ٻي مھاڀاري جنگ: جڏھن ڪراچي شھر جنگي قيدين جي ڪئمپ بڻجي ويو

اوجھا ٽي بي سينيٽوريم سڀ کان وڏي ڪئمپ ھُئي جتي اٽليءَ جي ھزارين فوجين کي قيد ڪيو ويو ھو. جنگي قيدين کي رکڻ لاءِ برطانوي سرڪار سينيٽوريم خالي ڪرڻ جو حڪوم ڏنو ھو. ٻيون ڪئمپون ڊرگھ روڊ، ملير، ماڙيپور ۽ حب جي علائقن ۾ ھيون جتي اٽلي، جرمن ۽ جپاني فوجين کي قيد ڪيو ويو. جنگي قيدين کان سخت پورھيو ڪرايو ويندو ھو.

 ٻي مهاڀاري جنگ دوران ڪراچي شھر نه صرف برطانوي هندستان جو هڪ اهم اسٽريٽجڪ ۽ فوجي مرڪز هو، پر هتي يورپ ۽ آفريڪا مان گرفتار ٿيل جنگي قيدين لاءِ ڪيمپون پڻ قائم ڪيون ويون هيون، جن ۾ ھزارين يورپي ۽ جپاني فوجي قيد ھئا. انهن مان هڪ اهم ۽ تاريخي اوجها سينيٽوريم ھو جنھن کي خالي ڪرائي اتي اٽليءَ جي جنگي قيدين کي رکيو ويو، جڏھن تہ ٻيون ڪئمپون ڊرگھ روڊ، ملير، ۽ حب وارن علائقن ۾ قائم ڪيون ويون ھيون.

1940ع واري ڏهاڪي ۾، ٻي مهاڀاري جنگ دوران، ڪراچيءَ ۾ برطانوي ۽ اتحادي فوجن (آمريڪي فوج سميت) لاءِ هڪ انتهائي اهم لاجسٽڪ مرڪز ۽ هوائي اڏو ھو. جڏهن اتر آفريڪا ۾ برطانوي فوجن اٽليءَ جي فاشسٽ فوجن کي شڪست ڏني، ته لکن جي تعداد ۾ اٽليءَ جا فوجي گرفتار ٿيا. برطانيه لاءِ انهن قيدين کي يورپ يا آفريڪا ۾ رکڻ سيڪيورٽي ۽ وسيلن جي لحاظ کان خطرناڪ هو، تنهنڪري فيصلو ڪيو ويو ته انهن قيدين کي برطانوي هندستان (انڊيا) جي مختلف محفوظ حصن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي.

ڪراچيءَ جي ٻهراڙيءَ واري علائقي (موجوده گلستانِ جوهر ۽ يونيورسٽي روڊ جي آسپاس) ۾ واقع اوجها سينيٽوريم ان وقت ٽي بيجي مريضن لاءِ هڪ مشهور ۽ جديد هيلٿ ريزورٽ طور قائم ڪيو ويو هو. هي سينيٽوريم ايم ايل اوجها (موتيرام لڇمڻ داس اوجها) جي مالي سهڪار سان چيف ڪورٽ جي جج سر گاڊفري مئڪسيل ۽ مقامي هندو سنڌي سرنديءَ وارن جي ڪوششن سان اڏايو ويو هو، ته جيئن مريض شهر جي گدلاڻ کان پري، صاف هوا ۾ علاج ڪرائي سگهن.

جڏهن برطانوي حڪومت کي اٽليءَ جي جنگي قيدين لاءِ هڪ وڏي، چار ديواريءَ واري ۽ شهر کان ٻاهر محفوظ جاءِ جي ضرورت پئي، ته سندن نظر اوجها سينيٽوريم تي پئي.

فوجي حڪم تحت، سينيٽوريم جي انتظاميا کي اوچتو نوٽيس ڏئي سڄي عمارت خالي ڪرائڻ جو حڪم ڏنو ويو. اتي زيرِ علاج ٽي بي جي مريضن کي شهر جي ٻين اسپتالن (جهڙوڪ سول اسپتال ڪراچي) يا عارضي ڪيمپن ۾ منتقل ڪيو ويو، جيڪو مقامي آباديءَ لاءِ ڪافي تڪليف ڏيندڙ فيصلو هو.

