ڪوهِ سنڌ: ايراني جبلن تي نقش سنڌو سڀيتا جي تاريخ ھڪ اتفاق يا قديم ثقافتي تسلسل؟

 ايران جي نقشي تي موجود ‘ڪوهِ سنڌ’ رڳو هڪ جاگرافيائي نالو ناهي، پر هي سنڌو سڀيتا ۽ ايران جي وچ ۾ صدين کان قائم قديم تجارتي، ثقافتي ۽ جينياتي لاڳاپن جو هڪ زنده تاريخي ثبوت آهي.

سنڌو سڀيتا جا ملوها وارا بحري ٻيڙا جڏهن بابل، ميسوپوٽيميا ۽ دلمون ڏانهن روانا ٿيندا هئا، ته انهن جو پهريون پڙاءُ مڪران ۽ ايراني بلوچستان جي اها ئي ساحلي پٽي هوندي هئي. انهن رستن تي سنڌ جي واپارين، ملاحن ۽ لڏپلاڻ ڪندڙن جون مستقل بستيون قائم ٿيون، جنهن جي ڪري مقامي ماڳن، ٽڪرين ۽ جبلن تي سنڌ جو نالو نقش ٿي ويو، جيڪو صدين گذرڻ باوجود مٽجي نه سگهيو آهي.

نصير اعجاز

اڄ ھڪ واٽس ايپ گروپ تي محترم چُني لعل ھڪ نقشي سان گڏ ھيءَ پوسٽ رکي. ان نقشي ۾ ايران اندر ڪوھِ سند لکيل ھو:

”هي محض هڪ نالو ناهي، بلڪه هڪ دلچسپ تاريخي سوال آهي. جيڪڏهن هزارين سال اڳ ايران، بلوچستان ۽ سنڌو سڀيتا (واديءِ سنڌ) جي وچ ۾ تجارتي، ثقافتي ۽ انساني لاڳاپا موجود هئا، ته ڇا “ڪوهِ سنڌ” انهن ئي قديم لاڳاپن جي هڪ يادگار آهي؟ 2019ع ۾ شايع ٿيندڙ قديم ڊي اين اي (DNA) تحقيق پڻ اهو ثابت ڪيو ته ايران جي تاريخي شهر ‘شهرِ سوخته’ ۾ اهڙا ماڻهو آباد هئا جن ۾ سنڌو سڀيتا سان لاڳاپيل جينياتي (genetic) اثر نمايان هئا. ان مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي خطا هڪٻئي سان گهري نموني جڙيل هئا. ياد رهي ته، اهو چوڻ ته “ڪوهِ سنڌ” جو نالو يقينن واديءِ سنڌ مان نڪتو آهي، اڃا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت ناهي، بلڪه هڪ مضبوط تحقيقي امڪان آهي، جنهن تي وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي. تاريخ صرف ڪتابن ۾ ناهي ملندي، ڪجهه حالتن ۾ اها جبلن، درياهن ۽ قديم جاگرافيائي نالن ۾ به محفوظ رهندي آهي.“

مٿين پوسٽ پڙھڻ کانپوءِ مون جيمناءِ سان ڪچھري ڪري مختلف سوال پڇيا، جن جي جواب ۾ ھُن ھيٺين معومات ڏني:  

ايران ۾ ڪوهه سنڌ (فارسي: کوه سند) نالي سان هڪ کان وڌيڪ جاگرافيائي ماڳن جو پتو ملي ٿو، جيڪي مختلف علائقن ۾ آهن.

سستان ۽ بلوچستان وارو علائقو (چابهار/دشتياري)

ايران جي صوبي سستان ۽ بلوچستان ۾، پاڪستان جي سرحد ۽ مڪران جي ساحلي پٽي جي ويجهو ”سند“ (Sand/Sind) نالي سان هڪ تاريخي علائقو آهي.

