هڪ مهذب سماج جي سڃاڻپ ان جي عمارتن، شاهراهن ۽ ٽيڪنالاجيءَ سان نه پر ان جي اخلاقي قدرن، انصاف ۽ ڪمزور ماڻهن جي تحفظ سان ٿيندي آهي. جڏهن ٻار، جيڪي ڪنهن به قوم جو سڀ کان قيمتي اثاثو هوندا آهن، پاڻ کي غير محفوظ محسوس ڪرڻ لڳن، تڏهن اهو رڳو فردن جي ناڪامي نه پر پوري سماج جي اخلاقي شڪست هوندي آهي.
علي نواز راهمون
“ڪنهن به قوم جي عظمت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته اها پنهنجي ٻارن سان ڪهڙو سلوڪ ڪري ٿي.”
نيلسن منڊيلا
ڪڏهن ڪڏهن ڪي واقعا، حادثا ۽ المناڪ قصا انسان جي دل ۽ دماغ کي اهڙي اذيت ۾ مبتلا ڪري ڇڏيندا آهن، جو لفظ به ساٿ ڇڏڻ لڳندا آهن. اکين آڏو معصوم چهرا، ٽٽل خواب، سسڪندڙ ۽ روئندڙ مائرون ڦرڻ لڳنديون آهن. اهڙن لمحن ۾ انسان اهو سوچڻ تي مجبور ٿي ويندو آهي ته ڇا واقعي اسين ايڪهين صديءَ ۾ رهون ٿا يا اڃا به ڪنهن اونداهي دور جا قيدي آهيون؟
هڪ مهذب سماج جي سڃاڻپ ان جي عمارتن، شاهراهن ۽ ٽيڪنالاجيءَ سان نه پر ان جي اخلاقي قدرن، انصاف ۽ ڪمزور ماڻهن جي تحفظ سان ٿيندي آهي. جڏهن ٻار، جيڪي ڪنهن به قوم جو سڀ کان قيمتي اثاثو هوندا آهن، پاڻ کي غير محفوظ محسوس ڪرڻ لڳن، تڏهن اهو رڳو فردن جي ناڪامي نه پر پوري سماج جي اخلاقي شڪست هوندي آهي.
ڪجهه سال اڳ قصور ۾ معصوم زينب سان ٿيل ظلم سڄي پاڪستان کي لوڏي ڇڏيو هو. هڪ ننڍڙي گل جهڙي ٻارڙيءَ جي دردناڪ انجام هر حساس دل کي زخمي ڪري ڇڏيو. ان واقعي کان پوءِ عوامي ردعمل، ميڊيا جي مهم ۽ عدالتي مداخلت سبب اهو احساس پيدا ٿيو ته شايد هاڻي سماج جا ضمير جاڳي پيا آهن. ماڻهن اهو سمجهيو ته اهڙن واقعن جي روڪ لاءِ مضبوط قانون ۽ موثر ادارا وجود ۾ ايندا، پر افسوس جو ڪجهه عرصي کان پوءِ وري ساڳيا دردناڪ واقعا مختلف شهرن ۽ ڳوٺن مان سامهون اچڻ لڳا.
سنڌ ۽ پاڪستان جي ٻين علائقن مان وقت بوقت اهڙا ڪيترائي ڪيس سامهون آيا آهن، جن ۾ معصوم ٻارڙا تشدد، اغوا، جنسي زيادتين ۽ قتل جو شڪار بڻيا آهن. اخبارن جي رڳو هڪ مهيني جي رپورٽن جو جائزو وٺجي ته ڪيترائي اهڙا واقعا ملندا، جيڪي ڪنهن به انسان جي دل کي ڏڪائي ڇڏين. ڪڏهن ڪو ٻار اسڪول ويندي گم ٿي وڃي ٿو، ڪڏهن راند ڪندي اوچتو لاپتا ٿي وڃي ٿو، ته ڪڏهن سندس لاش ڪنهن ويران هنڌ تان ملي ٿو.
اهي واقعا صرف خبرن جون سرخيون ناهن، پر انهن جي پويان ٽٽل خاندان، اجڙيل گهر ۽ هميشه لاءِ وسامي ويل خوشيون آهن. جڏهن ڪنهن ماءُ جي جهولي خالي ٿي وڃي ٿي، جڏهن ڪنهن پيءُ جي آڱر ڇڏيندڙ ٻار هميشه لاءِ وڇڙي وڃي ٿو، تڏهن اهو درد لفظن ۾ بيان نٿو ڪري سگهجي
غير سرڪاري تنظيم “ساحل” جي رپورٽ موجب 2024ع جي پهرين ڇهن مهينن دوران رپورٽ ٿيندڙ ٻارن سان زيادتين جي ڪيسن مان 78 سيڪڙو پنجاب، 11 سيڪڙو سنڌ، 3 سيڪڙو خيبر پختونخواهه ۽ 2 سيڪڙو بلوچستان، آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان مان سامهون آيا. سڀ کان وڌيڪ متاثر عمر 6 کان 15 سالن جي ٻارن جي هئي.
