پيلي پٿر جا نوحا ۽ گيلرين جا قصا: ڪراچيءَ جي سنگتراش مارواڙي برادريءَ جي تاريخ

THE AsiaN جو ايڊيٽر (Editor)16-07-2026

پڙھڻ جي لاءِ 24 منٽ

ھتان جي قديم ۽ معزز برادرين مان هڪ مارواڙي سلاوٽ برادري آھي، جنهن ڪراچيءَ کي ننڍي کنڊ جو سڀ کان وڌيڪ صاف سٿرو، پڙهيل لکيل ۽ متحرڪ جديد شهر بنائڻ ۾ ڪرنگهي جي هڏيءَ وارو ڪردار ادا ڪيو. ھيءُ انھيءَ جفاڪش برادريءَ جي تاريخ، سندن فن جي عظمت، عروج ۽ پوءِ جديد دور جي بدلجندڙ حالتن ۾ لڏپلاڻ جو داستان آهي، جنهن جي ذڪر کان سواءِ ڪراچيءَ جي تاريخ اڻپوري رھندي.

تحقيق: ابراهيم صالح محمد

ڪنهن به شهر جو روح اُن جي ڪنڪريٽ جي بي جان ڍانچن، آسمان کي ڇُھندڙ جديد عمارتن يا ڪشادن رستن ۾ ساهه ناهي کڻندو، پر انهن انسانن ۽ برادرين جي دم قدم سان ڌڙڪندو آهي جيڪي پنهنجي رت جي ريج سان ان جي ڪينواس تي تهذيب ۽ تمدن جا رنگ وکيرن ٿا. اڄ جو ڪراچي شھر، جيڪو مسئلن جي ڍير ۽ اوچين عمارتن جي بي ترتيب جهنگ ۾ تبديل ٿي چڪو آهي، ماضيءَ ۾ هڪ اهڙو گھڻ-ثقافتي ۽ کليل شهر هو جتي دنيا جا ڪيترائي هُنرمند، سڌارڪ ۽ امن پسند انسان ڇڪجي هليا ايندا هئا. انهن ئي قديم ۽ معزز برادرين مان هڪ مارواڙي سلاوٽ برادري هئي، جنهن ڪراچيءَ کي ننڍي کنڊ جو سڀ کان وڌيڪ صاف سٿرو، پڙهيل لکيل ۽ متحرڪ جديد شهر بنائڻ ۾ ڪرنگهي جي هڏيءَ وارو ڪردار ادا ڪيو. اهو هن جفاڪش برادريءَ جي تاريخ، سندن فن جي عظمت، عروج ۽ پوءِ جديد دور جي بدلجندڙ حالتن ۾ لڏپلاڻ جو داستان آهي، جنهن جي ذڪر کان سواءِ ڪراچيءَ جي تاريخ اڻپوري رھندي.

جيڪڏهن ڪراچيءَ جي قدامت ۽ ان جي تعميراتي حسن جو اندازو ان جي پٿرن مان لڳايو وڃي، ته شهر ۾ برطانوي دور جي تاريخي عمارتن ۾ لڳل ڪلاسيڪل پيلو پٿر (Gizri Yellow Stone) ان سنگتراش برادريءَ جي شاهدي ڏيندو جنهن هن شهر جي بنيادن کي پنهنجي رَت پگهر سان سينگاريو آهي. هي مارواڙي، سلاوٽ ۽ گزدر برادري اصل ۾ هڪ ئي ڪڙيءَ جو حصو آهن جيڪي ننڍي کنڊ جي ورهاڱي کان گهڻو اڳ راجستان جي ٿر واري علائقي مان هجرت ڪري ڪراچي آيا. ڪراچيءَ جي تعميرِ نو ۽ ان جي سياسي توڙي سماجي تاريخ ۾ هن برادريءَ جو ڪردار انتهائي منفرد ۽ لازمي رهيو آهي، جتي هنن پنهنجي ڇيڻِي ۽ مُترڪي جي مدد سان سخت پٿرن کي ميڻ ڪري هن شهر کي برصغير جو هڪ خوبصورت مرڪز بڻائي ڇڏيو.

