ٽي بي يا سِلھ ڪا نئين بيماري ناهي. هيءَ انسانن جي سڀ کان پراڻين بيمارين مان هڪ آهي. اڄ به پاڪستان ۾ اها لکين ماڻهن جي زندگين کي متاثر ڪري رهي آهي. هيءَ بيماري اوچتو حملو نٿي ڪري، پر آهستي آهستي جسم کي ڪمزور ڪري ٿي. پهريان هلڪي کنگهه، ٿوري ٿڪاوٽ يا معمولي بخار جهڙا نشان ظاهر ٿين ٿا، جيڪي اڪثر ماڻهو نظرانداز ڪري ڇڏين ٿا. پر وقت سان گڏ هيءَ بيماري وڌي وڃي ٿي، جسم کي ڪمزور ڪري ڇڏي ٿي ۽ پوري خاندان جي زندگي متاثر ڪري ٿي.
علي نواز راهمون
صبح جو سج آهستي آهستي پاڪستان جي هڪ ننڍڙي شهر جي ڳُتيل آبادي واري علائقي تي پنهنجو نور ڦهلائي ٿو. سوڙھيون گهٽيون، ھڪٻئي سان ڳنڍيل گهر. روزمره زندگيءَ جو گوڙ شور ٻيهر شروع ٿي وڃي ٿو. انهن ئي گهرن مان هڪ گهر ۾ هڪ اهڙو خاندان رهي ٿو جيڪو ملڪ جي هزارين خاندانن جهڙو آهي. انهن جي ڪهاڻي ڪا نئين ناهي، پر اها پوري سماج جي حقيقت کي ظاهر ڪري ٿي. هڪ اهڙي حقيقت جيڪا بيماري، غربت، اميد ۽ جدوجهد سان جُڙيل آهي. هيءَ ڪهاڻي هڪ اهڙي بيماريءَ جي آهي جيڪا خاموشيءَ سان انسانن جي زندگين کي بدلائي ڇڏي ٿي: اھا آھي سِلھ يعني ٽي بي (Tuberculosis)
ٽي بي ڪا نئين بيماري ناهي. هيءَ انسانن جي سڀ کان پراڻين بيمارين مان هڪ آهي. اڄ به پاڪستان ۾ اها لکين ماڻهن جي زندگين کي متاثر ڪري رهي آهي. هيءَ بيماري اوچتو حملو نٿي ڪري، پر آهستي آهستي جسم کي ڪمزور ڪري ٿي. پهريان هلڪي کنگهه، ٿوري ٿڪاوٽ يا معمولي بخار جهڙا نشان ظاهر ٿين ٿا، جيڪي اڪثر ماڻهو نظرانداز ڪري ڇڏين ٿا. پر وقت سان گڏ هيءَ بيماري وڌي وڃي ٿي، جسم کي ڪمزور ڪري ڇڏي ٿي ۽ پوري خاندان جي زندگي متاثر ڪري ٿي.
عالمي صحت تنظيم موجب ٽي بي اڄ به دنيا جي وڏين وچڙندڙ بيمارين مان هڪ آهي، ۽ پاڪستان انهن ملڪن مان آهي جتي ان جو بار تمام گهڻو آهي.
ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن مطابق ٽي بي (Tuberculosis) اڄ به دنيا جي سڀ کان اهم ۽ خطرناڪ انفيڪشن وارين بيمارين مان هڪ آهي. هر سال سڄي دنيا ۾ لڳ ڀڳ 10.7 ملين ماڻهو ٽي بي ۾ مبتلا ٿين ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي بيماري اڃا تائين عالمي سطح تي مڪمل طور تي ڪنٽرول نه ٿي سگهي آهي. ان کان علاوه، هر سال لڳ ڀڳ 1.23 ملين ماڻهو (2024 جي اندازي مطابق) ٽي بي سبب فوت ٿين ٿا، جنهن ڪري ٽي بي اڄ به دنيا ۾ هڪڙي انفيڪشنن واري بيماري مان سڀ کان وڌيڪ موت جو سبب بڻيل آهي. هي بيماري دنيا جي ذري گھٽ هر ملڪ ۽ هر عمر جي ماڻهن ۾ موجود آهي، جنهن سان ان جي عالمي خطري جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو.