قصور جو زينب ڪيس، حسين خان والا چائلڊ پورنوگرافي اسڪينڊل، حيدرآباد، ٺٽو، سکر، لاڙڪاڻو، ڪراچي ۽ ٻين علائقن مان سامهون ايندڙ بيشمار واقعا رڳو ان ڳالهه جو ثبوت آهن ته اسان جو سماج هڪ خطرناڪ اخلاقي بحران مان گذري رهيو آهي. قصور واري اسڪينڊل ۾ سوين معصوم ٻار بليڪ ميلنگ ۽ جنسي استحصال جو شڪار بڻيا هئا، جنهن سڄي ملڪ کي لوڏي ڇڏيو هو.
سوال اهو آهي ته جڏهن معصوم ٻار خوف ۾ زندگي گذارڻ لڳن، جڏهن اسڪول ويندڙ ٻار محفوظ نه هجن، جڏهن والدين هر وقت پريشانيءَ ۾ مبتلا رهن، تڏهن ترقي، خوشحالي ۽ مهذب سماج جا دعوائون ڪهڙي ڪم جا؟
ڪنهن ڏاهي جو قول آهي:
“ٻارن سان جيڪو سلوڪ اڄ ڪندؤ، سڀاڻي اهو ئي سماج بڻجي توهان جي سامهون بيهندو.”
اسان وٽ هڪ خطرناڪ رجحان اهو به پيدا ٿي ويو آهي ته اهڙن واقعن کي ڪجهه ڏينهن تائين بحث جو موضوع بڻايو وڃي ٿو، سوشل ميڊيا تي مهمون هلن ٿيون، بيان ڏنا وڃن ٿا، احتجاج ٿين ٿا، پر ڪجهه وقت کان پوءِ هر شيءِ وساري ڇڏجي ٿي. نتيجي طور نه رڳو ڏوهاري بچي وڃن ٿا پر ٻين لاءِ به حوصلا افزائي جو سبب بڻجن ٿا.
اهو چوڻ سراسر غلط هوندو ته اهڙن واقعن جو بنيادي سبب صرف غربت آهي. غربت يقيناً ڪيترن سماجي مسئلن کي جنم ڏئي ٿي، پر ٻارن سان جنسي زيادتيون، تشدد ۽ وحشت جهڙا عمل ذهني بيماري، اخلاقي زوال ۽ قانون جي ڪمزوريءَ جو نتيجو آهن. دنيا جي ڪيترن غريب ملڪن ۾ به اهڙي سطح جي درندگي گهٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، جڏهن ته ڪجهه امير معاشرن ۾ به اهڙا واقعا ٿين ٿا. ان مان واضح آهي ته مسئلو صرف معاشي نه پر نفسياتي ۽ اخلاقي به آهي.
اڄ جو سڀ کان وڏو الميو اهو آهي ته ڪڏهن ڪڏهن ڏوهاري اجنبي نه هوندا آهن. ڪيترن ڪيسن ۾ پاڙيسري، مائٽ، استادن، مذهبي شخصيتن يا خاندان جي ويجهن ماڻهن جا نالا سامهون آيا آهن. جڏهن اعتماد جا رشتا ئي خطري ۾ تبديل ٿي وڃن ته پوءِ سماج جي بنيادن بابت سنجيده سوال پيدا ٿين ٿا.
ڪجهه ڪيسن ۾ ٻارن سان بدفعليون ڪري انهن جون وڊيوز ۽ تصويرون ٺاهي بليڪ ميلنگ جو ڪاروبار به ڪيو ويو آهي. هي عمل رڳو هڪ جرم نه پر انسانيت جي توهين آهي. اهڙا ماڻهو جيڪي سماج ۾ عزتدار ۽ بااثر هجڻ جو نقاب پائين ٿا، حقيقت ۾ انسانيت جي چهري تي بدنما داغ آهن. افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته ڪجهه ڪيسن ۾ سياسي اثر رسوخ رکندڙ ماڻهن جا نالا به سامهون آيا آهن، جنهن سبب متاثر خاندانن لاءِ انصاف حاصل ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو بڻجي ويندو آهي.