هن داستان جي شروعات اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿئي ٿي، خاص طور تي 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ، جڏهن ڪراچي ۽ حيدرآباد منتقل ٿيڻ لاءِ راجستان جي علائقي مارواڙ (خاص طور تي جيسلمير ۽ جوڌپور) مان لڏپلاڻ جو هڪ وڏو سلسلو شروع ٿيو. موروثي طور تي اهي ماڻهو اعليٰ درجي جا معمار ۽ سنگتراش هئا، جن کي راجستاني ٻوليءَ ۾ “شلاوٽ” يا “سلاوٽ” چيو ويندو هو، جنهن جي معنيٰ پٿر ڪاٽڻ ۽ ان تي خوبصورت نقش نگار بنائڻ آهي.

مذهبي لحاظ کان اها برادري راجستان ۾ پهرين هندو عقيدن تي قائم هئي، جن کي بعد ۾ پير پاڳاري جي بزرگن ۽ حر جماعت جي باني بزرگن اسلام جي دعوت ڏني ۽ هنن اسلام قبوليو. کين تاريخ ۾ “مارواڙي مسلمان” سڏيو وڃي ٿو، جڏهن ته سندن هڪ محنت ڪش حصو پنهنجي قديم هندو عقيدن تي به قائم رهيو. ڪراچي اچڻ کان پوءِ هن مسلم برادريءَ جو مستقل مسڪن رنڇوڙ لائن بڻيو، جيڪو شهر جو قديم ترين ۽ مرڪزي علائقو آهي. هن برادريءَ جي لازوال بلدياتي ۽ سماجي خدمتن جي اعتراف ۾ ورهاڱي کان پوءِ 1951ع ۾ رنڇوڙ لائن جو نالو تبديل ڪري باقاعدي “گزدر آباد” رکيو ويو هو، جڏهن ته ان جي پسگردائيءَ وارن علائقن کي مارواڙي لائنز چيو ويندو آهي. ٻئي طرف، سندن هم وطن هندو محنت ڪش چمڙي جي ڪارخانن سبب لياري نديءَ جي ڪنارن، چاڪيواڙا ۽ رنگيواڙا جي گلين ۾ آباد ٿيا.

سلاوٽ برادريءَ جا مرد موروثي طور پٿرن جا نبض شناس هئا. گزريءَ جي جبلن مان نڪرندڙ پيلي پٿر کي چونڊڻ، ان جي پائيداريءَ کي پرکڻ ۽ پوءِ ان کي ڇيڻي ۽ مُترڪي سان خوبصورت محرابن، ٿنڀن ۽ گوٿڪ طرز جي جهروڪن ۾ تبديل ڪرڻ سندن موروثي ڪمال هو. ان دور ۾ جڏهن جديد سيمينٽ دستياب نه هو، اهي ماهر معمار چُن، گاري ۽ روايتي آميزشن (Lime Mortar) جي مدد سان پٿرن کي اهڙي مهارت سان جوڙيندا هئا جو عمارتون صدين جي موسمن جون سختيون سهڻ کان پوءِ به اڄ تائين جيئن جو تيئن بيٺيون آهن.

