جڏهن ديوتا عورت هئي:  قديم دؤر ۾ عورت کي معبود ڪري مڃيو ويندو هو

ان دور ۾ سماج مادري (Matrilineal) هو، يعني ملڪيت ۽ نسل جو سلسلو پيءُ جي بدران ماءُ جي نالي سان هلندو هو. عورتن کي سماج ۾ اعليٰ مقام حاصل هو ۽ هو مذهبي پيشوا، حڪيم ۽ اڳواڻ هيون. ميرلِن اسٽون Merlin Stone جي ڪتاب ”جڏھن ديوتا عورت ھوئي“When god was a woman جو اڀياس.

اڀياس: سڪينہ وِيسر

ڪتاب جو پسمنظر

هيءُ ڪتاب 1976ع ۾ شايع ٿيو، جنھن تاريخ ۽ مذهب جي باري ۾ هڪ نئين سوچ پيش ڪئي آهي. مرلن اسٽون جو چوڻ آهي ته قديم دور ۾ انسان هڪ عورت ديوي (Goddess) جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪا ڪائنات جي خالق هئي. مصنفہ صنف (Gender) جي عدم مساوات جي شروعات کان پنهنجي تحقيق شروع ڪري ٿي ۽ آخر ۾ صنفي برابري ۽ عورت جي سماجي حيثيت تي بحث ڪري ٿي. ميرلِن اسٽون Merlin Stone جي هن ڪتاب کي چئن حصن ۾ ورهايو ويو آهي، جن ۾ ڪُل يارنهن  باب آهن. جن جو تفصيل هيٺ ڏنو ويو آهي.

حصو پهريون: ديويءَ جو دور The Era of the Great Goddess

اسٽون قديم آثارن جي مدد سان ثابت ڪري ٿي تہ هزارين سالن تائين قديم دؤر ۾ عورت کي معبود ڪري مڃيو ويندو هو. ان دور ۾ سماج مادري (Matrilineal) هو، يعني ملڪيت ۽ نسل جو سلسلو پيءُ جي بدران ماءُ جي نالي سان هلندو هو. عورتن کي سماج ۾ اعليٰ مقام حاصل هو ۽ هو مذهبي پيشوا، حڪيم ۽ اڳواڻ هيون.

حصو ٻيو: پِدر شاهي Patriarchy جو آغاز

ڪتاب مطابق، تقريباً 2400 ق.م ۾ ٻاهران آيل جنگجو قبيلن (Indo-Europeans) انهن علائقن تي حملا ڪيا. اهي قبيلا “مرد ديوتائن” جي پوڄا ڪندا هئا. هنن قبيلن اچي قديم ديوي جي پوڄا کي ختم ڪيو ۽ طاقت ذريعي مادي سماج کي مردار شاهي سماج ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.

حصو ٽيون: مذهب جو سياسي استعمال

اسٽون دليل ڏئي ٿي ته جيئن جيئن نوان مذهب (خاص ڪري سامي مذهب) آيا، تن عورتن جي آزادي کي ختم ڪيو. ملڪيت جي وارثي لاءِ “پيءُ جي سڃاڻپ” کي ضروري قرار ڏنو ويو، جنهن جي ڪري عورتن جي جنسي آزادي تي سخت پابنديون لڳايون ويون.

حصو چوٿون: آدم ۽ حوا جو قصو

اسٽون هن ڪتاب ۾ باغِ عدن (Garden of Eden) جي قصي جو هڪ نئون رخ پيش ڪري ٿي. سندس چوڻ آهي ته قديم دور ۾ نانگ (Serpent) عقل ۽ سياڻپ جي نشاني هو، پر نئين مذهب ان کي “شيطان” ۽ “برائي” جي علامت بڻائي پيش ڪيو ته جيئن قديم ديوي جي نشانين کي بدنام ڪري سگهجي. هن قصي ذريعي عورت (حوا) کي گناھ جي ذميوار قرار ڏئي کيس مرد جي تابع ڪيو ويو.

ڪتاب جو باب وار جائزو

​باب 1: عظيم ڪائناتي ماءُ (The Great Cosmic Mother)

هي باب هڪ وسيع، قديم، ۽ عظيم نسواني ديوي جي وجود کي ثابت ڪري ٿو، جيڪا مرد ديوتائن جي غالب ٿيڻ کان هزارين سال اڳ ڪائنات جي اڪيلي خالق طور پوڄي ويندي هئي.

