(هيءُ آر ڊي بئنرجيءَ جي رپورٽ جي باب نمبر 3 جو ٻيو ۽ آخري حصو آھي جيڪو موهن جي دڙي جي ٻُڌ اسٽوپا واري سائيٽ (سائيٽ نمبر 1) جي قديم اڏاوتي اڀياس، تاريخي دورن ۽ اتان ملندڙ ناياب آثارن بابت هڪ جامع دستاويز آهي جنهن ۾ کوٽائيءَ دوران دريافت ٿيل مختلف هالن، ڪمرن، ٿنڀن جي بنيادن ۽ قديم گندي پاڻيءَ جي نالن جي تفصيلي اڏاوتي بيهڪ جو سائنسي جائزو ورتو ويو آهي. باب جي ھن حصي ۾ مسٽر اين. اي. وارٽيڪر ۽ مسٽر ڪي. اين. ڊڪشت جهڙن ماهرن جي نگرانيءَ ۾ ٿيل کوٽائيءَ جو ذڪر ڪندي، ٻي صدي عيسويءَ جي هڪ اهم عبادتگاهه مان هٿ آيل گنڌارا آرٽ جي انداز وارين ٻُڌ ۽ ٻڌستوا جون ناياب اسٽڪو (چُن جي پلستر وارين) مورتين ۽ انهن تي موجود رنگن جي چمڪ کي نمايان ڪيو ويو آهي. هي مضمون سنڌ جي هن تاريخي ماڳ تي صديون اڳ اڏاوت جي تبديل ٿيندڙ تهن ۽ زماني جي ستم ظريفيءَ سبب ٿيل نقصانن کي هڪ تسلسل سان پيش ڪري ٿو. )
سنڌيڪار: نصير اعجاز
معلوم ٿئي ٿو ته هن هال ۾ اصل ۾ چار ٿنڀا هئا. انهن مان ٽي هڪ سڌي ليڪ ۾ بيٺل هئا، جڏهن ته چوٿون ٿنڀو بلڪل ڏاکڻين پاسي تي ٻين ٿنڀن سان ٽڪونڊي (right angles) تي بيٺل هو. اهي چارئي ٿنڀا هال جي ڇت کي سهارو ڏئي رهيا هئا. ڇت شايد يا ته ٽائيلن جي ٺهيل هئي يا وري سُڪل مٽيءَ جي سرن جي، جهڙي اڄ به پنجاب ۽ سنڌ ۾ ڏسي سگهجي ٿي.
وڌيڪ پراڻا ۽ اونھان پيڊسٽل بيس (ٿنڀن جا بنياد) لڳ ڀڳ اڳڻ جي اترين ۽ اوڀر پاسن جي فرشن واري دور جا آهن. مٿيون ۽ بعد واري دور جا بيس يا بنياد تاريخ جي لحاظ کان ذري گھٽ اڱڻ جي اوڀر پاسي جي مٿين فرشن جي سطحن سان ميل کائين ٿا.
هن هال جي اوڀر واري ديوار مڪمل طور تي ڪري پئي هئي، ۽ ان جي تباهيءَ ۾ مقامي ڳوٺاڻن جي پنهنجن گهرن لاءِ تعميراتي سامان کڻڻ جي مسلسل ڪوششن تيزي آندي. هاڻي اتي هڪ سنهي ديوار کانسواءِ ڪجهه به نه بچيو آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 2 فٽ 6 انچ ٿلهي آهي ۽ خالي هال جي وچ مان اتر کان ڏکڻ ڏانهن وڃي ٿي.
هن هال جي فرش ۽ سائيٽ نمبر 1 جي مکيه پليٽ فارم جي اوڀر پاسي جي سامهون دريافت ٿيل وڏي ڏاڪڻ جي سطح جي وچ ۾ فرق جي وضاحت ڪرڻ مشڪل آهي. اهو ممڪن آهي ته ڪنهن دور ۾ هن هال جي اترين يا اُڀرندي ديوارن ڏانهن ڏاڪڻيون موجود هجن، پر اهڙيون سڀئي وچيون اڏاوتون هاڻي مڪمل طور تي غائب ٿي چڪيون آهن.