ڪراچيءَ جي برطانوي دور جي ڪلاسيڪل پيلي پٿر سان ٺهيل اڪثر تاريخي عمارتن جي تعمير، انهن جي شاهڪار ڪٽاءَ ۽ نقش نگاريءَ ۾ سلاوٽ برادريءَ جو رت ۽ پگهر شامل آهي. انهن معمارن جو ڪمال صرف ڪراچيءَ تائين محدود نه هو؛ هن برادريءَ جي سڀ کان نامور سياسي ۽ سماجي شخصيت محمد هاشم گزدر (1893ع – 1968ع) جي والد فيض محمد کي راجستان جي راجا شاهي محل جو عظيم ۽ بي مثال مرڪزي دروازو “بادل ولاس” تعمير ڪرڻ تي باقاعدي “گجڌر” يا “گزدر” جو خطاب ڏنو هو، جنهن جي لغوي معنيٰ “ماسٽر بلڊر” يا “معمارِ اعظم” آهي. اهو ئي خانداني لقب اڳتي هلي هن پوري خاندان جي سڃاڻپ بڻيو. وقت گذرڻ سان گڏ هيءَ برادري رڳو سنگتراشيءَ تائين محدود نه رهي، پر سندن ايندڙ نسلن ۾ بهترين شاعر، اديب، واپاري، وڪيل ۽ اخبار نويس پڻ پيدا ٿيا جن شهر جي ادبي افق کي روشني بخشي.

ڪراچيءَ جي صنعتي تاريخ جو ذڪر جتي به اچي ٿو، اتي لياريءَ جي ٽينري روڊ (Tannery Road) تي واقع چمڙو رنگڻ جي قديم ڪارخانن جو ذڪر لازمي بڻجي وڃي ٿو. انهن ڪارخانن ۾ مسلمانن کان سواءِ هندو مارواڙي برادريءَ جي به هڪ تمام وڏي ۽ زندهه تاريخ وابسته آهي، ۽ خاص ڪري سندن عورتن جو ڪردار ڪراچيءَ جي شروعاتي معيشت جو هڪ گمنام پر انتهائي اهم باب آهي. انهن عورتن جو تعلق گهڻو ڪري راجستان جي هيٺين طبقي جي محنت ڪش برادرين جهڙوڪ باقري، ڀيل يا ميگهواڙ سان هو.

چمڙي جي صفائي ۽ پروسيسنگ (Tanning) جو ڪم انتهائي سخت، جاکوڙي ۽ شديد بدبودار هوندو هو. اهي هندو مارواڙي عورتون مردن سان ڪلهو ڪلهي ۾ ملائي انهن ٽينرين ۾ ڪم ڪنديون هيون. خام چمڙي کي سڙڻ کان بچائڻ لاءِ ان تي وڏي مقدار ۾ لوڻ لڳائڻ، چمڙي جي اندرين چربي ۽ گوشت کي مخصوص تکن اوزارن سان کرچڻ، ۽ پوءِ انهن کي وڏن وڏن حوضن ۾ ڪيميڪلز ۽ رنگن سان گڏ تيار ڪرڻ انهن عورتن جو روز جو معمول هو. اهي عورتون صبح سوير کان وٺي رات دير تائين سخت گرمي ۽ بُوءِ واري ماحول ۾ سخت ترين جسماني محنت ڪنديون هيون.

انهن عورتن جي هڪ منفرد ثقافتي سڃاڻپ ۽ پهراڻ هو جيڪو کين شهر جي باقي آباديءَ کان بلڪل نمايان ڪندو هو. اهي لياريءَ جي گلين ۾ پنهنجي روايتي راجستاني لباس يعني گهگهري، چوليءَ ۽ چمڪندڙ رنگن جي اوڙهڻي (چُنري) ۾ نظر اينديون هيون. سندن ٻانهون ڪلهي کان وٺي ڪرائيءَ تائين اڇي رنگ جي هاٿي ڏند يا پلاسٽڪ جي ويڪرن چُوڙن سان ڀريل هونديون هيون، جيڪي سندن سهاڳ ۽ روايتي ثقافت جي علامت هئا. ان سان گڏ هُو چانديءَ جا روايتي ڳرا زيور پائينديون هيون ۽ پنهنجن هٿن توڙي چهري تي روايتي چٽساليءَ جا ٽيٽو (مقامي ٻوليءَ ۾ گُدنا) ٽوڪائينديون هيون. سندن اهو روايتي روپ لياريءَ جي بلوچي ۽ ڪڇي ماحول ۾ بلڪل منفرد لڳندو هو.