هتي سوال اهو پيدا ٿئي ٿو ته آخر معصوم ٻارڙن جي تحفظ لاءِ ذميوار ڪير آهي؟ ڇا صرف حڪومت؟ ڇا صرف پوليس؟ يا صرف والدين؟ حقيقت اها آهي ته اها ذميواري گڏيل آهي. حڪومت کي موثر قانون سازي ۽ سخت عملدرآمد يقيني بڻائڻو پوندو. پوليس کي اهڙن ڪيسن جي جاچ ۾ پيشه ورانه مهارت ۽ حساسيت ڏيکارڻي پوندي. عدالتن کي جلد انصاف فراهم ڪرڻو پوندو. اسڪولن کي ٻارن ۾ حفاظتي شعور پيدا ڪرڻو پوندو ۽ والدين کي پنهنجي ٻارن سان دوستاڻو تعلق قائم ڪري انهن جي ڳالهين کي ڌيان سان ٻڌڻو پوندو.
سنڌ ۾ چائلڊ پروٽيڪشن جي حوالي سان مختلف ادارا ۽ پاليسيون ته ٺاهيون ويون آهن، پر زميني حقيقتون اڃا به مايوس ڪندڙ آهن. جيڪڏهن ادارا صرف فائيلن تائين محدود رهندا ۽ عملي سطح تي ڪم نه ڪندا ته پوءِ قانونن جو هجڻ به بي معنيٰ بڻجي ويندو. ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته هر ضلعي ۾ ٻارن جي تحفظ لاءِ فعال نظام قائم ڪيو وڃي، هيلپ لائنون مضبوط ڪيون وڃن، اسڪولن ۾ آگاهي مهمون هلايون وڃن ۽ متاثر ٻارن لاءِ نفسياتي سهائتا جا مرڪز قائم ڪيا وڃن.
اسان کي اهو به سمجهڻو پوندو ته ٻارن جو تحفظ رڳو سرڪاري پاليسي جو موضوع ناهي، پر اخلاقي ذميواري به آهي. جيڪڏهن پاڙي ۾ ڪو ٻار پريشان نظر اچي، جيڪڏهن ڪنهن گهر مان تشدد جا آواز اچن يا ڪنهن ٻار جي روين ۾ اوچتي تبديلي نظر اچي ته سماج کي خاموش تماشائي نه بڻجڻ گهرجي.
معصوم ٻار گلن وانگر هوندا آهن. انهن جي اکين ۾ خواب هوندا آهن، سندن مرڪن ۾ مستقبل جي روشني هوندي آهي. جڏهن اهي مرڪون خوف ۾ تبديل ٿي وڃن، جڏهن انهن جون اکيون اعتماد بدران دهشت سان ڀرجي وڃن، تڏهن قومن جو مستقبل به اونداهو ٿي وڃي ٿو.
جيستائين ڏوهارين کي بنا ڪنهن فرق جي سخت سزائون نه ملنديون، جيستائين سياسي اثر رسوخ قانون کان مٿانهون رهندو، جيستائين ادارا صرف بيانن تائين محدود رهندا ۽ جيستائين سماج پنهنجي اجتماعي ذميواري محسوس نه ڪندو، تيستائين اهڙن واقعن جو مڪمل خاتمو ممڪن نه ٿيندو.
اڄ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته اسين رڳو افسوس ڪرڻ بدران عملي قدم کڻون. هر سياسي پارٽي پنهنجي صفن مان اهڙن عنصرن کي بي نقاب ڪري. هر سرڪاري ادارو پنهنجي ذميواري نڀائي. هر استاد، والدين ۽ شهري پنهنجي حصي جو ڪردار ادا ڪري. ڇو ته سوال رڳو قانون جو ناهي، سوال انسانيت جو آهي.
جيڪڏهن اسان اڄ به پنهنجن ٻارن کي محفوظ ماحول فراهم نه ڪري سگهياسين ته پوءِ ترقي، خوشحالي ۽ مهذب سماج جا سڀ دعوائون بي معنيٰ رهجي وينديون. قومن جو مستقبل سندن ٻارن سان جڙيل هوندو آهي. معصوم مُرڪن جو تحفظ ئي اصل ترقي آهي، ۽ جيڪڏهن اسان انهن مرڪن کي بچائي نه سگهياسين ته تاريخ اسان کي ڪڏهن به معاف نه ڪندي.
آخرڪار سوال اڄ به ساڳيو آهي: معصوم مُرڪن لاءِ ڪير متحرڪ ٿيندو؟ حڪومت، ادارا، سياسي پارٽيون، والدين يا سڄو سماج؟ شايد جواب اهو آهي ته جيڪڏهن هر ماڻهو پنهنجي ذميواري محسوس ڪري ته پوءِ ئي اسان پنهنجن ٻارڙن لاءِ هڪ محفوظ، مهذب ۽ روشن مستقبل جو بنياد رکي سگهنداسين.
_______________
ليکڪ هڪ سوشل ڊولپمينٽ پروفيشنل آهي ۽ عمرڪوٽ ۾ رھي ٿو.
anrahimoo@gmail.com
