ڏکڻ ايشيا ۾ بيٺڪي راڄ جي دھشتگردي – مالابار کان سنڌ تائين ظلم ۽ بربريت

مصالحن جي خوشبوءِ ۽ واپار جي اوٽ ۾ لِڪل يورپي بيٺڪي وحشيت، لالچ ۽ رت جي راند جو هڪ اهڙو داستان، جنهن نه رڳو هندستان پر سنڌ جي تاريخ کي به رتورت ڪري ڇڏيو ھو. هيءُ مضمون يورپي سامونڊي قزاقن جي انهن لڪل ۽ لڱ ڪانڊاريندڙ ظلمن تان پردو کڻي ٿو، جن دولت جي هوس ۾ انسانيت کي سوريءَ چاڙھي ڇڏيو ھو.

نصير اعجاز

اڄ اسان جي رڌڻن ۾ موجود مصالحا جهڙوڪ ڪارا مرچ، دالچيني، لونگ ۽ ڦوٽا عام نظر اچن ٿا، پر هڪ دور اهڙو به هو جڏهن اهي مصالحا سون چانديءَ کان به وڌيڪ قيمتي هئا. مصالحن حاصل ڪرڻ رڳو ذائقي جي جنگ نه هئي، بلڪه اها طاقت، دولت ۽ نئين دنيا جي دريافت جو سبب بڻجي وئي. انھن ئي مصالحن نہ رُڳو يورپي قومن کي پاڻ ۾ ويڙھايو، پر انھن جي ڪري ھندستان ۾ وڏي پئماني تي رتوڇاڻ، بربريت ۽ انسانيت سوز سانحن کانپوءِ بيٺڪي راڄ جو بنياد پيو، جنھن جي نتيجي ۾ پھرين پورچوگيزن ٺٽي کي ھڪ ھفتي تائين تاراج ڪيو، ۽ پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ ھٿان سنڌ جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي.

مصالحن جو استعمال هزارين سال پراڻو آهي. قديم مصر ۾  اٽڪل 3500 ق.م ۾ مصالحا نه رڳو کائڻ ۽ خوشبوءِ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، پر ميتن کي محفوظ ڪرڻ لاءِ به دالچيني ۽ ٻين جڙي ٻوٽين جو وڏو استعمال ڪيو ويندو هو. قديم روم ۽ يونان ۾ مصالحا ايترا مهانگا هئا جو اهي رڳو شاهي خاندانن ۽ اميرن جي پهچ ۾ هئا. ڪارن مرچن کي ڪارو سون چيو ويندو هو.

صديون اڳ، مصالحن جي ڪاروبار تي عرب واپاري ڇانيل ھوندا هئا. اهي هندستان ۽ انڊونيشيا مان مصالحا خريد ڪري يورپين کي وڪڻندا هئا. يورپي واپارين کان مصالحن ملڻ جا اصل علائقا يا ملڪ لڪائڻ لاءِ عرب واپاري عجيب قصا ٻڌائيندا هئا، تہ جيئن ٻئي ڪنھن جي ھمت نہ ٿئي. مثال طور، يورپي واپارين کي ھُو ٻُڌائيندا ھئا تہ دالچيني وڏن خطرناڪ پکين جي آکيرن مان ملندي آهي.

تاريخ ۾ ٻه وڏا تجارتي رستا مشهور هئا. هڪ سلڪ روڊ  يا شاھراھِ ريشم، جيڪو خشڪيءَ وارو رستو هو، ۽ ٻيو اسپائس يعني مصالحن وارو رُوٽ  جيڪو سمنڊ ذريعي هندستان، سريلنڪا، ۽ انڊونيشيا کي وچ اوڀر ۽ يورپ سان ڳنڍيندو هو. انڊونيشيا جي ڪجهه ٻيٽن کي مصالحن جا ٻيٽ چيو ويندو هو، جتي دنيا جا سڀ کان بهترين لونگ ۽ جائفل  پيدا ٿيندا هئا.

