جنگ پُوريءَ طرح ختم ناھي ٿي. ميزائل ۽ ڊرون آسمان مان ڀلي عائب ٿي ويا ھجن، پر ھاڻي موقفن جي جنگ ھلي رھي آھي. دنيا شايد تباهه ٿيل شهرن ۽ ٽٽل انفراسٽرڪچر کي ٻيهر اڏڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي. پر اجتماعي اعتماد کي ٻيهر بحال ڪرڻ، تمام گهڻو مشڪل آهي. اهو شايد سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ جنگ جو ميدان ٿي سگهي ٿو.
جڏهن هڪ ڀيرو ڀروسو ختم ٿي ويندو آهي، ته سماج سخت ڌڙي بندي ۽ اجتماعي اخلاقي ٿڪاوٽ جو شڪار ٿي ويندا آهن. عام ماڻهن يا جنگ جي ميدان کان پري رهندڙن لاءِ سچ کي سڃاڻڻ دردناڪ حد تائين مشڪل ٿي پيو آهي.
ليکڪ: حبيب تومي
مناما: نار ۽ وچ اوڀر ۾ جنگ اڃا پوريءَ طرح ختم ناهي ٿي. ٿي سگهي ٿو ته ميزائل ۽ ڊرون عارضي طور تي آسمان مان غائب ٿي ويا هجن، ۽ فوجي آپريشن هٻڪ يا نظرثانيءَ جي مرحلن ۾ داخل ٿي ويا هجن، پر هڪ ٻيو مقابلو اڳي ئي وڏي اهميت ۽ خوفناڪ خطري سان گڏ سامهون اچي چڪو آهي: موقف جي جنگ (The battle of narratives)
اڄ، جنگ ۾ شامل هر ڌُر پنھنجي ڪهاڻي (پنهنجي موقف) کي مڙهڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي. هر ملڪ پنهنجي عوام، خطي ۽ بين الاقوامي برادريءَ کي اها خاطري ڪرائڻ جي ڪوشش ۾ مصروف آهي ته ان هڪ فيصلائتي فتح حاصل ڪئي آهي، جڏهن ته ان جو دشمن ناڪام، هٿيار اڇلائي چڪو آهي يا ان جي فوجي ۽ اسٽريٽجڪ صلاحيتن جي طاقت اڳيان بيهڻ ۾ ناڪام ويو آهي.
جديد تڪرارن ۾، فتح جو اندازو هاڻي صرف تباهه ٿيل زندگين، علائقائي فائدن، تباهه ٿيل ٽارگيٽن يا فوجي نقصانن مان نه ٿو لڳايو وڃي. ان جو اندازو هاڻي وڌيڪ ذهني تاثر (Perception) مان لڳايو وڃي ٿو. جيڪو موقف کي ڪنٽرول ڪري ٿو، اهو اڪثر ڪري نفسياتي ۽ سياسي فتح جي دعوي ڪري ٿو، چاهي زميني حقيقتون ڪهڙيون به هجن.
معلوماتي جنگ جي نئين ۽ خطرناڪ صلاحيت
جيڪا شيءِ هن مرحلي کي خاص طور تي ڳڻتيءَ جوڳي بڻائي ٿي، اها معلوماتي جنگ (Information warfare) جي اڻ-ڏٺي مهارت آهي. معلومات، غلط معلومات (misinformation) ۽ بدنيتي تي ٻڌل معلومات (mal-information) کي پکيڙڻ جا طريقا غير معمولي طور تي ترقي يافته ۽ انتهائي اثرانداز ٿي چڪا آهن. سوشل ميڊيا پليٽ فارمز، تبديل ٿيل وڊيوز، گمنام ڊجيٽل اڪائونٽس، چونڊيل ليڪس ۽ الگورٿم جي ذريعي ڪيل واڌارو هاڻي عوامي شعور کي حيران ڪندڙ تيزيءَ سان شڪل ڏئي رهيا آهن ۽ اهڙا بيانيا پيدا ڪري رهيا آهن جيڪي وهم ۽ خيالن تي ٻڌل آهن.
عام ماڻهن يا جنگ جي ميدان کان پري رهندڙن لاءِ سچ کي سڃاڻڻ دردناڪ حد تائين مشڪل ٿي پيو آهي.
جڏهن جنگ شروع ٿي، ته دنيا سرحد ۽ آسمان پار ڪندڙ ميزائلن ۽ ڊرونز کي ڏٺو. هاڻي، سماج هڪ ٻئي جي ضد ۾ بيٺل بيانين جي مسلسل بمباري جو شاهد آهي، جن مان گهڻا ڪوڙا، جذباتي طور تي بليڪ ميل ڪندڙ ۽ کليل طور تي منطق يا حقيقي مطابقت کي رد ڪندڙ آهن.
جنگين جو پهريون شڪار هميشه معصوم ماڻهو ٿيندا آهن: شهري، خاندان، ٻار، بزرگ، مقامي ماڻهو ۽ پرڏيهي سڀ گڏجي. پر جنگ جي هن نئين مرحلي ۾، متاثرن جو هڪ ٻيو طبقو سامهون اچي رهيو آهي: اهو عوام جيڪو دوکي، غلط بياني ۽ هٿراڌو حقيقتن جي ور چڙهيل آهي.
