هالا جي مٽيءَ مان جنم وٺندڙ سمونڊن جو مسافر، لفظن جو سفير
الطاف شيخ کي صرف سفرناما نگار چوڻ سندس شخصيت کي محدود ڪرڻ ٿيندو. هو هڪ سامونڊي انجنيئر آهي، جنهن سمنڊ جي فني دنيا کي اندر کان ڏٺو، هڪ استاد آهي، جنهن پنهنجو علم نئين نسل تائين پهچايو ۽ هڪ اديب آهي، جنهن پنهنجي ذاتي تجربن کي اجتماعي علم جو حصو بڻايو. ھُو انهن ماڻهن مان آهي، جن سمونڊن جا سفر ته ڪيا، خطرن سان مھاڏو اٽڪائي، جھاز ھلائي ڏکي ڊيوٽي ڪري، اوجاڳا ته ڪيا پر اوکن سفرن کي سھڻن لفظن سان سولو ڪري پنهنجي ٻوليءَ ۽ پنهنجي پڙهندڙن جي لاءِ علم جي اڻ کٽ خزانن واري ڪائنات قائم ڪئي آھي جيڪا اڄوڪي ۽ ايندڙ نسلن لاءِ يقينن لاڀائتي ثابت ٿيندي.

ساڀيان سانگي
ڪجهه شخصيتون پنهنجي زندگيءَ جي سفر کي رڳو پنهنجي ذات تائين محدود ناهن رکنديون، پر پنهنجن تجربن، مشاهدن ۽ علم وسيلي ٻين لاءِ به نوان رستا کولينديون آهن. سندن زندگيءَ جو هر موڙ هڪ نئين ڪهاڻي، هر ملاقات هڪ نئون سبق ۽ هر سفر هڪ نئين دنيا جو تعارف بڻجي ويندو آهي.
دنيا کي ڏسڻ جا ڪيترائي طريقا آهن. ڪي ماڻهو اکين سان دنيا ڏسن ٿا، ڪي ڪئميرا ۾ منظر قيد ڪن ٿا، پر ڪي اهڙا به هوندا آهن، جيڪي پنهنجن مشاهدن، تجربن ۽ لفظن وسيلي دنيا کي ٻين جي دلين ۽ ذهنن تائين پهچائيندا آهن. الطاف شيخ اهڙين ئي شخصيتن مان هڪ آهي، جنهن سمونڊن جي ڇولين کان وٺي ڌارين ملڪن جي گهٽين تائين، مختلف تهذيبن کان وٺي انساني روين تائين، هر منظر کي پنهنجي قلم سان پنھنجي پڙهندڙن لاءِ هڪ نئين دري بڻائي ڇڏيو.
ھا،الطاف شيخ اهڙي ئي هڪ شخصيت آهي، جنهن پنهنجي سامونڊي سفرن کي سنڌي ادب جي اهڙي دولت ۾ تبديل ڪيو، جنهن مان ڪيترن ئي نسلن جا پڙهندڙ لاڀ حاصل ڪندا رهيا آهن.

الطاف احمد شيخ 14 نومبر 1944ع تي هالا نوان ۾ گل محمد شيخ جي گهر ۾ جنم ورتو . سندس گهراڻو پڙهيل لکيل ۽ علمي ماحول رکندڙ هو. والد جي لائبريري ۽ ڪتابن سان دلچسپيءَ واري ماحول سندس ننڍپڻ جي ذهني تربيت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.
ابتدائي تعليم ستين درجي تائين هالا جي مخدوم غلام حيدر اسڪول ۾ پڙهڻ کان پوءِ ڪئڊٽ ڪاليج پيٽارو ۾ داخلا ورتائين، جتان انٽرميڊئيٽ مڪمل ڪيائين. اڳتي هلي سندس تعليمي سفر کيس سنڌ کان ٻاهر چٽگانگ وٺي ويو، جتي ان وقت اوڀر پاڪستان هو ۽ اڄ بنگلاديش آهي. اتي مئرين انجنيئرنگ جي تعليم حاصل ڪيائين. ان کان پوءِ سئيڊن جي ورلڊ ميري ٽائيم يونيورسٽي، مالمو مان اعليٰ تعليم حاصل ڪري پنهنجي فني قابليت کي وڌيڪ وسيع ڪيائين.