پندرهين عيسوي صديءَ ۾ جڏهن عثماني سلطنت قسطنطنيہ (استنبول) تي قبضو ڪيو، ته يورپ لاءِ خشڪيءَ تان گذرندڙ مصالحن جا رستا بند ٿي ويا. هاڻي يورپي ملڪن (پورچوگال، اسپين، برطانيه) سڌوسنئون سمنڊ ذريعي هندستان تائين پهچڻ جي ڪوشش شروع ڪئي. ان چڪر ۾ دنيا جي تاريخ بدلجي وئي.

ڪرسٽوفر ڪولمبس (1492) هندستان جي مصالحن جي ڳولا ۾ نڪتو پر غلطيءَ سان آمريڪا دريافت ڪري ويٺو. اتان کيس ڳاڙھا مرچ  مليا، جيڪي بعد ۾ سڄي دنيا ۾ پکڙجي ويا.

واسڪو ڊي گاما (1498) پهريون يورپي هو جنهن آفريڪا جو چڪر ڪاٽي سمنڊ ذريعي هندستان (ڪاليڪٽ) جو رستوڳوليو. هن واپسيءَ تي ايترو مصالحو کنيو جنھن مان سندس ڪمائي، سفر جي خرچ کان  سٺ ڀيرا وڌيڪ ھئي.

مصالحن جي وڏي منافعي يورپي طاقتن کي پاڻ ۾ بہ ويڙهائي ڇڏيو. ڊچ (هالينڊ)، پورچوگيزي ۽ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيون وجود ۾ آيون. مصالحن جي اھميت جو اندازو انھيءَ مان ڪري سگھجي ٿو تہ جائفل جي بدلي نيو يارڪ جو سودو ڪيوويو ھو. تاريخي حقيقتن موجب 1667ع ۾ هڪ مشهور معاهدو ٿيو جنهن ۾ ڊچن برطانيه کي آمريڪا جو هڪ ٻيٽ مينهٽن (جيڪو اڄ جو نيو يارڪ آهي) ڏنو، ۽ بدلي ۾ برطانيه کان انڊونيشيا جو هڪ ننڍڙو ٻيٽ (Run Island) ورتو، ڇو ته اتي جائفل (Nutmeg) پيدا ٿيندو هو. ان مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته ان وقت مصالحي جي قيمت نيو يارڪ کان به وڌيڪ هئي!

برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو بنيادي مقصد پڻ هندستان مان مصالحن، ڪپڙي ۽ چانهه جي ڪاروبار تي قبضو ڪرڻ هو، جنهن اڳتي هلي ننڍي کنڊ جي صدين جي غلاميءَ جو رستو هموار ڪيو.

جيئن ئي مصالحن جي پوک دنيا جي ٻين حصن ۾ به ٿيڻ لڳي، تيئن انهن جي قيمتن ۾ گهٽتائي آئي ۽ اهي عام ماڻهوءَ جي پهچ ۾ اچي ويا. اڄ مصالحا رڳو ذائقي لاءِ نه، پر انهن جي طبي فائدن جي ڪري پڻ سڃاتا وڃن ٿا.

مصالحن جي تاريخ انسان جي لالچ ۽ کاڌي جي شوق جو هڪ عجيب داستان آهي. جيڪڏهن انسان کي مصالحن جو شوق نه هجي ها، ته شايد اڄ دنيا جو نقشو، ثقافت ۽ تاريخ بلڪل مختلف هجي ها.

مصالحن جي دريافت جي تاريخ  ۾ يورپي ماڻھن جو  ڪردار انتهائي وحشتناڪ آهي، جنهن کي عام طور لڪايو ويندو آهي. واسڪو ڊي گاما جو هندستان (ڪلڪتي واري ساحلي پٽي) ڏانهن ٻيون سفر (1502ع) واپاري سفر نه، پر هڪ وحشيانه فوجي چڙهائي هئي. هن پنهنجي طاقت جو رعب وجھڻ ۽ عرب واپارين کي ختم ڪرڻ لاءِ انسانيت سوز قدم کنيا، جن مان ٻه وڏا واقعا تاريخ ۾ ڪاري داغ وانگر موجود آهن.