ورلڊ ھيلٿ آرگنائيزيشن جي رپورٽن مطابق پاڪستان پڻ انهن ملڪن مان آهي جتي ٽي بي جو بار تمام گهڻو آهي. پاڪستان دنيا ۾ ٽي بي جي سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيل 30 ملڪن مان هڪ آهي ۽ هتي دنيا جي ڪل ٽي بي ڪيسن جو اٽڪل 6.3٪ حصو موجود آهي. ان ڪري پاڪستان کي WHO طرفان High TB burden country (وڌيڪ ٽي بي وارو ملڪ) قرار ڏنو ويو آهي. هيءَ صورتحال ظاهر ڪري ٿي ته پاڪستان ۾ ٽي بي اڃا به هڪ اهم عوامي صحت جو مسئلو آهي، جنهن تي مسلسل ڌيان ڏيڻ جي ضرورت آهي.
ورلڊ ھيلٿ آرگنائيزيشن مطابق اٽڪل25٪ عالمي آبادي ۾ ٽي بي جا جراثيم (latent TB) موجود هوندا آهن، يعني ماڻهو بظاهر صحتمند هوندا آهن پر جراثيم جسم ۾ موجود هوندو آهي. انهن مان صرف 5–10٪ ماڻهن ۾ اها بيماري (active TB) ۾ تبديل ٿئي ٿي. خوش قسمتي سان ٽي بي هڪ اهڙي بيماري آهي جيڪا روڪي به سگهجي ٿي ۽ مڪمل طور تي علاج به ٿي سگهي ٿي. پر جيڪڏهن تشخيص دير سان ٿئي يا علاج مڪمل نه ڪيو وڃي ته بيماري وڌي سگهي ٿي ۽ ٻين ماڻهن تائين به آساني سان پکڙجي ٿي.
ٽي بي اڃا به عالمي سطح تي هڪ وڏو صحت جو چئلينج آهي. پاڪستان جهڙا ملڪ خاص طور تي ان کان وڌيڪ متاثر آهن، پر صحيح وقت تي تشخيص، مڪمل علاج ۽ احتياطي تدبيرن سان هن بيماري تي ڪنٽرول ممڪن آهي۔
گهڻن گهرن ۾ ٽي بي جي شروعات بلڪل معمولي لڳندي آهي. ڪو نوجوان ٿوري کنگهه محسوس ڪري ٿو. ڪا ماءُ گهڻي محنت کان پوءِ ٿڪ محسوس ڪري ٿي. ڪو بزرگ وزن گهٽجڻ شروع ڪري ٿو. پهريان ڪو به گهڻو فڪر نٿو ڪري. زندگي مصروف آهي، خرچ وڌيل آهن، ۽ اسپتال وڃڻ کي غير ضروري سمجهيو وڃي ٿو.
اهو ئي دير سان تشخيص ٿيڻ ٽي بي جي پکڙجڻ جو سڀ کان وڏو سبب آهي. هي بيماري خاموشي ۽ غفلت ۾ وڌي ٿي. تنگ گهرن، گهٽ هوا واري ماحول ۽ ويجهي رابطي ۾ رهندڙ ماڻهن ۾ هي جراثيم آساني سان هڪ کان ٻئي تائين منتقل ٿئي ٿو.
گھڻا ئي ڏينهن گذرڻ سان کنگهه ختم نٿي ٿئي، پر وڌيڪ شديد ٿي وڃي ٿي. رات جو پگهر اچڻ شروع ٿئي ٿو. ننڊ خراب ٿي وڃي ٿي. وزن تيزي سان گهٽجڻ لڳي ٿو. ماڻهو هر ڏينهن وڌيڪ ڪمزور محسوس ڪري ٿو، پر پوءِ به روزمره زندگي جاري رکڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.