1947ع ۾ جڏهن ننڍي کنڊ جي ورهاڱي جو سانحو ٿيو ۽ ڪراچيءَ جي امير هندو واپارين ۽ اشرافيه جي اڪثريت هندستان هلي وئي، ته لياريءَ جي انهن غريب محنت ڪش هندو مارواڙي خاندانن پنهنجي مسلم پاڙيسرين جي محبت ۽ يقين ڏيارڻ تي پنهنجو شهر ڇڏڻ کان صاف انڪار ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته سندن روزگار ۽ پاڙون انهن ئي ٽينرين ۽ ڪراچيءَ جي مٽيءَ سان جڙيل هيون.

گزدر آباد (رنڇوڙ لائن) جون قديم عمارتون، جن کي ان ئي معمار برادريءَ پنهنجي هٿن سان پيلي پٿر مان بڻايو هو، پنهنجي خاص طرزِ تعمير جي ڪري هڪ منفرد سماجي تاڃي پيٽي کي جنم ڏينديون هيون. انهن ٽن کان چئن ماڙين وارين عمارتن جي سامهون ڊگهيون ۽ گڏيل گيلريون (Common Balconies) هونديون هيون، جيڪي رڳو هوا ۽ روشنيءَ لاءِ نه هيون پر پوري پاڙي کي هڪ وڏي گڏيل گهر ۾ تبديل ڪري ڇڏينديون هيون. مارواڙي عورتون ڏينهن جو گهڻو وقت انهن ئي گيلرين ۾ گذارينديون هيون. صبح جو نيرن هجي، ٻپهرن جو بصر يا سبزيون ڇلڻ هجي، يا شام جي چانهه، عورتون پنهنجي پنهنجي گيلريءَ جي لوهي ڪٽھڙن سان بيهي آمھون سامھون يا مٿين هيٺين منزلن تي موجود ٻين عورتن سان پوري پاڙي جا سُک ڏُک ونڊينديون هيون. اهي گيلريون ايتريون ويجهيون هونديون هيون جو پاڙيسري آرام سان هٿ وڌائي ٻوڙ جي وٽي، ماچيس جي دٻي يا چانهه جي پتي هڪٻئي کي ڏئي ڇڏيندا هئا.

انهن ئي گلين ۽ ڪوارٽرن ۾ عورتن جي وچ ۾ ٿيندڙ تڪرارن ۽ بحثن دوران “ٿاليون وڄائڻ” جي هڪ انتهائي دلچسپ ۽ منفرد روايت مشهور هئي. مارواڙي عورتن جي لڙائي اڪثر وڏي آواز ۽ مخصوص راجستاني توڙي مارواڙي جملن تي ٻڌل هوندي هئي. جڏهن ٻن عورتن جي وچ ۾ جهڳڙو وڌي ويندو ۽ هو ٿڪجي پونديون هيون، ته پاڙي جون ٻيون عورتون يا هو پاڻ اسٽيل يا پتل جي ٿاليءَ (تاسيءَ) کي چمچي سان زور زور سان وڄائينديون هيون. هن ٿالي وڄائڻ جو مقصد لڙائيءَ ۾ وقفو ڏيڻ هوندو هو، بلڪل ايئن جيئن ريسلنگ جي رِنگ ۾ رائونڊ ختم ٿيڻ جو گهنڊ وڄندو آهي. جڏهن عورتون ٿڪجي پنهنجي گهرن جا ڪم ڪار اڪلائڻ يا ماني پچائڻ وينديون هيون، ته ٿالي وڄائي جنگ کي عارضي طور تي روڪيو ويندو هو. بعد ۾، گهريلو ڪمن ڪارين کان فارغ ٿي جڏهن ٻيهر ميدانِ جنگ گرم ڪرڻو هوندو هو، ته هڪ ڀيرو ٻيهر ٿالي وڄائي ٻي عورت کي گيلريءَ ۾ اچڻ جو چيلنج ڏنو ويندو هو ته “هاڻي اچو، ايندڙ رائونڊ شروع ڪريون!” اهي لڙائيون پاڙي جي تفريح جو وسيلو هونديون هيون جن جو خاتمو اڪثر شام جو کل ڀوڳ ۽ صلح تي ٿيندو هو.

ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ جي دورن ۾، گزدر آباد جي مسلم مارواڙي برادريءَ جون تفريحون ۽ رانديون سندن مضبوط سماجي رابطي جون عڪاس هيون. ڇاڪاڻ ته سنگتراشيءَ جو ڪم ڪرڻ سبب هن برادريءَ جا مرد جسماني طور انتهائي مضبوط ۽ چُست هوندا هئا، تنهنڪري سندن رانديون پڻ جسماني طاقت سان سلهاڙيل هونديون هيون. سندن سڀ کان وڌيڪ پسنديده، موروثي ۽ شاهڪار راند ونجھ وٽي يا وانجهي ٻارا هئي. اها راند ڪنهن به مهانگي سامان جي محتاج نه هئي، پر کليل ميدان يا مٽيءَ واري زمين تي چاڪ يا ڪوئلي جي مدد سان وڏا وڏا چوڪور خانا ٺاهي کيڏي ويندي هئي. انهن خانن کي تقسيم ڪندڙ ليڪن کي “پٽيون” يا “ونجھ” چيو ويندو هو.

اها راند ٻن ٽيمن جي وچ ۾ ٿيندي هئي جنهن ۾ 4 کان 8 رانديگر هوندا هئا. دفاعي ٽيم جا رانديگر صرف پنهنجي مخصوص ليڪ (لائن) تي سڄي کاٻي ڊوڙي ليڪ جي حفاظت ڪري سگهندا هئا، جڏهن ته سندن ڪپتان مرڪزي عمودي ليڪ تي پوريءَ طرح مٿان کان هيٺ تائين حرڪت ڪري سگهندو هو. حملو ڪندڙ ٽيم جو مقصد ليڪ تي بيٺل حريفن جي هٿان “آئوٽ” يا ڇهڻ ٿيڻ کان سواءِ سڀني خانن کي پار ڪري آخري حد تائين پهچڻ ۽ پوءِ اتان ڪاميابيءَ سان واپس پهرين خاني تائين موٽڻ هوندو هو. ونجھ وٽيءَ ۾ سلاوٽ نوجوانن جي ڊوڙڻ جي چستي ۽ پينترو بدلائڻ جي صلاحيت ڏسڻ وٽان هوندي هئي، ۽ جڏهن ڪو رانديگر حريف کي جُکائي ڏئي خانا پار ڪندو هو، ته گيلرين ۾ بيٺل پورو پاڙو زوردار نعرن سان گونجي اٿندو هو. عرس جي ڏينهن ۾ يا چانڊوڪي راتين ۾ رنڇوڙ لائن ۽ لياريءَ جي مختلف گلين جي وچ ۾ ونجھ وٽيءَ جا باقاعدي ٽورنامينٽ ٿيندا هئا ۽ کٽيندڙ ٽيم کي برادريءَ پاران روايتي مٺائي کارائي ويندي هئي.

ونجھ وٽيءَ کان سواءِ گلين ۾ ڪٻڏي ۽ ڪشتيءَ جا دنگل لڳندا هئا، جڏهن ته راجستاني ثقافت جي اثر سبب پتنگ بازيءَ جو جنون پڻ عروج تي هوندو هو. مردن جي سڀ کان وڏي تفريح شام جو محلي جي روايتي چانهه خانن (هوٽلن) تي ڪاٺ جي بينچن تي ويهي ڪڙڪ کير پتيءَ جي ڪپ سان گڏ سڄي ڏينهن جي مزدوري ۽ برادريءَ جي معاملن تي بحث ڪرڻ هوندو هو، جتي پراڻن رڪارڊ پليئرن تي موسيقي گونجندي هئي.