پنهنجي ٻئي سفر دوران، واسڪو ڊي گاما ڏکڻ ھندستان ۾ مالابار جي ساحلي شھر ڪاليڪٽ جي ويجهو حج تان واپس موٽندڙن جي هڪ وڏي سامونڊي ٻيڙي “مِيرِي” کي روڪيو. هن ٻيڙي تي 200 کان 400 تائين مسافر سوار هئا، جن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل هئا. ٻيڙي جي مالڪن ۽ مسافرن واسڪو ڊي گاما کي تمام گهڻي دولت ۽ سون جي  آڇ ڪئي ته کين معافي ڏني وڃي، پر هن سڀ ڪجهه رد ڪري ڇڏيو. هن ٻيڙي کي گهيري ۾ وٺي باهه ڏئي ڇڏي. تاريخي حوالن موجب، ان ٻيڙي کي سمنڊ ۾ سڙڻ ۽ ٻڏڻ ۾ ڪجھ ڏينهن لڳا، ۽ واسڪو ڊي گاما پنهنجي عملي سان گڏ بيهي انسانن کي زنده سڙندي ڏسندو رهيو. صرف چند ٻارن کي بچائي عيسائي بڻائڻ لاءِ چرچ حوالي ڪيو ويو.

جڏهن هُو ڪاليڪٽ پهتو، ته هن اتان جي راجا سامري کان مطالبو ڪيو ته شهر مان سڀني مسلمان واپارين کي تڙي ڪڍيو وڃي. راجا پاران ان ناجائز مطالبي کي رد ڪرڻ تي، واسڪو ڊي گاما انتهائي وحشيت جو مظاهرو ڪيو. هن پنهنجي توبن سان  بي گناهه شهرين تي سخت بمباري شروع ڪري ڏني، جنهن سان ساحل تي موجود ڪيترائي گهر ۽ ٻيڙا سڙي رک ٿي ويا.

هن سمنڊ مان لنگهندڙ ڪيترن ئي مقامي مهاڻن ۽ واپارين کي قيدي بڻايو، جن جو تعداد اَٺ سئو کن چيو وڃي ٿو.  واسڪو ڊي گاما سندن هٿ، نڪ ۽ ڪن وڍرائي ڇڏيا ۽ انهن تڙپندڙ ماڻهن کي هڪ ٻيڙي ۾ ٻڌي، باهه ڏئي ساحل ڏانهن روانو ڪري ڇڏيو ته جيئن راجا کي خوفزده ڪري سگهجي.

تاريخدان لکن ٿا ته واسڪو ڊي گاما جي ان وحشياڻي قدم جو مقصد رڳو بدلو وٺڻ نه، پر يورپي طاقت جو هڪ اهڙو خوف پيدا ڪرڻ هو جنهن سان گهٽ ۾ گهٽ مزاحمت ٿئي. هن رت جي راند ننڍي کنڊ ۾ يورپي بيٺڪي دور جو بنياد رکيو، جنهن اڳتي هلي سڄي خطي کي غلامي جي زنجيرن ۾ جڪڙي ڇڏيو.

واسڪو ڊي گاما جي انهيءَ ساڳئي ٻئي سفر (1502ع) دوران بيٺڪي وحشيت جو هڪ ٻيو انتهائي وحشيتناڪ واقعو پڻ تاريخ ۾ درج آهي، جنهن کي ڪوچين جي سامونڊي جنگ (Battle of Cochin)  چيو وڃي ٿو. هن واقعي ۾ هُن واپاري سامونڊي رستن تي مڪمل قبضي لاءِ گوريلا جنگ ۽ دهشتگرديءَ جو سهارو ورتو.