گهڻن خاندانن ۾ هن بيماري کي ھڪدم ٽي بي سان نٿو جوڙيو وڃي. ان کي ٿڌ، ڪمزوري يا عام بخار سمجهيو وڃي ٿو. پهريان گهريلو علاج ڪيا وڃن ٿا، پوءِ مقامي غير مستند حڪيم يا ڪلينڪ ڏانهن وڃڻ ٿئي ٿو. قيمتي وقت ضايع ٿي وڃي ٿو.
جڏهن صحيح تشخيص ٿئي ٿي، تڏهن بيماري اڳ ئي اڳتي وڌي چڪي هوندي آهي.
جڏهن مريض آخرڪار اسپتال يا ٽي بي ڪلينڪ تائين پهچي ٿو ته هڪ نئون مرحلو شروع ٿئي ٿو. ڊاڪٽر شڪ جي بنياد تي ٽيسٽون ڪرائين ٿا: بلغم جو ٽيسٽ، ڇاتي جو ايڪسري، ۽ جديد ٽيسٽ جهڙوڪ GeneXpert.
نتيجو اڪثر خاندانن لاءِ صدمو هوندو آهي. ڇو ته ٽي بي اڄ به ڪيترن علائقن ۾ خوف ۽ بدنامي سان جڙيل آهي. ڪجهه ماڻهو ان کي شرم سمجهن ٿا، ڪجهه ڊگهي علاج کان ڊڄن ٿا.
پر ڊاڪٽر هڪ اهم ڳالهه واضح ڪن ٿا:
ٽي بي مڪمل طور تي علاج لائق بيماري آهي.
اهو لمحو مريض ۽ خاندان لاءِ هڪ نئون آغاز هوندو آهي—خوف کان ذميواري ڏانهن سفر.
ٽي بي جو علاج سولو ناهي، پر اثرائتو آهي. مريض کي گهٽ ۾ گهٽ ڇهه مهينا باقاعده دوائون وٺڻيون پون ٿيون. پاڪستان ۾ DOTS پروگرام تحت مريضن کي مفت دوائون ڏنيون وڃن ٿيون ۽ علاج جي نگراني ڪئي وڃي ٿي.
شروع جا هفتا گهڻا ڏکيا هوندا آهن. دوائن جا ڪجهه سائیڊ افيڪٽس ٿين ٿا. ڪمزوري محسوس ٿئي ٿي. مريض ڪڏهن ڪڏهن مايوس ٿي وڃي ٿو. ڪجهه ماڻهو علاج ڇڏڻ جو به سوچين ٿا. پر ڊاڪٽر بار بار ياد ڏيارين ٿا: علاج مڪمل ڪرڻ ضروري آهي.
جيڪڏهن علاج اڌ ۾ ڇڏجي ته بيماري وڌيڪ خطرناڪ بڻجي سگهي ٿي.
ڪڏهن ڪڏهن ٽي بي جا جراثيم عام دوائن جي خلاف مزاحمتي ٿي وڃن ٿا، جنهن کي MDR-TB چيو وڃي ٿو. هي قسم وڌيڪ خطرناڪ آهي ۽ ان جو علاج گهڻو ڊگهو ۽ مهانگو هوندو آهي.
علاج 18 مهينن کان 24 مهينن تائين هلي سگهي ٿو. مريض کي سخت نگراني ۾ رکيو وڃي ٿو. خاندانن لاءِ هي وقت ذهني ۽ مالي طور تي تمام ڏکيو هوندو آهي.
پر ان باوجود به صحيح علاج سان شفا ممڪن آهي.
ٽي بي هر طبقي کي متاثر ڪري سگهي ٿي، پر غريب طبقو وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. تنگ گهر، گهٽ هوا، گڏ رهائش ۽ غذائي گهٽتائي بيماري کي تيزي سان وڌائين ٿا.