​مصنفہ قديم آثارن جا ثبوت پيش ڪري ٿي، خاص طور تي پيليولٿڪ “وينس جي شڪلين” (جيڪي 25,000 سال پراڻيون آهن) کي ڏيکاري ٿي ته ابتدائي خدائي نمائندگ عورت جي وجود سان سالاڙيل هئي. ديوي کي حياتي کي پاڻمرادو پيدا ڪندڙ ذريعو سمجهيو ويندو هو، هن جي خالق ۽ ماءُ جي ڪردار تي زور ڏنو ويندو هو.

​باب 2: گھڻن نالن ۽ چهرن واريون ديويون

​هن باب ۾ مصنفہ مختلف ثقافتن ۾ ديوي مذهب جي هڪجهڙائي جي ڳالھ ڪري ٿي. جنهن باوجود ديوين لاءِ هر ثقافت اندر لاءِ ڪيترائي نالا استعمال ڪيا ويا آهن جهڙوڪ : اشتر، عشترت، اِيسِس، سائيبل، اِشيره، وغيره.

​ديوين عام طور تي چنڊ، پاڻي، نانگ (حڪمت ۽ نئين سر پيدا ٿيڻ جي علامت)، ۽ زندگيءَ جي وڻ سان لاڳاپيل ويندو ھو. جن جو اڪثر هڪ ننڍڙو مرد ساٿي هوندو هو (جهڙوڪ تموز، ايڊونس، يا اوزيرس) جيڪو هر سال مرندو ۽ وري جيئرو ٿيندو هو، جيڪو فصلن جي چڪر ۽ موسمن جي علامت هو، پر هو ديويءَ جي ماتحت رهندو هو.

​باب 3: عورتون جتي عورت ديوي ٿي ويندي هئي

​هن باب ۾ اهو معلوم ٿئي ٿو ته ڪيئن نسواني ديوتا جي عبادت قديم سماجن ۾ عورتن لاءِ اعليٰ سماجي حيثيت، حقن، ۽ اختيار سان جڙيل هئي.  قديم مصر، ڪريٽ، ۽ وچ اوڀر جي حصن ۾ مادري-نسبتي نظامن ۾ نسب، وراثت، ۽ خاندان ماءُ جي ذريعي هلندا هئا. اسٽون دليل ڏئي ٿي ته انهن ثقافتن ۾ عورتون  مرد حاوي نظامن جهڙن قانوني پابندين جي تابع نه هيون. اهي ملڪيت جون مالڪ هيون، وراثت سندن نالي پٺيان ٿيندي هئي، اهر واپار ڪنديون هيون، حڪمران ۽ پادرين طور طاقت رکنديون هيون.

​باب 4: اتر کان آيل فاتح

​مصنفہ شروعاتي حملن جي لهرن ۾ اتر کان مرد حاوي سماج جي ويڙهاڪ هند-يورپي “آريا ” قومن جي اچڻ جو احوال ڏئي ٿي. جن جو اچڻ 2400 ق.م جي آس پاس شروع ٿيو. انهن حملي آور قبيلن نوان ويڙهاڪ-مرد ديوتا (جهڙوڪ طوفان جو ديوتا) آندو ۽ مرد-غالب سماجي جي جوڙجڪ کي متعارف ڪرايو. جن پرتشدد ۽ ڀڃ ڊاهه وارا حملا ڪيا. جيڪي ديوي مذهب خلاف منظم دٻاءَ جي شروعات ۽ عورتن جي مذهبي ۽ سماجي حيثيت جي خاتمي جو سبب بڻيا.

​باب 5: ايجئن (Aegean) ۾ تڪرار ۽ تباهي

​هن باب اندر اسٽون ايجئن علائقي ۾ ديويءَ جي پوڄا ڪندڙ ثقافت جي تباهي جي سببن طرف  ڌيان ڏئي ٿي. خاص طور تي ڪريٽ جي ترقي يافتہ مينوئن (Minoan) تهذيب جو ذڪر ڪيو ويو آهي. مينوئن تهذيب، جنهن کي Stone هڪ پرامن، مادري-نسبتي، ۽ ديويءَ تي مرڪوز سماج هو جنهن مٿان آخرڪار هيلينائي (يوناني) حملي آورن فتح حاصل ڪئي. هنن مقامي ديوين کي پنهنجن ديوتائن ۾ شامل ڪري کين پنهنجي مرد ديوتائن کان هيٺانهون ڪري پيش ڪرڻ شروع ڪيو. انهن اعليٰ ديوين کي نئين مرد ديوتائن جي ماتحت يا زالن ۾ تبديل ڪيو ويو. (مثال طور هيرا جو زيوس جي حاسد زال بڻجڻ).

