گاجي شاھ کوسو: سنڌ جو هڪ انتهائي بهادر جنرل ۽ مُڙس مٿير ويڙھاڪ

گاجي شاھ کوسو هڪ انتهائي بهادر جنرل ۽ ميان نصير محمد ڪلهوڙي جو خاص مريد هو. سندس تعلق کوسا قبيلي سان هو.  سندس نالي ۾ “شاھ” هجڻ ڪري ڪيترائي ماڻهو غلط فهميءَ جو شڪار ٿي کيس سيد سمجهن ٿا.

ليکڪ: ذوالفقار علي ڪلهوڙو

سنڌ جي جبلن وارن علائقن ۾ سفر ڪندي، ڪيتريون ئي اهڙيون درگاهون نظر اچن ٿيون جيڪي انهن بزرگن ۽ ولين سان منسوب آهن، جن 17هين صديءَ دوران ڪلهوڙن جي مشهور “ميانوال تحريڪ” يا طريقي ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪيو هو. مان سال 2000ع کان وٺي سنڌ جي پيچيده تاريخ جو تجزيو ڪرڻ لاءِ زباني تاريخ (Oral History) ۽ بشرياتي (Ethnographic) انگ اکر گڏ ڪري رهيو آهيان.

زباني تاريخ جي اهميت تمام گهڻي آهي. زباني روايتن جي ذريعي اسان کي ڪيترن ئي اهڙن قصن ۽ داستانن تائين رسائي ملي ٿي، جيڪي جيتوڻيڪ مڪمل طور تي مستند نه به هجن، پر اهي اسان کي ان پرآشوب ۽ هنگامي دور جي باري ۾ ڄاڻ فراهم ڪن ٿا جنهن ۾ ڪلهوڙا اڀريا هئا. ان کان علاوه، هي روايتون اسان کي ان خطي ۾ هلندڙ قبائلي دشمنين ۽ طاقت جي جدوجهد کي بشرياتي نقطه نظر سان سمجهڻ ۽ پرکڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون.

هڪ ڪهاڻي، جنهن تي مان هيٺ تفصيل سان بحث ڪندس، ظاهر ڪري ٿي ته ڪيئن ڪجهه ذاتين پنهنجي مٿان ٿيندڙ ظلم ۽ ڏاڍ کان بچڻ لاءِ پنهنجي قبيلي جا نالا تبديل ڪري زوراور قبيلن جا نالا اختيار ڪيا ته جيئن کين تحفظ ملي سگهي. ذاتين جي تبديليءَ يا منتقليءَ جو هي عمل (Caste Mobility) سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ مستقل رجحان رهيو آهي، چاهي ان پٺيان سماجي درجا بندي هجي، سياسي حالتون هجن يا مذهبي عنصر. هيءُ اڄ به خطي جي پيچيده ماضيءَ جو هڪ لازمي حصو بڻيل آهي.

زباني تاريخ جي ذريعي اسان انهن حالتن کي بهتر نموني سمجهي سگهون ٿا. زباني روايتن انهن ڪهاڻين، داستانن ۽ قصن کي محفوظ رکيو آهي، جنهن سان اسان کي انهن جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي پس منظر کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.

ميانوال تحريڪ جي باري ۾ چيو وڃي ٿو ته ان جو بنياد 16هين صديءَ ۾ ميان آدم شاھ ڪلهوڙي وڌو هو. هي هڪ مذهبي تحريڪ هئي جنهن کي سيد محمد جونپوري (وفات 1505ع) پاران شروع ڪيل مهدوي تحريڪ جي هڪ شاخ سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ڪجهه عالم ان دعوي سان اختلاف رکن ٿا. ميان آدم شاھ ڪلهوڙي جو وڌندڙ اثر ۽ مقبوليت مغلن ۽ سندن حمايتين کي قبول نه هئي. آخرڪار کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ملتان ۾ کيس ڦاسي ڏني وئي. پر، ان واقعي سنڌ ۾ مغل راڄ خلاف ڪلهوڙن جي جدوجهد کي ختم نه ڪيو.