سينيٽوريم جي چوڌاري ڪنڊيدار تارون لڳايون ويون، واچ ٽاور اڏيا ويا ۽ برطانوي ۽ هندي فوجين جا پهريدار بيهاريا ويا. هن ڪيمپ کي سرڪاري طور تي “Prisoner of War (POW) Camp” جو نالو ڏنو ويو.

اٽليءَ جي قيدين جو ڪراچيءَ ۾ وقت ڪيئن گذريو؟

تاريخي حوالن ۽ مقامي بزرگن جي ياداشتن موجب، اوجها سينيٽوريم ۾ رکيل اٽليءَ جي قيدين سان برطانوي حڪومت جنيوا ڪنوينشن جي اصولن تحت مناسب سلوڪ ڪيو. انهن قيدين جي زندگي سخت پهرن ۾ ته هئي، پر کين ڪجهه آزاديون پڻ حاصل هيون.

 اٽليءَ جا قيدي فوجي پنهنجي مهارت ۽ آرٽ جي حوالي سان مشهور هئا. اوجها سينيٽوريم ۽ ان جي آسپاس جي فوجي بيرڪن ۾ هنن ڪيترائي مجسما، چتر ۽ ننڍيون عمارتون ٺاهيون. ڪراچيءَ جي ڪجهه پراڻن برطانوي دور جي عمارتن ۾ پٿرن جي خوبصورت ڪٽائيءَ جو ڪم به انهن قيدين کان ڪرايو ويو هو.

جيتوڻيڪ قيدين کي شهر ۾ گهمڻ جي اجازت نه هئي، پر ڪجهه ماهر قيدين (جهڙوڪ مڪينڪ، درزي يا ڪاريگر) کي فوجي نگرانيءَ ۾ شهر جي ڪمن لاءِ آندو ويندو هو. ڪراچيءَ جا ماڻهو کين ڏسي حيران ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهي گورا هجڻ جي باوجود برطانوي حاڪمن وانگر مغرور نه، پر قيدي هجڻ ڪري عاجز ۽ ملنسار هئا.

ڪيمپ جي اندر هنن پنهنجي عبادت لاءِ ننڍيون چيپلز(Chapels) پڻ جوڙيون هيون، جتي اهي مذهبي رسمون ادا ڪندا هئا.

جنگ جو خاتمو ۽ اٽليءَ جي قيدين جي واپسي

1943ع ۾ اٽليءَ جي ھٿيارڦٽا ڪرڻ ۽ 1945ع ۾ ٻي مهاڀاري جنگ جي مڪمل خاتمي کانپوءِ، برطانوي حڪومت انهن قيدين کي واپس اٽلي موڪلڻ جا انتظام شروع ڪيا. ڪراچي بندرگاهه تان بحري جهازن ذريعي انهن فوجين کي سندن وطن روانو ڪيو ويو.

جڏهن سينيٽوريم مڪمل طور تي قيدين کان خالي ٿيو، ته برطانوي فوج ان کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ۽ ڪجهه عرصي کانپوءِ اها عمارت ٻيهر ٽي بي جي مريضن جي علاج لاءِ مقامي صحت جي ادارن حوالي ڪئي وئي. اڳتي هلي هيءُ ادارو اوجها انسٽيٽيوٽ آف چيسٽ ڊيزيزز بڻيو ۽ اڄ اهو ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز  جو هڪ اهم ڪيمپس آهي.

جنگي قيدين جو ڪل تعداد

ٻي مهاڀاري جنگ دوران ڪراچيءَ جي مختلف ڪيمپن (اوجها سينيٽوريم، ملير ڪيمپ ۽ ڊگهہ روڊ ڪيمپ) ۾ رکيل اٽليءَ جي جنگي قيدين جو ڪل تعداد مختلف وقتن تي تبديل ٿيندو رهيو، پر تاريخي حوالن موجب مجموعي طور تي ڪراچيءَ جي انھن ڪيمپن ۾ ڳاڻيٽو لڳ ڀڳ 10,000 کان 15,000 قيدين جو هو.

خاص طور تي اوجها سينيٽوريم واري ڪيمپ جي حوالي سان جيڪي اهم تحقيقي نقطا سامهون اچن ٿا، اهي هي آهن:

گنجائش ۽ تعداد: اوجها سينيٽوريم جي اندروني عمارتن ۽ ان جي آسپاس عارضي طور اڏيل بيرڪن ۾ هڪ ئي وقت اٽڪل 2,000 کان 3,000 قيدين کي رکيو ويو هو.