ڳوٺاڻن علائقن ۾ اسپتالون پري هجڻ سبب ماڻهو علاج دير سان شروع ڪن ٿا. شهري ڪچين آبادين ۾ هڪ ئي ڪمري ۾ ڪيترائي ماڻهو رهڻ سان بيماري تيزي سان پکڙجي ٿي.
جڏهن گهر ۾ ڪو ماڻهو ٽي بي جو شڪار ٿئي ٿو ته صرف مريض نه پر سڄو خاندان متاثر ٿئي ٿو. ڪمائڻ وارو فرد ڪم نه ڪري سگهي ٿو، خرچ وڌي وڃن ٿا، ۽ ذميواريون ٻين ميمبرن تي اچي وڃن ٿيون.
ڪجهه خاندانن ۾ خوف ۽ بدنامي به پيدا ٿئي ٿي. پر حقيقت اها آهي ته ٽي بي ڪا شرمندگي جي بيماري ناهي، پر هڪ طبي مسئلو آهي.
ٻار ٽي بي لاءِ سڀ کان وڌيڪ حساس هوندا آهن. انهن جو مدافعتي نظام اڃا مڪمل طور تي مضبوط نه هوندو آهي. ٻارن ۾ علامتون آهستي ظاهر ٿين ٿيون: وزن گهٽجڻ، بخار، ڪمزوري، ۽ سست واڌ ويجهه.
گهڻا ٻار گهر ۾ ڪنهن متاثر شخص کان بيمار ٿين ٿا.
ڊاڪٽر، نرسون، ليبارٽري ٽيڪنيشن ۽ فيلڊ ورڪرز هن جنگ جا خاموش سپاهي آهن. اهي هر روز مريضن جي علاج، ٽيسٽنگ ۽ فالو اپ ۾ مصروف هوندا آهن.
انهن جي ڪوششن سان ئي بيماري تي ڪنٽرول ممڪن ٿئي ٿو.
ٽي بي خلاف سڀ کان اهم هٿيار شعور آهي. جيڪڏهن ماڻهو وقت سر علامتون سڃاڻن، اسپتال وڃن ۽ علاج مڪمل ڪن ته بيماري تي ضابطو آڻي سگهجي ٿو.
آگاهي مهمن جو مقصد ماڻهن کي سمجهائڻ آهي ته:
ٽي بي علاج لائق آهي
دير خطرناڪ آهي
علاج مڪمل ڪرڻ ضروري آهي
ڪو به شرمندگي جو سبب ناهي
غذائيت ۽ صحت
غذائيت شفا ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. پروٽين، ميوا، ڀاڄيون ۽ صاف پاڻي جسم کي مضبوط ڪن ٿا. ڪمزور غذائيت بيماري کي وڌائي ٿي.
ٽي بي تي ضابطو آڻڻ لاءِ وقت، وسيلن ۽ گڏيل ڪوشش جي ضرورت آهي. بهتر صحت نظام، شعور، غربت ۾ گهٽتائي ۽ وقت سر علاج هن بيماري کي گهٽائي سگهن ٿا.
ٽي بي هڪ خطرناڪ بيماري ضرور آهي، پر اها نااميد ڪندڙ ناهي. هر سال هزارين ماڻهو مڪمل صحتياب ٿي عام زندگي ڏانهن واپس اچن ٿا.
اصل مسئلو صرف بيماري ناهي، پر دير، شعور جي کوٽ ۽ غفلت آهي.
جيڪڏهن سماج گڏجي قدم کڻي. سرڪار، ادارا، ڊاڪٽر ۽ عوام پان ۾ سھڪار ڪن ته پاڪستان کي ٽي بي کان پاڪ ملڪ بڻائڻ ممڪن آهي.
هيءَ ڪهاڻي اسان کي اهو سيکاري ٿي ته: خاموش بيمارين کي خاموشي سان نه پر شعور سان ختم ڪيو ويندو آهي.
________________
ليکڪ هڪ سوشل ڊولپمينٽ پروفيشنل آهي ۽ عمرڪوٽ ۾ رھي ٿو.
anrahimoo@gmail.com