هنن پنهنجي تبليغ جو سلسلو جاري رکيو ۽ هڪ ڀيرو ٻيهر مغلن سان ٽڪراءَ جي صورتحال تڏهن پيدا ٿي، جڏهن هڪ ٻئي اڳواڻ ميان شاھ علي، جيڪو ميان شاھل محمد ڪلهوڙي جي نالي سان به مشهور هو، کي بکر جي مغل نواب ڌوڪي سان قتل ڪري ڇڏيو. جيڪا شروعات ۾ هڪ مذهبي تحريڪ هئي، اها هاڻي مغلن ۽ سندن مقامي اتحادين خلاف هڪ مزاحمتي تحريڪ جي صورت اختيار ڪري چڪي هئي. ڪلهوڙن کي پنهنجي هن جدوجهد ۾ تمام وڏين چئلينجن جو مقابلو ڪرڻو پيو، پر اهي سنڌ جي ڪيترن ئي علائقن تي پنهنجو اثر ۽ تسلط قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ويا.

ميان نصير محمد ڪلهوڙي (وفات 1692ع) جي قيادت ۾ ميانوال تحريڪ هڪ وڏي قوت بڻجي اڀري ۽ لاڙڪاڻي، دادو ۽ نوشهرو فيروز جهڙن علائقن ۾ مقامي طور تي پنهنجي حاڪميت قائم ڪئي. طاقت جي هن واڌاري مغلن ۽ سندن اتحادين کي وڌيڪ مشتعل ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جي ميداني علائقن توڙي جبلن ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون. مون انهن جنگين ۽ تڪرارن تي پنهنجي ڪتاب “The Kalhoras of Sindh: History, Nobility and Tomb Architecture” ۾ تمام گهڻو تفصيل سان لکيو آهي، جيڪو 2024ع ۾ ڊاڪٽر اين اي بلوچ انسٽيٽيوٽ آف هيريٽيج ريسرچ، ڄامشورو پاران شايع ڪيو ويو آهي.

مغلن سان ويڙهه کانسواءِ ڪلهوڙن جي قلات جي بروهين سان به سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ميان نصير محمد ڪلهوڙي جا ڪيترائي مريد شهيد ٿيا. انهن شهيدن ۾ هڪ انتهائي نمايان شخصيت گاجي شاھ جي هئي، جيڪو مُولا نديءَ جي هڪ شاخ (ڍورو) وٽ “ڪارو” ۽ “چاڪو” جي علائقن جي وچ ۾ بروهين سان هڪ مقابلي ۾ مارجي ويو. اهو ڍورو بعد ۾ سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو ۽ اڄ ان کي “گاجي ڍورو” سڏيو وڃي ٿو.

بهرحال، سنڌ جو ھڪ ناليوارو محقق عزيز ڪنگراڻي پنهنجي ڪتاب “ڪاڇو، هڪ اڀياس” (2009ع، صفحو 70) ۾ هڪ مختلف روايت پيش ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، گاجي شاھ کوسو 1691ع ۾ بلوچستان جي لوهي علائقي ۾ بروهي قبيلي سان هڪ مقابلي ۾ شهيد ٿيو هو. ڪنگراڻي موجب، سندس مڙھ بعد ۾ “لڪ پاس” (Lak Pass) آندو ويو، جتي کيس ميان نصير محمد ڪلهوڙي مقرر ڪيو هو، ۽ اتي ئي کيس دفنايو ويو.

گاجي شاھ کوسو هڪ انتهائي بهادر جنرل ۽ ميان نصير محمد ڪلهوڙي جو خاص مريد هو. سندس تعلق کوسا قبيلي سان هو ۽ هو “شاهي گروپ” جو رڪن هو، جيڪو ميان نصير محمد ڪلهوڙي جو هڪ مشاورتي ادارو (Advisory Council) هو. سندس نالي جي ٻئي حصي “شاھ” هجڻ ڪري ڪيترائي ماڻهو غلط فهمي جو شڪار ٿي کيس سيد سمجهن ٿا.