​​باب 6: ديوين جي شڪست

​هن باب ۾ مصنفہ وچ اوڀر ۾ ديوي ثقافتن جي مسلسل فتحن جو پتو لڳائي مرد ديوتا (جهڙوڪ ياھوي/يھوا، ۽ بعل) جي اڀار ۽ نتيجي ۾ آيل سماجي تبديلي کي نمايان ڪري ٿي.

​مصنفہ اناطوليا ۽ ميسوپوٽيميا جهڙن علائقن جو جائزو وٺي ٿي، ڏيکاري ٿي ته ڪيئن حملي آورن مذهبي سنيڪرٽزم (Syncretism) کي مجبور ڪيو. هنن مرد طوفان جي ديوتا کي اعليٰ قرار ڏنو ۽ ديويءَ کي يا ته بدنام ڪيو ويو. هنن کي تيامت Tiamat جهڙي افراتفري واري راڪاس ڪري پيش ڪيو ويو. هن سماج اندر مرد جي غلبي کي يقيني بڻائڻ لاءِ مادري-نسبتي روايتن کي دٻايو ويو ۽ انهن کي شيطاني عملن سان جوڙيو ويو. جنهن جي جاءِ تي پدري-نسبتي نظام قائم ڪيا ويا.

​باب 7: ڪنعان (Canaan) ۾ آخري جنگ

​هن باب ۾ مصنفہ ڪنعان تي اسرائيلي/عبراني فتحن جي ظلم، ديويءَ جي پوڄا ۽ ان سان لاڳاپيل روايتن کي مڪمل طور تي ختم ڪرڻ ۾ ليوي پادرين جي ڪردار طرف ڌيان ڇڪرائي ٿي. قديم ڪنعان ۾ اشيره ۽ عشترت نالي ديوين جي پوڄا ٿيندي هئي.

​بائيبل جا بيان اشيره جي ٿنڀن ۽ قربانگاهن جي پرتشدد تباهي ۽ “سج” ديويءَ جي پوڄا کي “گناھ ” ۽ “بت پرستي” قرار ڏيڻ جو ذڪر ڪن ٿا. ليوي پادرين هڪ واحد، حاسد، مرد ديوتا، ياھوي، پيدا ڪري طاقت کي مضبوط ڪيو، ۽ عورت جي خودمختياري جي آخري باقيات کي ٽوڙڻ لاءِ نوان اخلاقي قانون (جهڙوڪ لازمي ڪنواري رهڻ ۽ جنسيات تي مرد جو ڪنٽرول) لاڳو ڪيا.

​باب 8: وڏي سازش

​هن باب ۾ مصنفہ تاريخ، ڏند ڪٿا، ۽ مذهبي عقيدن جي پوري طرح نئين سر لکڻ تي بحث ڪري ٿي؛ تہ ڪيئن ديويءَ جي پراڻي وجود کي فعال طور تي لڪايو وڃي ۽ مرد جي برتري کي جائز قرار ڏنو ويو هو.

​اسٽون دليل ڏئي ٿي ته تاريخي دستاويزن کي مرد حاوي فاتحن طرفان تباھ ڪيو ويو  يا نئين سر هڪ جدا پسمنظر سان پيش ڪيو ويو هو. هي باب تاريخي هٿرادو ڪاررواين کي کولي بيان ڪري ٿو، جتي مقدس عمل (جهڙوڪ مندر اندر  جنسياتي عمل، جيڪو  هڪ وقت عزت ۽ زرخيزي وارو پيشو سمجهيو ويندو هو)  کي “طوائفگيري” ۽ “پگن بدڪاري” طور بدنام ڪيو ويو.

