سنڌ، بلوچستان ۽ ڪي پي ڪي جي ٻوڏ متاثر مقامي ماڻهن جي حقن بابت تنقيدي سوال . پاڪستان جو ناروي سان ڪاربان معاهدو هڪ معاشي انقلاب ثابت ٿيندو يا رڳو ڪاغذي اميد؟ سفارتي ڪاميابيءَ کان عملي نتيجن تائين، ڪاربان ڪريڊٽس ۽ پاڪستان جي ڪمزور ماحولياتي ڍانچي جو جائزو
علي نواز راهمون
پاڪستان جو ناروي سان ٿيل پهريون ڪاربان مارڪيٽ معاهدو صرف هڪ سفارتي ڪاميابي نه، پر هڪ اهڙو قدم آهي جيڪو ملڪ جي معاشي، ماحولياتي ۽ توانائي جي مستقبل کي نئين رخ ڏئي سگهي ٿو. موسمياتي تبديلي جي وڌندڙ خطرن، بار بار ايندڙ قدرتي آفتن ۽ عالمي گرين معيشت ڏانهن ٿيندڙ منتقلي جي دور ۾ ڪاربان ڪريڊٽس ۽ ڪلائيميٽ فنانس دنيا جي ملڪن لاءِ نئين معاشي موقعي طور اڀري رهيا آهن. پاڪستان لاءِ هي موقعو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻتہ ملڪ هڪ طرف موسمياتي تبديلي کان سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن ۾ شامل آهي، جڏهنتہ ٻئي طرف ان وٽ قابلِ تجديد توانائي، ٻيلاڪاري ۽ زرعي شعبن ۾ وڏيون صلاحيتون موجود آهن.
دنيا هن وقت موسمياتي بحران جي نازڪ مرحلي مان گذري رهي آهي. گڏيل قومن جي رپورٽن موجب صنعتي دور کان وٺي زمين جو گرمي پد تقريباً 1.1 ڊگري سينٽي گريڊ وڌي چڪو آهي. ان واڌ سبب گليشيئر ڳري رهيا آهن، سمنڊن جي سطح وڌي رهي آهي، ٻوڏون، ڏڪار ۽ گرمي جون لهرون وڌيڪ شدت اختيار ڪري رهيون آهن. پاڪستان انهن ملڪن مان آهي جيڪي گرين هائوس گيسن جي اخراج ۾ هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو رکن ٿا، پر ان جي باوجود دنيا جي سڀ کان وڌيڪ موسمياتي خطري وارن ملڪن ۾ شامل آهن.
2022ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏن پاڪستان جي ڪمزور ماحولياتي ڍانچي کي سخت ڌڪ رسايو. انهن ٻوڏن سبب تقريباً 3 ڪروڙ 30 لک ماڻهو متاثر ٿيا، 1700 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا، لکين گهر تباهه ٿيا ۽ معيشت کي 30 ارب ڊالر کان وڌيڪ نقصان پهتو. سنڌ ۽ بلوچستان ۾ زرعي زمينون پاڻي هيٺ اچي ويون، لکين مال مويشي فوت ٿيا ۽ هزارين اسڪول ۽ اسپتالون تباهه ٿي ويون. عالمي بينڪ، ايشيائي ترقياتي بينڪ ۽ گڏيل قومن موجب پاڪستان کي ايندڙ سالن ۾ موسمياتي موافقت ۽ بحالي لاءِ سوين ارب ڊالرن جي ضرورت پوندي.
اهڙي صورتحال ۾ ڪاربان ڪريڊٽس ۽ ڪلائيميٽ فنانس جهڙا نظام پاڪستان لاءِ نئين اميد بڻجي سگهن ٿا. ڪاربان ڪريڊٽ دراصل هڪ اهڙو سرٽيفڪيٽ هوندو آهي، جيڪو ثابت ڪري ٿو ته هڪ ٽن ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ يا ان جي برابر گرين هائوس گيسن جي اخراج کي گهٽايو ويو يا فضا ۾ وڃڻ کان روڪيو ويو. اهي ڪريڊٽس پوءِ انهن ملڪن يا ڪمپنين کي وڪرو ڪيا ويندا آهن جيڪي پنهنجن اخراجن کي “آف سيٽ” ڪرڻ چاهين ٿا.