مرڪزي لاجسٽڪ مرڪز: ڪراچي بندرگاهه ويجهو هجڻ ڪري، هتي آندل قيدين جو هڪ وڏو تعداد عارضي طور هتي رکيو ويندو هو، جنهن کانپوءِ کين برطانوي هندستان جي ٻين وڏن مرڪزي ڪيمپن (جهڙوڪ احمد نگر، رام ڳڙهه يا بليپاري) ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. ان ڪري ڪراچيءَ مان گذرندڙ قيدين جو مجموعي تعداد تمام گهڻو هو.

برطانوي جنگي رڪارڊ (War Diaries) موجب، ڪراچيءَ ۾ موجود اٽليءَ جي قيدين جي هن وڏي تعداد کي سنڀالڻ لاءِ باقاعدي هڪ وڏي فوجي انتظاميا مقرر هئي، جيڪا کين پنهنجي وطن واپسيءَ تائين هتي نگرانيءَ ۾ رکندي هئي.

ٻي مهاڀاري جنگ دوران ڪراچيءَ جي مختلف فوجي ڪيمپن ۾ اٽليءَ جي جنگي قيدين کان سواءِ ٻين ملڪن جا قيدي ۽ نظربند پڻ رکيا ويا هئا. برطانوي هندستان جو حصو هجڻ ڪري ڪراچي هڪ محفوظ ترين علائقو هئي، جتي قيدين کي رکڻ سولو هو.

تاريخي رڪارڊ موجب، ڪراچيءَ ۾ اٽليءَ جي قيدين سان گڏ هيٺيان قيدي پڻ رکيا ويا هئا:

جرمنيءَ جا جنگي قيدي : اٽليءَ کانپوءِ جرمن فوجين جو هڪ ٿورو تعداد پڻ ڪراچيءَ جي ڪيمپن ۾ رکيو ويو هو. اهي گهڻو ڪري اتر آفريڪا جي محاذ تان يا سمنڊ ۾ برطانوي بحريه هٿان گرفتار ٿيل بحري عملي جا ماڻهو هئا.

جپاني جنگي قيدي: جنگ جي آخري سالن ۾، جڏهن برما (ميانمار) ۽ آسام جي محاذن تي جپاني فوج کي شڪست ٿيڻ لڳي، ته گرفتار ٿيل ڪجهه جپاني فوجين کي پڻ تحقيقات ۽ نظر بندي لاءِ ڪراچيءَ جي ڪيمپن (خاص طور تي ملير ۽ گڏاپ جي آسپاس واري علائقي) ۾ آندو ويو.

 دشمن ملڪ جا شھري: جنگ شروع ٿيندي ئي برطانوي حڪومت هندستان ۾ رهندڙ جرمن، اٽالين ۽ آسٽريائي شهرين (مشنريز، انجنيئرز ۽ سياحن) کي “دشمن ملڪ جا شهري” قرار ڏئي گرفتار ڪيو هو. انهن کي پڻ ڪراچيءَ جي عارضي ڪيمپن ۾ رکڻ کانپوءِ هندستان جي وڏن مرڪزي نظربندي ڪيمپن (جهڙوڪ پورنڌر يا ديولالي) ڏانهن منتقل ڪيو ويو هو.

ٻي مهاڀاري جنگ دوران ڪراچيءَ جو نقشو هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي ۽ لاجسٽڪ مرڪز جهڙو ٿي ويو هو. اوجها سينيٽوريم کان علاوه، ڪراچيءَ جي ٻين اسٽريٽجڪ هنڌن تي پڻ قيدين جون ڪيمپون ۽ بيرڪون ٺاهيون ويون هيون، جن ۾ ملير ۽ حب نديءَ وارا علائقا انتهائي اهميت رکن ٿا.

انهن ڪيمپن ۽ اتي رکيل قيدين جو تفصيل ڪجهه هن ريت آهي:

ملير ڪيمپ ۽ ان جي سخت نگراني

ملير ڇانوڻي (جيڪا اڄوڪي دور ۾ ملير ڪينٽ جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي) کي ٻي مهاڀاري جنگ دوران تمام وڏي پيماني تي وڌايو ويو. هتي برطانوي ۽ آمريڪي فوجين جا وڏا اڏا هئا. ملير ڪيمپ جو هڪ خاص حصو جنگي قيدين ۽ انٽيليجنس لاءِ مخصوص ڪيو ويو هو.