هن هال يا لنگهه جي ڏکڻ ۾ هڪ وڏو ۽ سوڙهو ڪمرو آهي جنهن جو اصل مقصد اڄ طئہ ڪرڻ مشڪل آهي. اهو 23 فٽ 8 انچ ڊگهو ۽ رڳو 3 فٽ 4 انچ ويڪرو آهي. اهو ڪمرو ايترو ته سوڙهو آهي جو ٻن ماڻهن لاءِ ان ۾ گڏ هلڻ به مشڪل هجي ها. ان جو فرش سِرُن سان ٻڌل آهي، ۽ فرش جي سطح اڳڻ جي اُڀرندي پاسي واري سڀ کان مٿاهين يا بعد واري ٻڌل سطح کان صرف ڏيڍ انچ مٿي آهي.
هن عجيب ڪمري جي دروازي جي چائنٺ پٿر (sandstone) جي هڪ سادي بلاڪ مان ٺهيل آهي. لڳي ٿو ته هي ننڍڙو ۽ سوڙهو ڪمرو ڪنهن زماني ۾ هڪ اهم عبادتگاهه (shrine) رهيو هوندو، ڇاڪاڻ ته بعد ۾، تقريبن ٻي صدي عيسويءَ جي آس پاس، ان جي اترين ۽ ڏاکڻين ديوارن کي سهارو ڏيڻ لاءِ مٽيءَ جون ديوارون يا بٽريسز (buttresses) اڏيون ويون هيون.
حقيقت ۾، هن ڪمري جون اصل ديوارون 2 فٽ 6 انچ ٿلهيون هيون، پر بعد ۾ مضبوطيءَ لاءِ هڪ اضافي ٻاهرين ديوار شامل ڪئي وئي، جنهن ديوارن جي ٿولهه کي وڌائي 5 فٽ ڪري ڇڏيو. هن ڪمري جي اترين بٽريس سان گڏ اهي پيڊسٽل بيس اڏيا ويا هئا جيڪي مٿي ذڪر ڪيل هال جي ڏاکڻين ديوار جي پاسي ۾ واقع آهن، ۽ گڏوگڏ نقشي ۾ ڏيکاريل لنگهه نمبر 1 پڻ اتي آهي. هي سوڙهو ڪمرو نقشي ۾ ڪمرو نمبر 2 جي طور تي نشانزد ٿيل آهي.
ڏکڻ پاسي جو گڏيل ڪمرو، جيڪو ڪمرو نمبر 3 جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهو ان کان به وڌيڪ دلچسپ آهي ڇاڪاڻ ته مسٽر اين. اي. وارٽيڪر (Mr. N. A. Wartaker) اتان اسٽڪو (چوني جي پلستر) جي ٻڌ جي مورتين جا ٽڪرا هٿ ڪيا هئا. هن جاءِ تي موجود اڏاوتون اڱڻ جي سڀ کان پهرين فرش کان به وڌيڪ پراڻيون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جون ديوارون وڌيڪ اونهي سطح تي رکيل آهن. بعد واري دور ۾ انهن اڳوڻين اڏاوتن کي ديوارن جي اندر بند ڪيو ويو، جنهن سان ڪمرو نمبر 3 وجود ۾ آيو.
پوءِ جڏهن اڱڻ جي چئني پاسن کان ڪمرا اڏيا ويا، ته هڪ اڏاوت جيڪا 3 فٽ 6 انچ ڊگهي هئي ۽… …هڪ ڏاڪو جيڪو 3 فٽ 6 انچ ڊگهو ۽ 1 فٽ 1 انچ ويڪرو هو، تعمير ڪيو ويو ته جيئن ماڻهو اڱڻ جي اوڀر پاسي کان هيٺ لهي سگهن ۽ بنا ڪنهن ڏکيائيءَ جي هن ڪمري ۾ داخل ٿي سگهن.