پيرس معاهدي جي آرٽيڪل 6 تحت دنيا جي ملڪن کي اجازت ڏني وئي آهي ته هو اخراج گهٽائڻ لاءِ هڪ ٻئي سان تعاون ڪن ۽ ڪاربان واپار ذريعي مالي فائدو حاصل ڪن. پاڪستان ۽ ناروي وچ ۾ ٿيل معاهدو به ان ئي فريم ورڪ جو حصو آهي. هن معاهدي ذريعي پاڪستان قابلِ تجديد توانائي، ٻيلاڪاري، زرعي سڌارن، فضلي جي انتظام ۽ توانائي جي ڪارڪردگيءَ وارن منصوبن مان پيدا ٿيندڙ ڪاربان ڪريڊٽس عالمي مارڪيٽ ۾ وڪرو ڪري سگهندو.
عالمي سطح تي ڪاربان مارڪيٽ تيزي سان وڌي رهيا آهن. ماهرن موجب رضاڪارانه ڪاربان مارڪيٽ ايندڙ ڏهن سالن ۾ 100 ارب ڊالرن کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. دنيا جون وڏيون ڪمپنيون، بئنڪون ۽ حڪومتون هاڻي “نيٽ زيرو” هدف حاصل ڪرڻ لاءِ ڪاربان ڪريڊٽس خريد ڪري رهيون آهن.
ايشيا هن وقت ڪاربان ڪريڊٽس ۽ ڪلائيميٽ فنانس جو اهم مرڪز بڻجي رهيو آهي. جاپان، سنگاپور، چين، ڏکڻ ڪوريا، انڊونيشيا، ڀارت ۽ ٿائيلينڊ جهڙا ملڪ اڳ ئي ڪاربان مارڪيٽن ۾ اڳڀرا بڻجي چڪا آهن.
جاپان ايشيا ۾ سڀ کان وڌيڪ سرگرم ملڪن مان هڪ آهي. جاپان “جوائنٽ ڪريڊٽنگ ميڪينزم” يعني JCM تحت 30 کان وڌيڪ ملڪن سان معاهدا ڪري چڪو آهي. ان نظام تحت جاپاني ڪمپنيون ترقي پذير ملڪن ۾ صاف توانائي ۽ اخراج گهٽائڻ وارا منصوبا لڳائين ٿيون ۽ پوءِ انهن مان حاصل ٿيندڙ ڪاربان ڪريڊٽس جو حصو وٺن ٿيون.
سنگاپور ايشيا جو سڀ کان اهم ڪاربان ٽريڊنگ حب بڻجي رهيو آهي. اتي ڪيترائي عالمي ڪاربان ايڪسچينج، گرين بئنڪنگ ادارا ۽ ESG فنانس پليٽفارم ڪم ڪري رهيا آهن. سنگاپور هن وقت 27 کان وڌيڪ Article 6 معاهدن تي ڪم ڪري رهيو آهي.
چين دنيا جي سڀ کان وڏي Emissions Trading System (ETS) جو مالڪ آهي. چين جي قومي ڪاربان مارڪيٽ ۾ هزارين پاور پلانٽ شامل آهن. چين وڏي پيماني تي ڪوئلي تان انحصار گهٽائي قابلِ تجديد توانائي ڏانهن وڌي رهيو آهي. چين هن وقت دنيا ۾ سولر ۽ ونڊ انرجي جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.
ڏکڻ ڪوريا به ايشيا جي وڏي ڪاربان مارڪيٽن مان هڪ هلائي رهيو آهي، جنهن کي Korea Emissions Trading Scheme چيو وڃي ٿو. هن نظام ۾ وڏيون صنعتي ڪمپنيون شامل آهن.
انڊونيشيا وٽ دنيا جا وڏا مينگروز ۽ برساتي ٻيلا موجود آهن، جيڪي ڪاربان جذب ڪرڻ جي وڏي صلاحيت رکن ٿا. انڊونيشيا ڪاربان آفسيٽ منصوبن لاءِ تيزي سان عالمي سيڙپڪاري حاصل ڪري رهيو آهي.
ڀارت به ڪاربان مارڪيٽن ۾ تيزي سان اڳتي وڌي رهيو آهي. ڀارت سولر انرجي، گرين هائيڊروجن ۽ صاف ٽرانسپورٽ ۾ اربين ڊالرن جي سيڙپڪاري ڪري رهيو آهي.
ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام به Article 6 تحت عالمي ڪاربان واپار ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تياري ڪري رهيا آهن. ملائيشيا پام آئل، ٻيلن ۽ فطري ڪاربن منصوبن ذريعي ڪاربان ڪريڊٽس جي شعبي ۾ سرگرم آهي.
ايشيا جا ٻيا ملڪ جهڙوڪ بنگلاديش، ڀوٽان، نيپال، ڪمبوڊيا، فلپائن، سريلنڪا، منگوليا، قازقستان، گڏيل عرب امارات، سعودي عرب ۽ مالديپ به ڪلائيميٽ فنانس ۽ ڪاربان مارڪيٽن ۾ دلچسپي وٺي رهيا آهن.