جرمن قيدي: اوجها ۾ اڪثريت اٽليءَ جي قيدين جي هئي، پر ملير واري ڪيمپ ۾ انھن سان گڏ جرمن قيدين کي پڻ رکيو ويو. برطانوي فوج جرمن قيدين کي انتهائي خطرناڪ، سخت جان ۽ نظرياتي طور پڪو سمجهندي هئي، تنهنڪري وٽن سيڪيورٽي اوجها سينيٽوريم جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي سخت هوندي هئي.

جاپاني قيدين کان پڇا ڳاڇا: جنگ جي آخري مرحلن ۾ برما ۽ اوڀر ايشيا جي محاذن تان گرفتار ٿيل ڪجهه اهم جاپاني فوجي آفيسرن کي انٽيليجنس پڇا ڳاڇا  لاءِ ملير جي مخصوص ۽ خفيا بيرڪن ۾ آندو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته ڪراچي جنگي محاذ کان پري ۽ محفوظ سمجهيو ويندو هو.

حب ندي ۽ ماڙيپور وارو علائقو

ماڙيپور (هاڻوڪو پي اي ايف بيس مسرور) جنگ دوران رائل ايئر فورس (RAF) جو سڀ کان وڏو ۽ مصروف ترين اسٽريٽجڪ ايئر بيس هو. ان جي آسپاس، خاص طور تي حب نديءَ جي ڪنارن ۽ اڄوڪي بلديا ٽائون وارن علائقن ۾ عارضي بيرڪون اڏيون ويون هيون.

سخت پورهيو: هتي رکيل قيدين (خاص طور تي جانٺن اٽلي ۽ ڪجهه جرمن فوجين) کان سخت پورهيو ورتو ويندو هو. هنن قيدين کي هوائي پٽين (Airstrips) جي اڏاوت، روڊ رستا ٺاهڻ، فوجي ٽرڪن لاءِ رستا هموار ڪرڻ ۽ پٿر ٽوڙڻ جهڙن ڪمن ۾ استعمال ڪيو ويو.

پٿر کوٽڻ جو ڪم: ڪراچيءَ جي جبلن ۽ منگهو پير کان حب نديءَ تائين جي پهاڙي سلسلن مان پٿر ڪڍڻ واري ڪم ۾ پڻ انهن قيدين جي پورهئي جو وڏو هٿ هو.

ڊرگهه روڊ جي عارضي ڪيمپ

اڄوڪي شارع فيصل (ان وقت جو ڊرگهه روڊ) تي رائل ايئر فورس جو هڪ ٻيو وڏو اڏو قائم هو (هاڻوڪو پي اي ايف بيس فيصل).

هن علائقي جي آسپاس به قيدين لاءِ ڪجهه عارضي ٽينٽ ۽ ڪاٺ جون بيرڪون ٺاهيون ويون هيون. هتان جا قيدي گهڻو ڪري هوائي اڏن جي مرمت، گودامن مان سامان کڻڻ ۽ فوجي لاجسٽڪ جي ڪمن ۾ مزدورن طور ڪم ڪندا هئا.

قيد جا ڏينھن ۽ مقامي ماحول

جيتوڻيڪ ڪراچيءَ جي مقامي ماڻهن جو انهن قيدين سان سڌو سنئون رابطو منع هو، پر قيد جا ڏينھن گذاريندي جڏهن اهي قيدي روڊن تي ڪم ڪندا هئا يا فوجي ٽرڪن ۾ گذرندا هئا، ته مقامي ماڻهو کين ڏسندا هئا. عام راءِ اها هوندي هئي ته اٽالين قيدي وڌيڪ ملنسار هئا، جڏهن ته جرمن ۽ جاپاني قيدي خاموش ۽ سخت مزاج وارا هئا.

