل تي حملو ڪري پنهنجي مرشد کي آزاد ڪرائي ويندا، ان ڪري سڄي علائقي کي فوجي گھيري ۾ رکيو ويو هو.

مختصر اهو ته ڪوٽڙيءَ وارا واقعا ڪنهن هڪ ٻن حادثن جو نالو ناهن، پر اهو ان دھشت واري دور جو حصو هئا، جتي سنڌ جي غيرتمند عوام کي سندن آزاديءَ جي طلب تان هٽائڻ لاءِ سرڪاري سطح تي تشدد جو نشانو بڻايو ويو.

حر تحريڪ جي مجاهدن تي برطانوي راڄ پاران ڪيل ظلمن جي تاريخي رڪارڊ مان اها ڳالهه واضح ٿئي ٿي ته انگريزن حرن کي رڳو سنڌ تائين محدود نه رکيو، پر کين هندستان جي ڏُورانھن علائقن ۽ ڪاري پاڻيءَ (انڊمان ٻيٽن) ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو ته جيئن سندن پنهنجي ڌرتي ۽ مرشد سان رابطو مڪمل طور ڪٽجي وڃي.

جڏهن حرن پاران ريلوي لائينن کي نشانو بڻايو ويو (خاص طور تي لاهور ميل جو واقعو)، ته وائسراءِ هند دهليءَ مان هڪ خاص حڪمنامو جاري ڪيو.

War Staff Files (1942-43) جي رڪارڊ مطابق، وائسراءِ فوجي ڪمانڊرن کي کليل موڪل ڏني ته هو “بنا ڪنهن عدالتي ڪارروائيءَ جي” شڪي حرن کي گولي هڻي سگهن ٿا.

لوڙهن بابت خفيه رپورٽون ٻُڌائن ٿيون تہ برطانوي انتظاميه ‘لوڙهن’ جي اندروني صورتحال کي دنيا کان لڪائڻ لاءِ سخت سينسرشپ لاڳو ڪئي هئي. سنڌ جي هوم سيڪريٽريءَ پاران جاري ڪيل هڪ خفيه ميمو (Home Department, Confidential File No. 102/42) ۾ لکيل هو ته، “لوڙهن ۾ موجود عورتن ۽ ٻارن جي صورتحال بابت ڪابه خبر مقامي اخبارن ۾ شايع نه ٿيڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته ان سان عوامي ڪاوڙ وڌڻ جو خطرو آهي.”

مجموعي طور تي سنڌ ۾ پريس تي سينسرشپ مڙھيل ھئي جنھن ڪري کين حُر ھلچل خلاف ھلندڙ آپريشن جي ڪابہ خبر پنھنجي ذريعن سان شائع ڪرڻ جي اجازت ڪانہ ھئي، سواءِ سرڪاري طور جاري ٿيل ھيڻڊآئوٽ جي.

______________   

نصير اعجاز سينئر صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت ياتھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.