​باب 9: آدم ۽ حوا جي ڏند ڪٿا تي تنقيد

​هن باب ۾ مصنفہ عدن جي بائيبل جي باغ جي ڪهاڻي جو تفصيلي تجزيو پيش ڪري ٿي. هن ڪهاڻي ۾ ڪيئن نه ديويءَ جي علامتن کي ختم ڪرڻ لاءِ سياسي ۽ مذهبي  ڏند ڪٿا کي ڪم آڻي عورت کي گناهگار ۽ گهٽ عقل رکندڙ ڪري پيش ڪيو ويو آهي.

​نانگ، جيڪو هڪ وقت ديويءَ جي حڪمت، ابديت، ۽ نبوت جي طاقت جي عالمگير علامت هو، ان کي برائي ۽ لالچ جي شڪل ۾ تبديل ڪيو ويو.

​زندگيءَ جو وڻ (يا انجير جو وڻ)، جيڪو اڳي ديويءَ لاءِ مقدس هو، اهو حرام ٿي ويو، ۽ حوا، جيڪا پيدائش جي علامت هئي، اها انسان ذات جي زوال جو سبب بڻجي وئي. جنهن کي اها سزا ملي تہ “هميشہ تنهنجي خواهش تنهنجي مڙس ڏانهن هوندي، ۽ هو تو تي حڪمراني ڪندو”. اها ڏند ڪٿا مرد جي غلبي کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي جيئن هڪ پدري (Patriarchal) خدا کي اڪيلي خالق طور قائم ڪري سگهجي.

​باب 10: دٻاءُ جاري آهي

​هن باب ۾ اسٽون عيسائيت جي غلبي هيٺ مغربي روايتن ۾ ديوين جي مذهن مٿان دٻاءَ جي تسلسل کي دستاويز ڪري ٿي. جنهن ۾ ابتدائي عيسائيت ۽ هن جي پوئلڳن مٿان ڪيل ظلمن جو پڻ ذڪر ٿيل آهي.

​مصنفہ مطابق عيسائيت کي يهوديت جي پدري جوڙجڪ ورثي ۾ مليو، هنن بہ نسواني ديوتا کي بدنام ڪرڻ جاري رکيو. هي باب “جادوگرياڻي” جي نالي سان عورتن مٿان ٿيل ظلم تي روشني وجهي ٿو. جيڪو پڻ مقامي، عورتن جي اڳواڻي ۾ روحاني عملن کي ختم ڪرڻ جي مهم جو تسلسل هو.

​باب 11: ٻيهر جاڳرتا

​هن آخري باب ۾  جديد سماج تي تاريخي مذهبي دٻاءُ جي دائمي اثرن ۽ ديويءَ جي تاريخ کي سڃاڻڻ ۽ سندس مرتب کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ضرورت تي بحث شامل آهي.

​مصنفہ دليل ڏئي ٿي ته نسواني هيٺانهين جو قديم داستان مغربي نفسياتي ۽ سماجي جوڙجڪ ۾ گهري نموني جڙيل آهي. هوءَ نتيجو ڪڍي ٿي ته حقيقي برابري ۽ جديد دنيا ۾ نسواني آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ديويءَ جي حقيقي تاريخ کي سمجهڻ تمام ضروري آهي. هم جي مطابق عورتن جو سماج ۾ گهٽ درجو ڪا “فطري” ڳالھ ناهي، پر هي مذهبي ۽ سياسي تبديلين جو نتيجو آهي. اسٽون عورتن کي حوصلا افزائي ڪري ٿي ته هو پنهنجي ان تاريخي ۽ روحاني مقام کي ٻيهر سڃاڻن ۽ پنهنجي اصل مقام ٻيهر حاصل ڪن.

 مصنفہ جو خيال آهي ته ديوين جي ثقافتي حيثيت کي ختم ڪري بانجھ پڻي جي تهذيب کي همٿايو ويو آهي. جيڪا جنگين ، ويڙھ، فساد، سامراجيت ۽ استحصال جي تهذيب آهي.

(هيءُ مرلن اسٽون (Merlin Stone) جي مشهور ڪتاب “When God Was a Woman” ”جڏهن خدا هڪ عورت هئي“ جو سنڌي ۾ خلاصو آهي، جنهن کي تيار ڪرڻ لاءِ اي- آئي کان پڻ مدد ورتي وئي آهي)

____________

محترما سڪينہ ويسر جي فيس بُڪ وال تان کنيل