ڪلهوڙن جي ميانوال تحريڪ دوران، “شاھ” جو معزز لقب نامور ۽ خاص شخصيتن کي ڏنو ويندو هو. ميان نصير محمد ڪلهوڙي هن روايت جو بنياد وڌو ۽ پنهنجي ممتاز مريدن کي هن لقب سان نوازيو. ڊاڪٽر اين اي بلوچ جي ڪتاب “Sindh: Cultural Studies ” (2004ع، صفحو 302) موجب، ڪيترن ئي اهم خليفن کي هي معزز لقب مليو. مثال طور، پنجو (يا پانجا) ڏهوٽ، ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي دعائن سان “شاھ پنجو” يا “پنجو شاھ” بڻجي ويو. اهڙي طرح، عبدالله ابڙو، جنهن کي “گودڙيو” به سڏيو ويندو هو، “عبدالله شاھ” يا “شاھ گودڙيو” جي لقب سان مشهور ٿيو، ۽ وسائو فقير چنڊيو “شاھ وسائو” بڻجي ويو.

مختلف ميانوال فقيرن سان انٽرويو دوران مون کي ٻين به ڪيترن ئي خليفن جي باري ۾ ڄاڻ ملي جن کي “شاھ” جو لقب ڏنو ويو هو. حيدر فقير لغاري “حيدر شاھ” بڻيو؛ يوسف فقير ڇڄڙو کي “يوسف شاھ” چيو ويو؛ ننگر فقير مگسي “ننگر شاھ” بڻيو؛ بهار فقير ڪلوئي کي “بليل شاھ” سڏيو ويو؛ رودن فقير چنڊيو “رودن شاھ” طور مشهور ٿيو؛ باهو فقير لغاري “شاھ باهو” سڏيو ويو؛ ۽ ابراهيم فقير مري کي “ابراهيم شاھ” جو لقب مليو. هيءَ فهرست اڃا به ڊگهي آهي، جنهن ۾ حامد فقير چڍڙ (حامد شاھ) ۽ عنايت فقير ٽڳڙ (عنايت شاھ) شامل آهن. اهي سڀ ميان نصير محمد ڪلهوڙي جا فقير ۽ خليفا هئا جن کي شاھ جو لقب مليو. هيءَ روايت بعد جي ڪلهوڙا حاڪمن تائين به جاري رهي.

گاجي شاھ کوسو جي درگاهه دادو ضلعي جي شهر جوهي کان اٽڪل 35 ڪلوميٽر پري ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. گاجي شاھ هڪ مڙس مٿير ويڙهاڪ هو جنهن ڪيتريون ئي جنگيون وڙهيون. پروفيسر عبدالله مگسي جي ڪتاب “سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو” (1994ع، صفحو 118) موجب، سندس ويڙهه ان وقت جي هڪ طاقتور زميندار گرشا بلفت کوسي سان به ٿي هئي. گرشا بلفت گاجي شاھ جي هڪ مريد دلشاد فقير کوسي کي قتل ڪري ڇڏيو هو، جنهن کان پوءِ پيارو کوسي، گاجي شاھ جي مدد سان گرشا بلفت کي قتل ڪري پنهنجو پلاند ورتو. ان واقعي کوسا قبيلي جي ٻن گروهن ۾ سخت دشمني پيدا ڪري ڇڏي، جنهن تي گاجي شاھ پنهنجي سپاهين کي حڪم ڏنو ته جتي به دشمن نظر اچن انهن تي حملو ڪيو وڃي.

روايتن موجب، ان خوني دشمنيءَ ۾ کوسا قبيلي جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. منهنجي تحقيق دوران هڪ دلچسپ ڳالهه اها سامهون آئي ته ڪيئن کوسا قبيلي جي ڪجهه خاندانن ان قتل عام ۽ ظلم کان بچڻ لاءِ پنهنجي ذات تبديل ڪري ڇڏي. ڪجهه کوسا خاندانن ڳُڙ ورهائي اعلان ڪيو ته هو هاڻي کوسا نه پر “ڳُڙ لغاري” آهن. وقت گذرڻ سان اهي خاندان اڄ به “ڳُڙ لغاري” جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا.

هي جهيڙو شايد اڃا به وڌيڪ شدت اختيار ڪري ها، جيڪڏهن ميان نصير محمد ڪلهوڙو بروقت مداخلت نه ڪري ها. پروفيسر عبدالله مگسي موجب، ميان نصير محمد گرشا بلفت جي حمايتين ۽ اولاد کي دادو جي ڪاڇي واري علائقي مان نڪري وڃڻ جو حڪم ڏنو. پر منهنجي تحقيق ٻڌائي ٿي ته ڳُڙ لغارين جي بنيادي وسندي، جيڪا “رحيم خان ڳُڙ” جي نالي سان مشهور آهي، حاجي خان ڳوٺ جي ويجهو واقع آهي.