آهستي آهستي، پراڻين اڏاوتن جو ملبو فرش تي گڏ ٿيندو ويو، جنهن جي ڪري ڪمري جي فرش جي سطح مٿي کڄي وئي. ان کان پوءِ مٿاڇري کي هموار ڪرڻ ۽ ان جي مٿان نئون فرش ٺاهڻ ضروري ٿي پيو. پڪين سرن جي پراڻي فرش جي باقيات تي، اٽڪل 3 کان 4 انچ ٿلهو واريءَ جو هڪ تھ وڇائيو ويو. ان واريءَ جي تھ جي مٿان، ڪچين سرن جون ٽي قطارون رکيون ويون. آخرڪار، نئون فرش ٺاهڻ لاءِ ڪچين سرن جي سڀ کان مٿين قطار تي پڪين سرن جو هڪ تھ رکيو ويو. لڳي ٿو ته پڪين سرن جي هيءَ آخري تهه رکڻ کان اڳ، ڪچين سرن جي مٿئين مٿاڇري تي چُنَ جو پلستر ڪيو ويو هو.
هن علائقي جي صفائي ڪندي، مسٽر اين. اي. وارٽيڪر کي حادثاتي طور تي اسٽڪو جو هڪ گول ٽڪرو مليو جنهن تي گهرا سانچي جا نشان هئا، ۽ ان جي اندرين حصن ۾ ڪاري رنگ جا نشان اڃا تائين موجود هئا. آهستي آهستي، اسٽڪو جا اٺ وڌيڪ ٽڪرا هٿ ڪيا ويا. انهن ٽڪرن مان، ٻڌ جي هڪ بيٺل مورتي جا حصا ٻيهر جوڙيا ويا.
ٻُڌ کي سستائيءَ سان ويڙهيل ڪپڙا پاتل ڏيکاريو ويو هو، جنهن ۾ مٿيون چوغو يا سنگهاٽي (sanghati) اترين يا گنڌارا آرٽ جي انداز ۾ ٺهيل هو. سر آريل اسٽين (Sir Aurel Stein) سينٽرل ايشيا (وچ ايشيا) ۾ ڪيتريون ئي اهڙيون مورتيون دريافت ڪيون هيون. هتي مليل ٽڪرا صرف ڪپڙن جي حصن تي مشتمل هئا؛ مٿي، هٿن يا پيرن جو ڪو به حصو هٿ نه آيو.
سڄي واري هٽائڻ کان پوءِ، هڪ ٻيو ٽڪرو هٿ آيو جيڪو ٽڪليءَ جي مڻئي (spindle-whorl) وانگر هو. اهو شايد ٻُڌ جي مورتيءَ جو مٿيون جوڙو top-knot/اوشنيشاهو. لڳي ٿو ته هن عبادتگاهه کي باهه جي ڪري بار بار نقصان پهتو هو. ممڪن معلوم لڳي ٿو ته ٻُڌ جي مورتي اهڙي ئي ڪنهن باهه جي واقعي دوران تباهه ٿي وئي هئي.
اسٽڪو جا ٽڪرا هڪ کان پوءِ ٻئي ڳاڙهي ۽ ڪاري رنگ جي پٽين سان رنگيل هئا، ۽ انهن رنگن جي چمڪ اڃا تائين برقرار آهي. انهن اسٽڪو جي ٽڪرن سان گڏ، اسان کي مٽيءَ مان ٺهيل هڪ ٻُڌستوا (Bodhisattva) جي مورتي جو ڌڙ پڻ مليو. عمدي مٽيءَ مان ٺهيل هن ٻُڌستوا جي مورتي جي ڳچيءَ ۾ اڃا تائين ڳاڙهي هار جا نشان موجود آهن.
معلوم ٿئي ٿو ته ڪنهن زماني ۾ هن ڪمري جي ديوارن تي مٽيءَ سان احتياط سان پلستر ڪيو ويو هو. اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو جو هڪ سانچي ۾ ٺهيل چوني ۽ واريءَ جي پٽي ديوار جي هيٺين حصي (dado) کي مٿئين حصي کان ڌار ڪندي هئي. هن مولڊنگ جا ڪيترا ئي ٽڪرا هٿ آيا، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ان کي ڳاڙهي يا گلابي رنگ سان رنگيو ويو هو.
ڪمرو نمبر 3 ڊيگهه ۾ 29 فٽ 9 انچ ۽ ويڪر ۾ 9 فٽ 6 انچ آهي. هن ڪمري جي پراڻي فرش جي هيٺان، اسان کي هڪ تمام قديم ديوار ملي، جيڪا اترين ديوار جي هيٺان تائين وڃي ٿي ۽ ڪمري نمبر 2 جي فرش جي هيٺان به جاري رهي ٿي. هن قديم ديوار جي سرن جي سڀ کان مٿاهين قطار هن ڪمري جي اولهائين ديوار سان گڏ موجود ڏاڪي کان 1 فٽ ساڍا 7 انچ هيٺ آهي.