مارواڙي سلاوٽ برادريءَ جون سياسي ۽ بلدياتي خدمتون تاريخ جو هڪ انتهائي روشن باب آهن. هن برادريءَ جو نامور اڳواڻ محمد هاشم گزدر 1941ع کان 1942ع تائين ڪراچيءَ جو ميئر چونڊيو ويو. هن شهر جي بلدياتي ترقي، صفائي سٿرائي ۽ پاڻي پهچائڻ جي نظام ۾ انقلابي سڌارا آندا. هاشم گزدر آزاديءَ جي تحريڪ جو سرگرم اڳواڻ ۽ قائدِ اعظم محمد علي جناح جي ويجهن ۽ ڀروسي جوڳن ساٿين ۾ شمار ٿيندو هو، جنهن بمبئي ليجسليٽو ڪائونسل ۽ بعد ۾ سنڌ جي گهرو وزير طور خدمتون سرانجام ڏنيون. ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان جي پهرين مرڪزي قانون ساز اسيمبليءَ جو ميمبر ۽ قومي اسيمبليءَ جو ٻيو ڊپٽي اسپيڪر بڻيو.

بلدياتي خدمتن سان گڏوگڏ، ننڍي کنڊ ۾ “ڪوآپريٽو هائوسنگ” جو پهريون ڪامياب تجربو ڪندڙ سنسيناٽس فابين ڊي ابريو 1908ع ۾ ڪراچيءَ جي پهرين هائوسنگ سوسائٽي قائم ڪئي، جنهن کي سندس نالي تي “سنسيناٽس ٽائون” (Cincinnatus Town) چيو ويو ۽ جيڪو اڄ گارڊن ايسٽ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ان جي تعميرات ۾ پڻ سلاوٽ معمارن جو بنيادي هٿ هو. اهڙي طرح ورهاڱي کان پوءِ رهائشي بحران کي حل ڪرڻ لاءِ جيروم ڊي سلوا پنهنجي مسلم پارٽنر سان گڏجي مشهور “حسين ڊي سلوا ٽائون” ٺاهيو ته ان ۾ به انهن ئي ڪاريگرن جو پگهر شامل هو. تعليمي ميدان ۾ برادريءَ پنهنجي همت تي گزدر آباد ۾ فلاحي مرڪز ۽ اسڪول قائم ڪيا، جن مان 1949ع ۾ قائم ٿيل “ايم ايڇ گزدر گورنمينٽ سيڪنڊري اسڪول” اڄ به سندن علم دوستي جو ثبوت آهي. بِرٽو روڊ، پيڊرو ڊي سوزا روڊ ۽ ڊي سلوا اسٽريٽ سان گڏ گزدر آباد جون گليون انهن شخصيتن جي ياد ڏيارين ٿيون.