پاڪستان وٽ به هن شعبي ۾ وڏي صلاحيت موجود آهي. ملڪ وٽ سولر، ونڊ ۽ هائيڊرو توانائي جا وسيع وسيلا آهن. سنڌ جي جهِمپير ۽ ٿر وارن علائقن ۾ هوائي توانائي پيدا ڪرڻ لاءِ بهترين حالتون موجود آهن، جڏهنتہ بلوچستان ۽ ڏکڻ پنجاب شمسي توانائي لاءِ انتهائي موزون آهن. متبادل توانائي ترقياتي بورڊ موجب پاڪستان وٽ 50 هزار ميگاواٽ کان وڌيڪ ونڊ انرجي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.
ٻيلا وڌائڻ پاڪستان لاءِ ڪاربان مارڪيٽ ۾ هڪ اهم موقعو آهي. وڻ فضا مان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪن ٿا، تنهنڪري وڏي پيماني تي ٻيلن جي منصوبن ذريعي ڪاربان ڪريڊٽس حاصل ڪري سگهجن ٿا. خيبرپختونخواهه جو بلين ٽري سونامي پروگرام عالمي سطح تي مشهور ٿيو، جنهن تحت اربين وڻ پوکڻ جي دعوا ڪئي وئي ھئي. جيڪڏهن اهڙن منصوبن کي عالمي معيارن تحت رجسٽر ڪيو وڃي ته پاڪستان هر سال لکين ڪاربان ڪريڊٽس پيدا ڪري سگهي ٿو.
زرعي شعبي ۾ به وڏيون امڪانيون موجود آهن. پاڪستان جي معيشت جو وڏو حصو زراعت تي ٻڌل آهي، پر موسمياتي تبديلي هن شعبي لاءِ وڏو خطرو بڻجي رهي آهي. پاڻي جي کوٽ، گرمي جون لهرون ۽ غير متوقع برساتون فصلن کي متاثر ڪري رهيون آهن. موسمياتي هوشيار زراعت جهڙوڪ ڊرپ ايريگيشن، نامياتي ڀاڻن جو استعمال ۽ گهٽ پاڻي استعمال ڪندڙ فصل اخراج گهٽائڻ سان گڏ هارين جي آمدني به وڌائي سگهن ٿا.
شهري ترقي ۽ فضلي جي انتظام ۾ به ڪاربان فنانس استعمال ٿي سگهي ٿو. پاڪستان جي وڏن شهرن ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد ۾ فضائي آلودگي ۽ فضلي جا مسئلا تيزي سان وڌي رهيا آهن. ميٿين گيس مان توانائي پيدا ڪرڻ، اليڪٽرڪ بسون، گرين بلڊنگس ۽ جديد ٽرانسپورٽ سسٽم جهڙا منصوبا ڪاربان ڪريڊٽس ذريعي فنڊ حاصل ڪري سگهن ٿا.
بهرحال، ڪاربان مارڪيٽن سان خطرا به موجود آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ اهڙا مثال مليا آهن جتي ڪاربان ڪريڊٽس صرف ڪاغذن تائين محدود رهيا يا اخراج گهٽائڻ جون وڌايل دعوائون ڪيون ويون. تنهنڪري پاڪستان لاءِ ضروري آهي ته هو مضبوط ضابطن، شفاف نظامن ۽ آزاد تصديق جي عمل کي يقيني بڻائي.
ڪاربان مارڪيٽن لاءِ ايم آر وي يعني Measurement, Reporting and Verification جو مضبوط نظام ضروري هوندو آهي. پاڪستان کي جديد ڊيٽا سسٽم، سيٽلائيٽ مانيٽرنگ ۽ فني ماهريت ۾ سيڙپڪاري ڪرڻي پوندي. جيڪڏهن عالمي خريدارن کي پاڪستاني ڪاربان ڪريڊٽس تي اعتماد نه هوندو ته عالمي مارڪيٽ ۾ مقابلو ڪرڻ مشڪل ٿي پوندو.
هڪ ٻيو اهم سوال مقامي برادرين جي حقن جو آهي. ڪاربان منصوبن مان حاصل ٿيندڙ فائدا صرف وڏين ڪمپنين يا شهري علائقن تائين محدود نه رهڻ گهرجن. سنڌ، بلوچستان ۽ خيبرپختونخواهه جي انهن ڳوٺاڻن علائقن کي به فائدو ملڻ گهرجي جيڪي موسمياتي تبديلي کان سڀ کان وڌيڪ متاثر آهن.