اها هڪ تاريخي حقيقت آهي ته اڄ جيڪو ڪراچيءَ جو وسيع فوجي انفراسٽرڪچر آهي، ان جي بنيادي اڏاوت ۾ ٻي مهاڀاري جنگ دوران انهن هزارين جنگي قيدين جو وهايل پگهر پڻ شامل آهي. جنگ جي پڄاڻيءَ کانپوءِ انهن سڀني قيدين کي بحري جهازن ذريعي واپس پنهنجي ملڪن ڏانهن اماڻيو ويو ۽ اهي سموريون ڪيمپون مڪمل طور برطانوي حڪومت (۽ ورهاڱي کانپوءِ پاڪستاني فوج) جي حوالي ٿي ويون.

ڪراچيءَ جي انھن جنگي ڪيمپن جي تاريخي رڪارڊ جو غور سان جائزو وٺجي ته ڪجھ تمام دلچسپ ۽ اھم نقطا اڃا به موجود آھن، جيڪي ھن تحقيقي موضوع کي وڌيڪ مڪمل ڪن ٿا:

 اوجها سينيٽوريم ۽ ملير ڪيمپ ۾ موجود اٽليءَ جي قيدين مان اڪثريت رومن ڪيٿولڪ مذهب سان تعلق رکندڙ هئي. هنن پنهنجي عبادت لاءِ ڪيمپ اندر مٽي ۽ پٿرن سان هڪ ننڍڙو چرچ (Chapel) ٺاهيو هو. ان دور جي ڪجهه برطانوي آفيسرن جي ياداشتن موجب، اٽالين قيدي پنهنجي فن تعمير ۾ ايترا ماهر هئا جو هنن قيد واري حالت ۾ به ان چرچ جي اندروني حصي کي خوبصورت چترڪاريءَ سان سجايو هو.

يورپ جي ٿڌي موسم مان آيل اٽليءَ ۽ جرمن قيدين لاءِ ڪراچيءَ جي سخت گرمي ۽ ٻُوسٽ هڪ وڏو عذاب هئي. ان ڪري ئي اوجها سينيٽوريم جهڙي کليل ۽ هوادار جڳهه کي چونڊيو ويو هو، ته جيئن قيدي وڏي پيماني تي بيمارين (جهڙوڪ هيٽ اسٽروڪ يا مليريا) جو شڪار نه ٿين. تنهن هوندي به، ڪيترائي قيدي گرمي ۽ مليريا جي وگهي بيمار ٿيا، جن جو علاج ان وقت جي فوجي ڊاڪٽرن ڪيو.

قيد مان ڀڄڻ جون ناڪام ڪوششون

 تاريخي حوالن موجب، ملير ۽ اوجها ڪيمپ مان ڪجهه جرمن ۽ اٽالين قيدين اها ڪوشش به ڪئي ته اهي ڪنهن طريقي سان ڪيمپ مان ڀڄي، ڪراچي بندرگاهه تان ڪنهن غيرجانبدار ملڪ جي بحري جهاز ۾ سوار ٿي وڃن. پر ڪراچيءَ جي آسپاس اٽڪل ٻهراڙي ۽ ريگستاني علائقو هجڻ ۽ برطانوي فوج جي سخت ناڪي بندي جي ڪري اهڙيون سڀ ڪوششون ناڪام ٿيون ۽ کين ترت ئي ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.

1947ع ۾ جڏهن پاڪستان قائم ٿيو، ته برطانوي فوج پاران انهن قيدين لاءِ اڏيل ڪيتريون ئي عارضي بيرڪون ۽ گودام نومولود پاڪستاني فوج (خاص طور تي ملير ڪينٽ ۾) جي ڪم آيا. ان کان علاوه، اوجها سينيٽوريم کي جڏهن واپس سول انتظاميا حوالي ڪيو ويو، ته اتي موجود ڪجهه تعميراتي تبديليون ۽ توسيع برطانوي دور جي ان فوجي قبضي جي ئي نشاني هئي.

اهي ننڍا پر اهم تاريخي پهلو آهن، جيڪي ان دور ۾ ڪراچيءَ جي سماجي ۽ جاگرافيائي صورتحال کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا. ڪراچيءَ جي مختلف ڪيمپن ۾ رکيل يورپي جنگي قيدين مان ڪجهه قيدي قيد جي ڏينهن دوران فوت ٿيا هئا. انهن قيدين جي فوتگيءَ جا سبب ڪو تشدد يا جنگي ڏوهه نه، پر بنيادي طور تي هتان جي موسم ۽ بيماريون هئا. يورپ جي ٿڌي موسم مان آيل اٽالين ۽ جرمن قيدين لاءِ ڪراچيءَ جي سخت گرمي، ٻُوسٽ ۽ تيز لُڪ برداشت ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. ان کان علاوه، ان دور ۾ ملير، گڏاپ ۽ اوجها جي آسپاس وارن علائقن ۾ مليريا ۽ ٽائيفائيڊ جي وبا عام هئي. ڪجهه قيدي انهن بيمارين وگهي اسپتالن ۾ فوت ٿي ويا.