منهنجي تحقيق، جيڪا ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تي محيط آهي، ان دوران مان ڪيترن ئي زباني تاريخ جي ڄاڻن ۽ ڳوٺاڻن عالمن سان مليس جيڪي دادو جي ڪاڇي واري علائقي ۾ رهندڙ آهن. انهن ماڻهن ميانوال فقيرن جي باري ۾ ڪيتريون ئي روايتون پنهنجي سينن ۾ محفوظ رکيون آهن. زباني تاريخ سنڌ جي اڻ-لکيل تاريخ کي محفوظ ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم آهي.

گاجي شاھ جا بهادري وارا ڪارناما علائقي جي تاريخ کان واقف ماڻهن ۾ تمام گهڻو مشهور آهن. مقامي روايتن موجب، ميان نصير محمد ڪلهوڙي گاجي شاھ کوسي ۽ شاھ پنجو ڏهوٽ کي پنهنجي هڪ مريدڻ مائي شامل کي آزاد ڪرائڻ جي مشن تي موڪليو، جنهن کي سبي جي حاڪم ۽ مغلن جي وفادار بختيار خان اغوا ڪري قيد ڪيو هو. ميانوال تحريڪ کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ مغل ۽ سندن حمايتي اڪثر ميانوال فقيرن تي حملا ڪندا هئا ۽ کين اغوا ڪندا هئا.

جڏهن مائي شامل جي قيد جي خبر ميان نصير محمد کي پهتي ته هن گاجي شاھ ۽ شاھ پنجو کي حڪم ڏنو ته کيس آزاد ڪرايو وڃي. هنن سبي جي قلعي جو گهيرو ڪيو ۽ مائي شامل کي حفاظت سان آزاد ڪرائي ورتو. مائي شامل قيد دوران پنهنجي مرشد جي شان ۾ جيڪي گيت ڳايا هئا، اهي “ميان جي سامي” يا “سامري” جي نالي سان مشهور ٿيا، جيڪي اڄ به ڪلهوڙا حاڪمن ۽ سندن فقيرن جي درگاهن تي ڳايا وڃن ٿا.

اڄ گاجي شاھ جي درگاهه سنڌي ۽ بلوچ قبيلن لاءِ وڏي عقيدت جو مرڪز آهي. سالياني ميلي دوران اتي هزارين عقيدتمند گڏ ٿيندا آهن. درگاهه جي ٻاهران سندس نالو “سيد گاجي شاھ گنج بخش” لکيل آهي، جڏهن ته کيس “گاجڻ شاھ” به چيو وڃي ٿو. درگاهه تي “الله توهار” جا نعرا گونجن ٿا، جيڪو ميانوال تحريڪ جو هڪ خاص نعرو ۽ سڃاڻپ هئي. اتي ميانوال طريقي جون مخصوص رسمون ۽ ڌمال پڻ ادا ڪئي وڃي ٿي.

مقبري جي احاطي ۽ لڳ ڀڳ قبرستان ۾ ڪيترائي ميانوال فقير دفن آهن. انهن ۾ گل بيگ تانگڙي به شامل آهي جيڪو ميان نصير محمد جو سچو مريد ۽ گاجي شاھ جو سپاهي هو، جيڪو بروهين سان وڙهندي شهيد ٿيو هو. مقبري جي دروازي ويجهو جالب فقير لغاري جي قبر آهي جيڪو ميانوال طريقي جو مشهور سرندو نواز هو. سندس نالو قبر تي لکيل آهي، جيڪو ڪلهوڙن جي هن صوفياڻي روايت جي ميراث کي زنده رکيو اچي ٿو.

انگريزي مضمون تان ترجمو: جيمناءِ

______________

ليکڪ پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اڪنامڪس، اسلام آباد ۾ ايسوسيئيٽ پروفيسر ۽ اينٿروپالاجسٽ آهي. هن پاڪستان جي ثقافتي ورثي ۽ اينٿروپالاجي تي 18 ڪتاب لکيا آهن.