مسٽر ڪي. اين. ڊڪشت (Mr. K. N. Dikshit) هن ديوار جي هيٺان هڪ گندو نالو (drain) دريافت ڪيو، جيڪو صرف ان نالي جو تسلسل آهي جيڪو 1922-23ع ۾ ڪمري نمبر 10 ۽ 11 جي اتر ۾ اڱڻ جي ٻاهرين ديوار کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو.
پڪين سرن جي پليٽ فارم جي اُڀرندي سامهون واري حصي سان گڏ ڪمرو نمبر 4 واقع آهي. ڪمري نمبر 4 جي اولهائين ديوار جي وچ ۾ موجود دروازو، جيڪو سڌو عبادتگاهه جي سامهون آهي، اهو پڻ پليٽفارم جي مرڪزي محور (axis) تي واقع آهي. اهڙيءَ طرح لنگهه، عبادتگاهه، ۽ سرن جي پليٽ فارم جي اوڀر واري ڪنڊ سڀ هڪ ئي سڌي ليڪ ۾ اچن ٿا.
هي ڪمرو 24 فٽ 8 انچ ڊگهو ۽ 13 فٽ 8 انچ ويڪرو آهي. اڳوڻي دور ۾، هي ڪمرو گهڻو سوڙهو هو، جنهن جي وچ مان اتر کان ڏکڻ هڪ ديوار وڃي رهي هئي. ان وقت هن ديوار جي ذريعي ٺهيل ٻن سوڙهن ڪمرن مان هر هڪ جي ويڪر صرف 5 فٽ 5 انچ هئي. بعد ۾، وچين ورهاڱي واري ديوار کي ڊاهي ٻنهي ڪمرن کي ملائي هڪ ڪيو ويو.
ٻي صدي عيسويءَ تائين، هيءَ قديم ديوار هاڻي اڱڻ جو حصو نه رهي هئي، ڇاڪاڻ ته هيءَ اڱڻ جي اوڀر ۽ اولهائين ٻنهي حصن کان به اڳ جي آهي. هاڻي اهو طئہ ڪرڻ مشڪل آهي ته ٻي صدي عيسويءَ کان اڳ هن ڪمري جو ڏاکڻيون ڇيڙو ڪيئن ڏسڻ ۾ ايندو هو، ڇاڪاڻ ته قديم مرڪزي ديوار سان گڏ لڳل ڏاکڻي ديوار ايتري اونهي ناهي جيتري قديم ديوار پاڻ هئي. تنهن ڪري اهو واضح آهي ته هيءَ ديوار اڱڻ جي چوڌاري موجود ڪمرن سان گڏ تعمير ڪئي وئي هئي.
قديم ديوار ۾ سرن جي سڀ کان مٿين قطار هن بعد واري ديوار جي سرن جي سڀ کان هيٺين قطار کان 1 فٽ 6 انچ هيٺ آهي. هن ڪمري جي اوڀر واري ديوار ۾ ڪو به لنگهه ناهي، جيڪو ثابت ڪري ٿو ته اڏاوت جي آخري مرحلي دوران هتي ڪو به دروازو نه هو جيڪو اڱڻ جي ٻاهرين ديوار کان ٻاهر ويندو هجي.
ڪمري جي وچ مان گذرندڙ قديم اتر-ڏکڻ ديوار جي هيٺان، ٻيون ٻه ديوارون دريافت ٿيون. ٻئي ديوارون اڳوڻي ديوار کي اتر-ڏکڻ طرف ٽڪونڊي تي ڪٽين ٿيون. انهن ٻنهي ديوارن جو قديم ديوار سان ڪو واسطو ناهي ۽ اهي يقيني طور تي ان کان به اڳ جي ڪنهن اڏاوت جو حصو هيون. اهي بالڪل ان ئي سطح تي آهن جنهن سطح تي ڪمري نمبر 2 جي اترين ديوار جي هيٺان دريافت ٿيل قديم ديوار آهي.