ماڳ جو تعين: هتي دشتياري ۽ چابهار جي ڀرسان ڪيتريون ئي ديهون ۽ ڳوٺ آهن، جهڙوڪ سند مير سويان، سند بهرام ۽ سند حمزه.

جاگرافيائي اهميت: ان علائقي ۾ موجود جبلن يا ٽڪرين جي سلسلي کي مقامي طور تي ڪوهه سنڌ يا ڪوهه سند ڪوٺيو ويندو آهي. هي علائقو صدين کان سنڌو سڀيتا ۽ سنڌ سان سامونڊي توڙي زميني واپاري رستن ذريعي ڳنڍيل رهيو آهي، جنهن ڪري اڪثر محقق ان جو لساني لڳاپو سنڌ سان جوڙيندا آهن.

مرڪزي ايران (صوبو مرڪزي)

جيڪڏهن اسان جبل جي اوچائي ۽ نقشي جي حوالي سان ڏسون ته ايران جي وچ واري حصي ۾ به هڪ معروف جبل هن نالي سان موجود آهي.

ماڳ جو تعين: هي جبل ايران جي مرڪزي صوبي (Markazi Province) ۾، ساوه (Saveh) ۽ خرقان واري علائقي جي ويجهو واقع آهي.

فارسيءَ ۾ هن کي ”کوه سند“ (Kuh-e-Send/Sind) لکيو ويندو آهي. هي هڪ جابلو چوٽي آهي جيڪا سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 2,700 ميٽرن کان وڌيڪ اوچي آهي ۽ ڪوهستاني سلسلي جو حصو آهي.

فارسي ۽ بلوچي ٻولين ۾ ”ڪوهه“ جبل کي چئبو آهي. ايران جي مڪران واري پٽي ۾ سنڌ، سندهي يا سنڌان جي نالي سان ڪيترائي قديم ماڳ ملي سگهن ٿا، جيڪي قديم دور ۾ سنڌ جي جاگرافيائي ۽ ثقافتي اثر جي شاهدي ڏين ٿا.

قديم زماني کان وٺي سنڌو سڀيتا ۽ ايران جي وچ ۾ جاگرافيائي، ثقافتي ۽ واپاري لاڳاپا ايترا ته گهرا رهيا آهن، جو ٻنهي خطن جون سرحدون رڳو زمين تي نه، پر ٻوليءَ ۽ تاريخ جي صفحن تي به هڪٻئي سان ملي وڃن ٿيون. ايران جي نقشي تي جڏهن اسان کي ”ڪوهه سنڌ“ (کوه سند) يا سنڌ جي نالي سان منسوب ٻيا جابلو توڙي ساحلي ماڳ نظر اچن ٿا، ته اهي ڪو اتفاق ناهن، پر ان عظيم تاريخي تسلسل جي زنده شاهدي آهن، جيڪو سنڌو سڀيتا جي عروج واري دور کان شروع ٿي اسلامي دور جي جاگرافيائي لکڻين تائين پکڙيل آهي.

هن تعلق جو سڀ کان مضبوط ۽ قديم بنياد مڪران ۽ سستان بلوچستان جي اها ساحلي پٽي آهي، جتي چابهار، دشتياري ۽ گوادر جي ويجهو ”سند“ نالي سان ڳوٺ ۽ جابلو سلسلا موجود آهن. تاريخي طور تي، هي سڄو علائقو قديم هندستان ۽ ايران جي وچ ۾ هڪ پل جو ڪردار ادا ڪندو هو. سنڌو سڀيتا جا ملوها (Meluhha) وارا بحري ٻيڙا جڏهن بابل، ميسوپوٽيميا ۽ دلمون ڏانهن روانا ٿيندا هئا، ته انهن جو پهريون پڙاءُ مڪران ۽ ايراني بلوچستان جي اها ئي ساحلي پٽي هوندي هئي. انهن رستن تي سنڌ جي واپارين، ملاحن ۽ لڏپلاڻ ڪندڙن جون مستقل بستيون قائم ٿيون، جنهن جي ڪري مقامي ماڳن، ٽڪرين ۽ جبلن تي سنڌ جو نالو نقش ٿي ويو، جيڪو صدين گذرڻ باوجود مٽجي نه سگهيو آهي.