مذهبي عقيدن جي معاملي ۾ مسلم مارواڙي برادري بنيادي طور تي اهلسنت والجماعت (فقه حنفي) سان تعلق رکي ٿي ۽ سندن فڪري رجحان صوفياڻو آهي. ڇاڪاڻ ته راجستان ۾ سندن وڏڙن کي حر جماعت جي باني بزرگن اسلام جو پيغام ڏنو هو، تنهنڪري هن برادريءَ جي هڪ تمام وڏي اڪثريت اڄ به پير پاڳاري جي خاندان جي مريد آهي ۽ انهن سان گهري عقيدت رکي ٿي. جيئن تہ اهي ماڻهو پاڻ معمار هئا، تنهنڪري هنن ڪراچيءَ ۾ جيڪي مسجدون تعمير ڪيون، اهي پنهنجي خوبصورتي ۽ پائيداريءَ ۾ بي مثال آهن. گزدر آباد جي مرڪزي “جامع مسجد سلاوٽ” ۽ “مسجدِ غوثيه” پيلي پٿر جي دستڪاري، هٿ سان تراشيل محرابن ۽ شاندار خطاطي جو شاهڪار آهن، جيڪي برادريءَ جي سڀني سماجي فيصلن جو مرڪز رهيون آهن. ٻئي طرف، لياريءَ جي اولڊ سلاٽر يارڊ روڊ تي واقع ڪي ايم سي اسٽاف ڪمپائونڊ ۾ قائم “شري رام ديو جي پير مندر” (رام شاهه پير) هندو مارواڙين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جتي هر سال بڊي (آگسٽ/سيپٽمبر) جي مهيني ۾ راما پير جو ميلو روايتي ڊنڊيا راس، اڇو جهنڊو (ڌجا) لهرائڻ جي رسم سان ملهايو ويندو آهي، جنهن ۾ مقامي مسلم بلوچ پاڙيسري پڻ شرڪت ڪندا آهن.

مسلم مارواڙين وٽ حضرت شيخ عبدالقادر جيلانيؒ جو عرس (يارهين شريف) ۽ جشنِ عيد ميلاد النبيﷺ سڀ کان وڏا ساليانا اجتماع هوندا آهن. ان موقعي تي گزدر آباد جي سوڙهين گلين ۾ وڏا وڏا ديڳڙا سجايا ويندا آهن ۽ فضا ديسي گيهه، ڪيوڙي ۽ الائچي جي خوشبو سان واسجي ويندي آهي. سندن پڪوان راجستاني روايتن ۽ ڪراچي جي چٽپٽن ذائقن جو هڪ بهترين ۽ منفرد سنگم هوندا آهن:

هيءُ عرس جو شاهي پڪوان آهي جيڪو هلڪن مصالحن، ديسي گهه ۽ سڪل ڌاڻن جي چٽڻيءَ ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ گوشت مکڻ وانگر نرم هوندو آهي.

ھڪ ٻيو ٻوڙ خالص راجستاني موروثي ڊش آهي جيڪو بيسڻ جي رولز کي اوٻاري، ڏهي ۽ ٽماٽن جي کٽي گريويءَ ۾ پچائي تيار ڪيو ويندو آهي ۽ عرس جي لنگر ۾ نان سان گڏ شوق سان کاڌو ويندو آهي.

عرس جي خاص موقعي تي سڄي ٻڪريءَ جي گوشت کي مصالحا لڳائي پپيتي جي پنن ۾ ويڙهيو ويندو آهي ۽ پوءِ زمين ۾ کڏ کوٽي ڪوئلن جي ھلڪي باهه تي ڪيترن ئي ڪلاڪن تائين پچائي روايتي صحرائي ذائقو ڪڍيو ويندو آهي.

لاپسي: نياز ۽ تبرڪ جي شروعات ۽ پڄاڻي هن مٺاڻ کان سواءِ اڌوري آهي. هي اڌ-ڀڳل ڪڻڪ (دليي) کي ديسي گهه ۾ ڀُڃي، ڳُڙ، الائچي ۽ سڪا ميوا وجهي دم تي تيار ڪيو ويندو آهي.