ٽن مختلف دورن سان تعلق رکندڙ اڏاوتن جا اهڙا ئي هڪ ٻئي جي مٿان موجود باقيات اولهائين پاسي جي ڪمرن ۾ پڻ ڏسي سگهجن ٿا. اڏاوت جي انهن پٺيان پٺيان ايندڙ تهن کانسواءِ، اڱڻ جي ڏکڻ-اوڀر ۽ اترين ڪمرن جي ديوارن کان ٻاهر دريافت ٿيل عمارتن جون باقيات اهو ثابت ڪن ٿيون ته اهي عمارتون، جن جي مٿان ٽين يا ٻي صدي قبل مسيح جي معمارن پنهنجون عمارتون اڏيون، اهي اصل ۾ بعد واري ڪمپليڪس جي ڀيٽ ۾ پکيڙ ۾ گهڻيون ننڍيون هيون.
ڪمري نمبر 4 کان ڏکڻ ڏانهن وڌندي، ماڻهو ڪمري نمبر 5 تائين پهچي ٿو. اڱڻ جي چوڌاري موجود سڀني ڪمرن ۾، ڪمرو نمبر 5 سڀ کان وڏو آهي. حقيقت ۾، هي هڪ وڏو هال آهي جيڪو 43 فٽ 3 انچ ڊگهو ۽ 25 فٽ 3 انچ ويڪرو آهي.
هن هال جي اترين ديوار، جيڪا ڪمري نمبر 4 جي ڏاکڻي ديوار پڻ آهي، نسبتاً بعد واري مرحلي يعني اڱڻ جي اڏاوت جي آخري دور سان تعلق رکي ٿي. پر هال جون اوڀر ۽ اولهائيون ديوارون گهڻو اڳ جي اڏاوت سان تعلق رکن ٿيون، ۽ انهن جا بنياد اترين ديوار جي سرن جي سڀ کان هيٺين قطار کان به وڌيڪ اونهائيءَ ۾ رکيل آهن.
هال جي ڏاکڻي ديوار سڀ کان آخري اضافو آهي، ۽ اهو بنياد جنهن تي اها اڏي وئي هئي اهو ڪنهن به ريت مضبوط نه هو.
اڱڻ جي ڏکڻ-اوڀر ڪنڊ ۾ موجود ڪمرو، ڪمرو نمبر 6 آهي. ڪمري نمبر 6 جي صفائي ڪندي اهو واضح ٿيو ته ان جي اترين ديوار، جيڪا ڪمري نمبر 5 جي ڏاکڻي ديوار طور پڻ ڪم ڪري ٿي، هڪ تباهه ٿيل دڙي جي لاهيءَ واري پاسي تي اڏي وئي هئي. هن ديوار جي اولهائين ڇيڙي تي سرن جي سڀ کان هيٺين قطار اُڀرندي ڇيڙي جي ڀيٽ ۾ 3 فٽ 10 انچ مٿي آهي. تنهن ڪري ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته، پنهنجي موجوده صورت ۾، ڪمرو نمبر 5 اڱڻ جي ڪمپليڪس جي سڀ کان آخري عمارتن ۾ شمار ٿئي ٿو. ان جي اڏاوت دوران، پراڻين ديوارن جا ڪجهه حصا جزوي طور ٻيهر استعمال ڪيا ويا هئا.
هن هال جي اندر هاڻي هڪ ننڍي چيپل (عبادتگاهه) جو هيٺيون حصو بچيل آهي، جتي ڪجهه ڏاڪا هيٺ لهي پهچي سگهجي ٿو. اها چيپل هال جي سڀ کان پراڻي فرش جي سطح کان 2 فٽ 11 انچ مٿي واقع هڪ پليٽ فارم تي بيٺل آهي. هال جي ٻڌل فرش کان چيپل جي اندر وڃڻ لاءِ ٽي ڏاڪا مٿي وڃن ٿا. چيپل جي اترين ديوار هال جي اترين ديوار کان 9 فٽ 8 انچ ڏکڻ ۾ آهي.
چيپل پاڻ ڪافي ننڍي آهي، جيڪا رڳو 6 فٽ 10 انچ ڀاڱي 7 فٽ 6 انچ آهي. ڪنهن بعد واري دور ۾، چيپل جي پٺين ديوار کي 1 فٽ 6 انچ اولهه ڏانهن وڌايو ويو هو. تنهن هوندي به، ان واڌاري جو بنياد مٽيءَ جي ڀراءُ تي رکيل آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته ان وقت تائين فرش جي سطح مٿي کڄي چڪي هئي، جنهن جي ڪري ڏاڪا بيڪار ٿي ويا هئا.