ڪاليڪٽ جي راجا (سامري) کي خوفزده ڪرڻ کان پوءِ، واسڪو ڊي گاما گهٽ ۾ گهٽ 24 مالبردار ۽ پيٽرولنگ ٻيڙن کي گهيري ۾ ورتو. هن انهن ٻيڙن جي خلاصين ۽ ملاحن کي قيدي بڻايو، جيڪي اڪثر مقامي هندستاني هئا. هن راجا ڏانهن هڪ پيغام موڪليو ته جيڪڏهن هن مڪمل طور تي هٿيار ڦٽا نه ڪيا ته هو سڀني قيدين کي قتل ڪري ڇڏيندو. جڏهن راجا سندس آڏو نه جهڪيو، ته واسڪو ڊي گاما پنهنجي عملي کي حڪم ڏنو ته سڀني قيدين کي ٻيڙن جي مستولن (Mast) تي ٽنگي ڦاهي ڏني وڃي. اڃا به وڌيڪ ظلم اهو ڪيو ويو جو انهن مئل جسمن جا هٿ ۽ پير وڍي، انهن کي هڪ ننڍڙي ٻيڙيءَ ۾ اڇلائي مٿان مٽي اڇلائي وئي. ان ٻيڙي تي هڪ خط رکيو ويو جنهن تي لکيل هو: “وڃو پنهنجي راجا لاءِ هنن مان ڪڙهي ٺاهيو.”

ڪاليڪٽ کان اڳ، جڏهن هو ھندستان جي ھڪ شھر ڪنور (جنھن کي اڳي ڪئنانور سڏيو ويندو ھو)، جي ويجهو پهتو، ته هن سمنڊ تي پنهنجي مڪمل حاڪميت مڙهڻ لاءِ بنا ڪنهن سبب جي مقامي واپارين جا ٻيڙا روڪيا. جن ٻيڙن وٽ پورچگيزي پرمٽ نه ھئي، تِن سڀني کي ٻوڙيو ويو. ڪارتاز  Cartaz  هڪ زبردستي جو ٽيڪس سسٽم هو، جيڪو پورچوگيزن هندوستاني سمنڊ ۾ اچڻ واري هر ٻيڙي تي مڙهيو هو. جيڪو اهو ٽيڪس نه ڏيندو هو، تنهن جا ٻيڙا ساڙيا ويندا هئا.

تاريخدان لکن ٿا ته پورچوگيزن  وٽ هندوستان جي اعليٰ معيار جي ڪپڙي، ٺڪر جي ٿانوَن ۽ مصالحن جي بدلي ڏيڻ لاءِ ڪا به اهڙي قيمتي شئي ڪا نه هئي، جنهن سان هُو برابريءَ جو واپار ڪري سگهن . ان وقت يورپي سامان هندوستان جي بازارن ۾ گهٽ معيار جو سمجهيو ويندو هو. تنهنڪري، واسڪو ڊي گاما ۽ پورچوگيز بادشاهت اهو طئي ڪيو ته جيڪڏهن اسان واپار ذريعي بازار نٿا کٽي سگهون، ته توپ ۽ تلوار جي زور تي هندوستان جي سمنڊن تي قبضو ڪنداسين.

اهي واقعا ثابت ڪن ٿا ته يورپي دريافت جو دور اصل ۾ هڪ هٿياربند قزاقيءَ جي شروعات هئي، جنهن وڏي پيماني تي انسانيت کي نقصان پهچايو.

سنڌ جي تاريخ ۾ بہ پورچوگيزن جو حملو هڪ انتهائي ڪارو باب آهي. يورپي بيٺڪي طاقتن جا هي ظلم رڳو هندستان جي ڏاکڻي ساحلن تائين محدود نه هئا، پر انهن سنڌ جي ان وقت جي سڀ کان اهم ۽ سرسبز شهر ٺٽي کي پڻ پنهنجي وحشيت جو نشانو بڻايو.

اهو واقعو 1555ع جو آهي، جڏهن سنڌ تي ڌارين ارغونن جي حڪومت هئي. ان وقت سنڌ جو حاڪم مرزا شاهه حسن ارغون هو. سندس حڪومت جي آخري ڏينهن ۾، سندس ئي هڪ امير ۽ ڪمانڊر مرزا عيسيٰ ترخان ساڻس بغاوت ڪئي ۽ ٺٽي تي قبضو ڪري ورتو.