مصنوعي ذهانت (Artificial Intelligence)، انسانيت لاءِ پنهنجي وڏي اميدن جي باوجود، کليل طور تي غلط استعمال ٿيڻ تي هڪ خطرناڪ هٿيار بڻجي چڪي آهي. ڊيپ فيڪس (Deepfakes)، هٿرادو آڊيو رڪارڊنگز، اسٽيج ڪيل وڊيوز، تبديل ٿيل تصويرون ۽ AI جي مدد سان تيار ڪيل پروپيگنڊا هاڻي حيران ڪندڙ حد تائين قابلِ اعتبار بڻائي پکيڙيا وڃن ٿا. ڪوڙ کي هاڻي يقين ڏياريندڙ هجڻ جي ضرورت ناهي؛ ان کي صرف سچ کان وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ جي ضرورت آهي.
اعتماد جو خاتمو ۽ سماجي ڌڙي بندي
اهو هڪ گهرو پريشان ڪندڙ سوال پيدا ڪري ٿو: ڇا انسانيت جو مقدر ميزائلن ۽ ڊرونز جي خاموش ٿيڻ کان پوءِ به تڪليفون ڀوڳڻ ئي آهي؟
جيڪڏهن جنگين ڪڏهن شهرن ۽ انفراسٽرڪچر کي تباهه ڪيو هو، ته اڄ جي موقفن جي جنگ ان کان به وڌيڪ نازڪ شئي کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو آهي: خود اعتماد کي. حقيقتن تي اعتماد. ادارن تي اعتماد. ميڊيا تي اعتماد. انساني پرک تي اعتماد.
۽ هڪ ڀيرو جڏهن اعتماد ختم ٿي ويندو آهي، ته سماج خطرناڪ حد تائين سخت ڌڙي بندي، گهري بدگماني ۽ اجتماعي اخلاقي ٿڪاوٽ جي دائري ۾ هليا ويندا آهن.
ماڻهو نظرياتي طور تي بند، هم خيال گروهن (Silos) ۾ پناهه وٺن ٿا، جڏهن ته مخالف گروپ هاڻي صرف واقعن، حقيقتن يا پاليسين تي اختلاف نه ٿا ڪن؛ اهي مڪمل طور تي الڳ الڳ حقيقتن ۾ رهڻ لڳن ٿا.
اهڙي ماحول ۾، بامعنيٰ ڳالهه ٻولهه مسلسل ختم ٿي ويندي آهي، ۽ اجتماعي مسئلن کي حل ڪرڻ جا امڪان وڌيڪ پري ٿي ويندا آهن.
نفسياتي آسري جي تلاش
ڪيترن ئي ملڪن ۾ رائج هي چوڻي ته، ”مونکي ان بابت ٻڌاءِ جنهن سان مان پيار ڪريان ٿو، چاهي اهو ڪوڙ ئي ڇو نه هجي،“ هڪ گهري انساني جبلت کي ظاهر ڪري ٿي: جذباتي اطمينان ۽ نفسياتي سڪون جي تڙپ، خاص طور تي جڏهن تلخ حقيقتن جو سامنا هجي.
دلي معاملن ۾، جيڪو انسان ٻڌڻ چاهي ٿو ان مان ملندڙ دلاسي جو هجڻ، چاهي اهو وڌائي چڙهائي پيش ڪيل يا ڪوڙو ئي ڇو نه هجي، حقيقت جي سرد وزن کان وڌيڪ برداشت جوڳو بڻجي ويندو آهي. اهو شڪ کي خاموش ڪري ٿو، غير محفوظ هجڻ جي احساس کي گهٽائي ٿو ۽ تڪليف کان عارضي پناهه ڏئي ٿو.
هن انساني ڪمزوريءَ جو هاڻي اهي ماڻهو وڌيڪ فائدو وٺي رهيا آهن جيڪي ميڊيا کي ڪنٽرول ڪن ٿا ۽ پنهنجي بيانين کي مڙهڻ چاهين ٿا.
انسانيت کي درپيش چئلينج هاڻي صرف جنگ جي ميدان ۾ جنگين کي ختم ڪرڻ تائين محدود ناهي. اهو دوکي جي ڪن لاٽار ڪندڙ شور ۾ وقار کي بحال ڪرڻ، تاثر جي تبديليءَ جي مزاحمت ڪرڻ، ۽ هٿراڌو حقيقتن ۽ هٿيار بڻايل موقفن جي هن دور ۾ سچ کي ٻيهر حاصل ڪرڻ بابت پڻ آهي.
دنيا شايد آخرڪار تباهه ٿيل شهرن ۽ ٽٽل انفراسٽرڪچر کي ٻيهر اڏڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي. پر اجتماعي اعتماد کي ٻيهر بحال ڪرڻ، تمام گهڻو مشڪل آهي.
اهو شايد سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ جنگ جو ميدان ٿي سگهي ٿو.
تمام گهڻا ماڻهو مارجي ويا آهن. تمام گهڻيون زندگيون اڻڄاتل طور تي تباهه ٿي چڪيون آهن. ڪيترن ئي خاندانن پنهنجي روزگار جا ذريعا وڃائي ڇڏيا آهن. ڪيترا ئي گهر تباهه ٿي ويا آهن…
۽ هر انگ اکر جي پٺيان هڪ انسان بيٺل آهي، هڪ اهڙي زندگي جيڪا غم سان جهنجهوڙيل، نقصان جي زخمن سان چيريل ۽ غير يقيني صورتحال جي پاڇي هيٺ آهي.
_______________
حبيب تومي بحرين جو سينئر صحافي ۽ ڪوريائي خابرو اداري The AsiaN جي انگريزي سروس جو ايڊيٽر اِن چيف آھي