هن چيپل جي ڏکڻ ۾ سرن جو هڪ مستطيل بنياد آهي جيڪو 5 فٽ ڀاڱي 2 فٽ 6 انچ آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اتي ڪنهن دور ۾ هڪ ٻي ننڍي چيپل موجود هئي. وڏي چيپل کان نو انچ ڏکڻ ۾، ۽ ننڍي چيپل جي پليٽ فارم کان 2 فٽ 3 انچ پري، سرن جو هڪ ٻيو وڏو بنياد موجود آهي. هي لڳ ڀڳ چورس اڏاوت يا ته ڪنهن ٻي چيپل کي سهارو ڏيندي هئي يا وري پوڄا لاءِ قربان گاهه (altar) طور ڪم ايندي هئي.
جيئن اڳ ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي، هن هال جون اوڀر ۽ اولهائيون ديوارون ان کان به وڌيڪ پراڻي اڏاوت سان تعلق رکن ٿيون. جڏهن هن ڪمري جي اولهائين پاسي اڱڻ جي فرش جي سطح کي مٿي ڪيو ويو… …ته هن هال جي اولهائين ديوار جي ويجهو ٻه ڏاڪا شامل ڪرڻا پيا. اهي ڏاڪا ويڪر ۾ 1 فٽ 8 انچ ۽ ڊيگهه ۾ 6 فٽ 10 انچ آهن. وقت گذرڻ سان گڏ، هال جي اندر هڪ ٻيو فرش ٺاهڻ ضروري ٿي پيو. هي بعد وارو فرش اڳئين فرش کان 2 فٽ 1 انچ مٿي آهي، ۽ ان جا ڪجهه حصا هال جي ڏکڻ-اولهائين ڪنڊ ۾ محفوظ مليا آهن.
اوڀر پاسي جو آخري ڪمرو هڪ ننڍڙو ڪمرو آهي جيڪو ڊيگهه ۾ 15 فٽ 6 انچ ۽ ويڪر ۾ 11 فٽ 3 انچ آهي. هن ڪمري جي اڏاوت سان لاڳاپيل ڪجهه تفصيل آسانيءَ سان واضح نٿا ٿين.
هن ڪمري جون اوڀر ۽ ڏاکڻيون ديوارون اترين ۽ اولهائين ديوارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اونهائيءَ ۾ اڏيون ويون هيون. ان کان علاوه، اوڀر ۽ ڏاکڻيون ديوارون، پنهنجي موجوده صورت ۾، ٻن مختلف دورن سان تعلق رکن ٿيون. جيتوڻيڪ اهي ٻئي ديوارون اصل ۾ بنياد کان 5 فٽ 3 انچ جي اوچائيءَ تائين گڏ اڏيون ويون هيون، پر انهن جي مٿين حصن جي لڪير (alignment) هيٺين حصن کان ڌار ٿئي ٿي. اوڀر واري ديوار جو مٿيون حصو ٿورڙو هٽيل آهي، جڏهن ته ڏاکڻي پاسي مٿيون حصو ڪجهه هنڌن تي ڪمري جي اندرئين پاسي 2 کان 3 انچ اڳتي نڪتل آهي.
هن ڪمري جي اترين ديوار، جيڪا مٿي ذڪر ڪيل ڪمري نمبر 5 جي ڏاکڻي ديوار پڻ آهي، هڪ سڌي بنياد تي نه پر هڪڙي گولائي واري (curved) بنياد تي اڏيل آهي. بعد جي دور ۾، جڏهن عمارت کي ٻيهر اڏيو ويو، ته اهو بنياد جنهن تي اترين ديوار رکيل هئي، ڪنهن به ريت محفوظ نه هو. اهڙي طرح، هن ڪمري جي اولهائين ديوار، جنهن ۾ 5 فٽ 6 انچ جو دروازو آهي، سا پڻ غير مستحڪم کنڊرات تي اڏي وئي هئي.