پنهنجي حڪومت بچائڻ ۽ مرزا عيسيٰ ترخان کي شڪست ڏيڻ لاءِ، مرزا شاهه حسن ارغون  موجوده ممبئيءَ جي ويجهو هڪ ساحلي علائقو ۾ موجود پورچوگيزن کان فوجي مدد گهري. پورچوگيز ڪمانڊر پيڊرو باريتو رولم (Pedro Barreto Rolim) پنهنجي 28 جنگي سامونڊي ٻيڙن ۽ 700 هٿياربند فوجين سان گڏ ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو.

جڏهن پورچوگيزن جي فوج ٺٽي پهتي، ته ان وقت تائين مرزا شاهه حسن ارغون ۽ مرزا عيسيٰ ترخان جي وچ ۾ ٺاهه ٿي چڪو هو، ۽ سندن جنگ ختم ٿي وئي هئي. مرزا عيسيٰ ترخان ان وقت ٺٽي ۾ موجود نه هو.

پورچوگيزن گهر ڪئي ته کين سفر جو خرچ ۽ مدد ڪرڻ جو معاوضو ڏنو وڃي. جڏهن کين پئسا نه مليا، ته هنن ٺٽي شهر تي قھر بڻجي حملو ڪري ڏنو، جيڪو ان وقت ايشيا جي امير ترين، خوبصورت ۽ واپاري لحاظ کان اهم ترين شهرن مان هڪ هو. هنن شهر ۾ گهڙي بي درديءَ سان قتلِ عام شروع ڪيو. تاريخي حوالن موجب هن حملي ۾ 8,000 کان مٿي بي گناهه شهري شهيد ڪيا ويا، جن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل هئا. هنن شهر جي گهرن، بازارن ۽ شاهي محلن کي لٽيو. سون، چاندي، هيرا ۽ ٻيو گهڻو قيمتي سامان پنهنجي جهازن ۾ ڀريو. تاريخ نويس ان کي ايشيا جي تاريخ جي سڀ کان وڏي ۽ ظالمانه ڦرلٽ مان هڪ شمار ڪن ٿا. ڦرلٽ کان پوءِ هنن ٺٽي شهر کي باهه ڏئي ڇڏي. ان وقت ٺٽي ۾ ڪيتريون ئي وڏيون لائبريريون، مدرسا ۽ علمي مرڪز هئا، جيڪي سڀ سڙي رک ٿي ويا. صدين جو علمي ورثو چند ڪلاڪن ۾ خاڪ ٿي ويو.

هڪ اهم ڳالهه اها آهي ته پورچوگيز سنڌ تي مستقل طور تي قابض نه رهيا هئا. سندن مقصد سنڌ تي حڪومت ڪرڻ نه، پر ڦرلٽ، دهشت ڦهلائڻ ۽ دولت گڏ ڪرڻ هو. اهي ٺٽي ۾ صرف چند ڏينهن (اٽڪل 8 ڏينهن) رهيا. جڏهن هنن پورو شهر تباهه ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجا ٻيڙا دولت سان ڀري ورتا، ته اهي سنڌ ڇڏي واپس سمنڊ جي رستي هندستان ڏانهن هليا ويا.

هي حملو سنڌ جي تاريخ جو هڪ تمام وڏو سانحو هو. هن واقعي اسان کي اهو تلخ سبق ڏنو ته جڏهن مقامي حڪمرانن پنهنجي ذاتي مفادن، انا ۽ اقتدار جي لالچ ۾ ڌارين قوتن کي مداخلت جي دعوت ڏني، ته ان جو انتهائي ڀيانڪ نتيجو هميشه عام عوام ۽ ڌرتي کي ڀوڳڻو پيو آهي.

__________________

نصير اعجاز سينئر صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت يارھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.