ٻئي پاسي، لسانيات ۽ Etymology (لفظن جي بنياد) جي حوالي سان ايران جي مرڪزي جابلو علائقن، جهڙوڪ ساوه جي ويجهو واقع ”کوه سند“ جو تعلق قديم هندو-ايراني (Indo-Iranian) لڏپلاڻ ۽ آرين جي دور سان وڃي ملي ٿو. قديم فارسي جي اوستا ۽ سنسڪرت جي ويدن ۾ ”سنڌو“ يا ”هندو“ جو لفظ رڳو هڪ درياءُ لاءِ نه، پر هڪ وسيع جاگرافيائي سڃاڻپ طور استعمال ٿيندو هو. جڏهن قديم قبيلا سنڌ جي ميدانن مان لڏپلاڻ ڪري ايراني پليٽو (Iranian Plateau) ڏانهن ويا، يا ايران جي رستن تان هتي آيا، ته اهي پنهنجي وطن جي سڃاڻپ پنهنجي ٻوليءَ ۾ گڏ کڻي ويا. فارسيءَ ۾ اڪثر ’س‘ جو اکر ’ه‘ سان تبديل ٿيندو آهي، پر ڪجهه قديم لهجن ۽ علائقائي نالن ۾ ”سند“ جو اصل روپ برقرار رهيو، جيڪو مرڪزي ايران جي جبلن تائين پهتو.

مشهور عرب جاگرافيدانن، جهڙوڪ ابن حوقل، الاصطخري ۽ اليعقوبي، پنهنجي ڪتابن ۾ ايران ۽ سنڌ جي گڏيل سرحدن ۽ ماڳن جو تفصيل سان ذڪر ڪيو آهي. سندن لکڻين مان معلوم ٿئي ٿو ته اسلام جي شروعاتي دور ۾ مڪران ۽ ايران جي سرحدي جبلن کي اڪثر ثغور السند (سنڌ جون سرحدون) ڪوٺيو ويندو هو. ان دور ۾ جڏهن به ڪو قافلو ايران جي جبلن تان گذري سنڌ ڏانهن وڌندو هو، ته انهن بلند جابلو چوٽين کي سنڌ جي دروازي طور ڏٺو ويندو هو. ان ڪري انهن بلند جبلن کي ”ڪوهه سنڌ“ يعني سنڌ جو جبل چيو ويو، جيڪو اڳتي هلي مقامي لهجي ۾ ”ڪوهه سند“ بڻجي ويو.

اهي ماڳ رڳو مٽي ۽ پٿر جا ڍير ناهن، پر اهي ان ڳالهه جو ثبوت آهن ته سنڌ ڪڏهن به هڪ اڪيلو ۽ محدود خطو نه رهي آهي. سنڌ جي ثقافت، هتي جو واپار ۽ هتي جا ماڻهو ايران جي گهرائيءَ تائين اثرانداز ٿيا هئا. ايران ۾ موجود ڪوهه سنڌ ۽ ان سان لاڳاپيل ٻيا ماڳ اسان کي ياد ڏيارين ٿا ته ايران ۽ سنڌ جي وچ ۾ موجود هي تاريخي لاڳاپو صدين جي گڏيل سفر، لڏپلاڻ ۽ ثقافتي مٽاسٽا جو هڪ خوبصورت عڪس آهي، جنهن کي اڄ جي جديد سرحدن به مٽائي ناهي سگهيو.

 _________________________

نصير اعجاز صحافي اھي ۽ ڪراچيءَ م رھي ٿو