اترين ديوار جو اوڀر وارو ڇيڙو ايترو ئي اونهو آهي جيتريون اوڀر واريون ۽ ڏاکڻيون ديوارون آهن ۽ معلوم ٿئي ٿو ته اهو اوڀر واري ديوار جي تعمير سان گڏ ئي اڏيو ويو هو.
هن ڪمري جي اندر اسان کي هڪ قديم فرش مليو جيڪو ڪمري نمبر 5 جي بعد واري فرش کان 7 فٽ هيٺ آهي. هن فرش جي هيٺان اسان کي ان کان به اڳ جون ٽيڏيون ديوارون مليون، جيڪي هڪ ٻئي کي ٽڪونڊي تي ڪٽين ٿيون ۽ ظاهر آهي ته اهي وزن کڻڻ لاءِ ٺاهيون ويون هيون.
جيئن ته ڪمرو نمبر 6 اڱڻ جي اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ واقع آهي، تنهن ڪري اهو اوڀر واري قطار جو آخري ڪمرو پڻ آهي ۽ ڏاکڻي قطار جو پهريون ڪمرو پڻ آهي. هاڻي اسان ڏکڻ ڏانهن رخ ڪريون ٿا.
اڱڻ جي ٻاهرين ديوار کان ٻاهر ڪيترائي ڪمرا آهن جيڪي ٻي صدي قبل مسيح جي اڱڻ جي ڪمپليڪس جو حصو نه هئا، پر اهي زميني تهن جي لحاظ کان اڱڻ جي اولهائين ڪمرن جي هيٺان دريافت ٿيل پراڻين ديوارن سان ڳنڍيل آهن. ٻين لفظن ۾، اهي اڏاوتون ساڳي زيرِ زمين سطح تي آهن، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اهي ساڳئي دور سان تعلق رکن ٿيون.
معلوم ٿئي ٿو ته، سائيٽ نمبر 1 جي ڪنهن به ٻي عمارت جي ڀيٽ ۾، مکيه پليٽفارم جي ڏاکڻين پاسي ۽ اڱڻ جي ٻاهرين ديوار کي سخت تباهيءَ جو منهن ڏسڻو پيو. سڀ کان پهرين، اڱڻ جي ڏاکڻي ڪنڊ سان گڏ ٻاهرين ديوار، مکيه پليٽفارم جي ڏکڻ-اولهائين ڪُنڊ جي عمارتن سان گڏ مڪمل طور تي غائب ٿي وئي، جنهن ۾ انهن جا بنياد پڻ شامل آهن.
ڪمري نمبر 6 جي اولهه ۾ ڪمرو نمبر 15 واقع آهي. هي هڪ ننڍڙو ڪمرو آهي جيڪو لڳي ٿو ته ڪنهن زماني ۾ هڪ بند ڪمرو هو، جيتوڻيڪ هاڻي اهڙي گهيري جا ڪي به نشان باقي ناهن رهيا. هن وقت هن ننڍڙي ڪمري جو ڏاکڻيون پاسو کليل آهي ڇاڪاڻ ته هن پاسي اڱڻ جي ٻاهرين ديوار مڪمل طور تي ختم ٿي چڪي آهي.
هن ڪمري جون اوڀر ۽ اولهائيون ديوارون کنڊرات جي مٿان اڏيون ويون هيون. انهن ديوارن ۾ تعمير جي سڀ کان هيٺيون قطارون اڱڻ جي مکيه پليٽفارم جي اوڀر پاسي واري عبادتگاهه جي دروازي جي سامهون واقع بعد واري يا سڀ کان مٿاهين فرش کان صرف 1 فٽ 10 انچ هيٺ آهن، ۽ هيٺين يا اڳوڻي فرش کان 10 انچ هيٺ آهن.
ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته هي ڪمرو اڱڻ جي اوڀر پاسي جي فرش بندي (پيوندڪاري) سان گڏ ئي تعمير ڪيو ويو هو. هن ڪمري جي کليل ڏاکڻي پاسي جي سامهون هڪ قديم ديوار وڃي ٿي، جيڪا اڱڻ جي ڏاکڻي ٻاهرين ديوار جي نقشي جي متوازي (parallel) آهي. (ھلندڙ)
ھن باب جو پھريون حصو پڙھڻ لاءِ ٽڙڪ ڪريو
_________________
نصير اعجاز سينئر صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت يارھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.