توانائي شعبي ۾ ڪاربان فنانس پاڪستان لاءِ انقلابي تبديلي آڻي سگهي ٿو. پاڪستان هر سال تيل ۽ گئس جي درآمد تي اربين ڊالر خرچ ڪري ٿو. جيڪڏهن ملڪ قابلِ تجديد توانائي ڏانهن تيزي سان منتقل ٿئي ته درآمدي بل ۾ وڏي گهٽتائي اچي سگهي ٿي. ڪجهه ماهرن موجب جيڪڏهن پاڪستان 2030ع تائين پنهنجي توانائي جو 60 سيڪڙو حصو قابلِ تجديد ذريعن مان حاصل ڪري، ته اربين ڊالر بچائي سگهجن ٿا.
عالمي سطح تي به ڪاربان مارڪيٽن بابت بحث جاري آهي. ڪجهه ماهرن جو چوڻ آهي ته ترقي يافته ملڪ ڪاربان ڪريڊٽس خريد ڪري پنهنجن اخراجن کي جاري رکڻ چاهين ٿا، جڏهنتہ ٻين جو خيال آهي ته جيڪڏهن صحيح نموني سان استعمال ڪيا وڃن ته اهي اخراج گهٽائڻ لاءِ اهم اوزار ثابت ٿي سگهن ٿا. حقيقت اها آهي ته ڪاربان مارڪيٽون مڪمل حل ناهن، پر موسمياتي حڪمت عملي جو هڪ اهم حصو ضرور آهن.
پاڪستان لاءِ اصل اهميت ان ڳالهه جي آهي ته هو هن موقعي کي ڪيئن استعمال ڪري ٿو. جيڪڏهن پاليسيون واضح، شفاف ۽ ڊگهي مدي واريون هجن ته ملڪ اربين ڊالرن جي سيڙپڪاري آڻي سگهي ٿو. جيڪڏهن حڪمراني ڪمزور رهي يا منصوبن ۾ غير شفافيت هجي ته اهو موقعو ضايع ٿي سگهي ٿو.
حڪومت کي قومي سطح تي جامع ڪاربان پاليسي تيار ڪرڻ گهرجي، ڪاربان منصوبن جي منظوري ۽ نگراني لاءِ آزاد ادارا قائم ڪرڻ گهرجن، يونيورسٽين ۾ موسمياتي فنانس بابت ماهريت پيدا ڪرڻ گهرجي ۽ خانگي شعبي کي گرين ٽيڪنالاجي ۾ سيڙپڪاري لاءِ ترغيب ڏيڻ گهرجي.
پاڪستان جي نوجوان آبادي به هن شعبي مان فائدو حاصل ڪري سگهي ٿي. گرين معيشت جي واڌ سان انجنيئرنگ، ماحولياتي سائنس، ڊيٽا مانيٽرنگ ۽ قابلِ تجديد توانائي جي شعبن ۾ نيون نوڪريون پيدا ٿينديون. عالمي ادارن موجب گرين اڪانومي ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکين نوان روزگار پيدا ڪندي.
ناروي سان معاهدو رڳو شروعات آهي. جيڪڏهن پاڪستان هن تجربي کي ڪاميابي سان لاڳو ڪري ٿو ته مستقبل ۾ يورپي يونين، جاپان، سنگاپور، ڏکڻ ڪوريا ۽ ٻين ملڪن سان به اهڙيون شراڪتون ٿي سگهن ٿيون. اهو پاڪستان کي عالمي موسمياتي سفارتڪاري ۾ وڌيڪ اهميت ڏئي سگهي ٿو.
آخرڪار، پاڪستان جي ڪاربان مارڪيٽ جي سفر جي ڪاميابي صرف معاهدن يا اعلانن سان نه، پر عملي نتيجن سان ماپي ويندي. جيڪڏهن اهي منصوبا اخراج گهٽائڻ، روزگار پيدا ڪرڻ، توانائي جي تحفظ کي بهتر بڻائڻ ۽ مقامي برادرين جي زندگين ۾ بهتري آڻڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿا ته پوءِ اهي واقعي تاريخي ثابت ٿيندا.
دنيا هاڻي گرين معيشت ڏانهن وڌي رهي آهي. پاڪستان وٽ موقعو آهي ته هو موسمياتي بحران کي صرف خطري طور نه، پر اقتصادي ۽ سماجي تبديلي جي هڪ نئين موقعي طور ڏسي. جيڪڏهن شفافيت، حڪمت عملي ۽ سياسي عزم سان اڳتي وڌيو وڃي، ته ڪاربان ڪريڊٽس ۽ ڪلائيميٽ فنانس پاڪستان جي مستقبل کي وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا۔
__________________
ليکڪ هڪ سوشل ڊولپمينٽ پروفيشنل آهي ۽ عمرڪوٽ ۾ رھي ٿو.
anrahimoo@gmail.com