 ڪراچيءَ جي ڪيمپن ۾ فوت ٿيندڙ اٽالين ۽ جرمن قيدين کي مذهبي رسمن سان ڪراچيءَ جي تاريخي مسيحي قبرستان، جنهن کي عام طور تي “گورا قبرستان” (شارع فيصل) چيو ويندو آهي، اتي دفنايو ويو هو.

واپسي ۽ يادگار

جنگ ختم ٿيڻ کان سالن پوءِ، برطانوي حڪومت ۽ عالمي ريڊ ڪراس جي سهڪار سان، اڪثر يورپي قيدين جا مڙهه (بشمول اٽالين ۽ جرمن فوجين جا) گورا قبرستان مان ڪڍي، مذهبي احترام سان واپس سندن اباڻن ملڪن (اٽلي ۽ جرمني) ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جتي کين فوجي اعزازن سان ٻيهر دفنايو ويو. تنهن هوندي به، ڪراچيءَ جي گورا قبرستان جا پراڻا رڪارڊ ان دور جي انهن اسيرن جي فوتگيءَ جا اڄ به شاهد آهن.

سنڌي طبي عملي جو ڪردار

انهن ڪئمپن ۾ مليريا، ٽائفائيڊ، پليگ ۽ جنگي زخمن جي سارسنڀال لاءِ مقامي سنڌي عملي کي مقرر ڪيو ويو هو. طبي عملي جو وڏو حصو سول هسپتال ڪراچي، ليدي ڊفرن اسپتال ۽ ميرپورخاص يا حيدرآباد جي طبي ادارن مان تعليم يافته هو. ڪراچي جي ليدي ڊفرن اسپتال ان زماني ۾ عورتن جي علاج ۽ نرسنگ جي تربيت جو وڏو مرڪز هئي. اتان پاس آئوٽ ٿيل ڊاڪٽرياڻين ۽ نرسن (جن ۾ مقامي سنڌي پڻ شامل هيون) جنگي قيدين جي ڪئمپن ۾ طبي امداد پهچائي.

جنگي قيدين جي وڏي تعداد سبب ڪئمپن ۾ وبا پکڙجڻ جو خطرو هميشه رهندو هو. سنڌ جي مقامي ڊاڪٽرن پنهنجي جان خطرن ۾ وجهي انهن قيدين کي قرنطينه ۾ رکڻ ۽ علاج ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سنڌ جي تاريخ جا اهي ورق اڃا تائين مڪمل طور تي تفصيل سان سامهون نه اچي سگهيا آهن، پر تاريخدانن ۽ ان وقت جي سرڪاري رڪارڊز مان پتو پوي ٿو ته مقامي سنڌي ڊاڪٽرن ان سخت دور ۾ پنهنجون پيشيوراڻيون ذميواريون تمام بهترين نموني نڀايون هيون.

ڪراچيءَ ۾ جنگي قيدين کي رکڻ ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته ڪراچي عالمي تاريخ جي سڀ کان وڏي جنگي معرڪي کان الڳ ٿلڳ نه هئي. اوجھا سينيٽوريم (موجودڳ ڊائو يونيورسٽي ڪئمپس) اسان کي ياد ڏياري ٿو ته اڄ جنهن ھنڌ تي هزارين طبي شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن، ڪنهن دور ۾ اتي يورپ جي هڪ وڏي جنگ جا اسير پنهنجي آزاديءَ جا ڏينهن ڳڻي رهيا هئا. هيءَ ڪراچيءَ جي تاريخ جو هڪ اهڙو ورق آهي، جنهن تي اڃا وڌيڪ تحقيقي ڪم ٿيڻ گهرجي.

_______________

جيمناءِ جو لکيل. ايڊيٽنگ: نصير اعجاز