مارواڙي ٻولي هن برادريءَ جي بقا ۽ سڃاڻپ جو سڀ کان مضبوط ٿنڀو آهي. هيءَ هند-آريائي ٻولين جي خاندان سان تعلق رکي ٿي ۽ بنيادي طور اولهه راجستان (جوڌپور، جيسلمير) جو هڪ لهجو آهي، جنهن جو خمير سنڌي، گجراتي ۽ ڪڇي ٻولين سان گهڻو ملي جلي ٿو. ڪراچي اچڻ کان پوءِ مسلم مارواڙين اردوءَ کي به اپنايو، پر سندن مخصوص لهجو ۽ لفظ ٻڌندڙن جي ڪنن ۾ رس ڏيندو هو. سندن عورتون شادين ۽ مذهبي ڏڻن تي ڍولڪ جي ٿاپ تي مارواڙي ٻوليءَ ۾ روايتي لوڪ گيت “مانگڙ” ۽ “همنگ” ڳائينديون آهن، جن ۾ راجستان جي رڻپٽن، برسات جي دعائن ۽ پنهنجن وڏڙن جي لڏپلاڻ جو ذڪر هوندو آهي. جديد دور جي باوجود، هيءَ برادري پنهنجي گهرن جي چئن ديوارن اندر ڏاڏي ڏاڏيءَ ۽ ناني نانيءَ سان ڳالهه ٻولهه لاءِ اڄ به خالص مارواڙي ٻولي ئي استعمال ڪندي آهي ته جيئن اهو ورثو زندهه رهي.

وقت گذرڻ سان گڏ ڳُتيل آباديءَ، روزگار جي تبديليءَ ۽ معاشي ترقيءَ جي ڪري هيءَ برادري هاڻي صرف گزدر آباد (رنڇوڙ لائن) تائين محدود نه رهي آهي. جڏهن لياريءَ مان چمڙي جون ٽينريون ڪورنگي انڊسٽريل ايريا منتقل ٿيون، ته چمڙي جي ڪاروبار سان لاڳاپيل مسلم ۽ هندو مارواڙي خاندانن جو هڪ وڏو انگ ڪورنگي جي مختلف سيڪٽرن (ناصر ڪالوني، چمڙا چورنگي) ۾ شفٽ ٿي ويو. اهڙي طرح بلديه ٽائون ۽ عثمان آباد ۾ به مڊل ڪلاس مارواڙي رهائش پذير آهن. برادريءَ جا اهي ماڻهو جن تعليم حاصل ڪئي يا بلڊنگ ڪنسٽرڪشن (ٺيڪيداري)، ليدر ايڪسپورٽ ۽ هول سيل بزنس ۾ ترقي ڪئي، اهي هاڻي ڪراچيءَ جي پوش ۽ وچولي درجي وارن علائقن جهڙوڪ گلشنِ اقبال، گلستانِ جوهر ۽ فيڊرل بي ايريا ۾ منتقل ٿي چڪا آهن.

سرڪاري آدمشماريءَ ۾ مارواڙي يا سلاوٽ برادريءَ جو ڪو به الڳ خانو ناهي هوندو، جنهن ڪري هو لساني طور تي دستاويزي طور گم ٿي ويندا آهن، پر برادريءَ جي فلاحي ادارن (جهڙوڪ جمعية السلاطين) جي اندازي موجب، ڪراچي ۽ حيدرآباد کي ملائي مسلم مارواڙي/سلاوٽ برادريءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 1.5 لک کان 2 لک جي وچ ۾ آهي. سندن اڳواڻ ۽ اڳوڻي ميئر هاشم گزدر جي آخري آرامگاهه ميوو شاهه قبرستان جي خانداني احاطي ۾ واقع آهي.

اڄ گزدر آباد جون پراڻيون ۽ زبون حال عمارتون، سندن ڊگهيون گيلريون ۽ رستن جا ڪتبا هاڻي خاموش نوحا بڻجي چڪا آهن. اهي ڇيڻي ۽ مُترڪن جا آواز جيڪي ڪڏهن پٿرن کي زندگي ڏيندا هئا، هاڻي جديد ڪنڪريٽ جي شور ۾ دٻجي ويا آهن، پر پراڻي ڪراچيءَ جي گلين جو رخ ڪجي ته اهي پيلا پٿر اڄ به پڪاري چون ٿا ته هن شهرِ قائد کي معمارِ اعظم جو روپ ڏيندڙ اصل تاجدار ڪير هئا. ڪراچيءَ جي تاريخ سندن ذڪر کان سواءِ هميشه اڻپوري رهندي.

____________________