هيءَ ڳالهه پنهنجي جاءِ تي اهم آهي ته هالا جي هڪ نوجوان لاءِ ان زماني ۾ اهڙي بين الاقوامي تعليمي سفر جو انتخاب ڪرڻ، پنهنجي لاءِ هڪ نئين دنيا جا در کولڻ برابر هو. الطاف شيخ اھو شعبو ڪيئن ۽ ڇو چونڊيو؟ ھڪ انٽرويو ۾ ان جو جواب ڏيندي چئي ٿو ته: ”پهرين ڳالهه ته مان ٻين کان ڪجهه مختلف ڪرڻ پئي چاهيو. ان وقت پاڪستان سرڪار کي ايسٽ پاڪستان (هاڻوڪي بنگلاديش) جي شهر چٽاگانگ ۾ ”ميرين اڪيڊمي“ قائم ڪئي اڃا هڪ سال ئي گذريو هو. ان اڪيڊمي جو مقصد نوجوان پاڪستانين کي تعليم ۽ تربيت ڏيڻ هو، ته جيئن ملڪ جي ترقي ڪندڙ ”مرچنٽ نيوي“ (تجارتي بحري جهازن جي بيڙي) لاءِ ميرين انجنيئر ۽ نيويگيٽر (بحري جهاز هلائڻ جا ماهر) مهيا ڪري سگهجن.“
”هن پيشي کي چونڊڻ جو ٻيو سبب اهو هو ته مون کي سمنڊ ۽ جهازن سان لڳاءُ ۽ شوق هو. جڏهن اسان پيٽارو ڪاليج جا سي اسڪائوٽس (Sea Scouts) موڪلن دوران منھوڙي جو دورو ڪندا هئاسين، ته اتي موجود جهازن جا خوبصورت ۽ چمڪندڙ رنگ، توڙي جهازن جي آفيسرن جو اڇو يونيفارم، مون کي هميشه ڏاڍو متاثر ڪندو هو.“
اھو الطاف شيخ جو شوق ۽ چاھ ئي ھو جنھن سمنڊ کي سندس ڪم جي جاءِ به بڻايو ته درسگاهه به.
ان ڪري ئي الطاف شيخ جي زندگيءَ جو هڪ وڏو حصو سمونڊن تي گذريو. 1968ع ڌاري پاڪستان نيشنل شپنگ ڪارپوريشن سان لاڳاپيل سامونڊي خدمتن جي شروعات ڪيائين. جونيئر انجنيئر کان اڳتي وڌندي چيف انجنيئر جي ذميوارين تائين پهتو. مختلف جهازن تي ڪم ڪندي کيس ڪيترن ئي ملڪن، بندرگاهن ۽ سماجن کي ويجهڙائيءَ کان ڏسڻ جو موقعو مليو.
هڪ عام سياح ڪنهن ملڪ کي ڪجهه ڏينهن لاءِ ڏسي واپس اچي ٿو، پر سامونڊي انجنيئر جي حيثيت ۾ سندس زندگيءَ ۾ سفر روزگار، ذميواري ۽ مشاهدي جو حصو هو. جهازن جي فني نظام، سمنڊ جي بي يقيني، بندرگاهن جي ماحول ۽ مختلف قومن جي ماڻهن سان واسطي سندس مشاهدي کي غيرمعمولي وسعت ڏني.

1980ع واري ڏهاڪي ۾ سامونڊي نوڪريءَ کان پوءِ سندس زندگيءَ جو رخ تدريسي ميدان ڏانهن ٿيو. ملائيشيا جي ميري ٽائيم اڪيڊمي ۽ پاڪستان مئرين اڪيڊمي سان لاڳاپيل رهيو. اهڙيءَ طرح هن پنهنجي فني تجربي کي نئين نسل جي تربيت لاءِ استعمال ڪيو. سندس شخصيت ۾ انجنيئر، استاد ۽ اديب جا ٽيئي حوالا گڏ نظر اچن ٿا.
الطاف شيخ جو ڪتابن سان تعلق رڳو عملي زندگيءَ ۾ پيدا ٿيل شوق نه هو. ننڍي عمر کان ئي پڙهڻ ۽ لکڻ سان دلچسپي هئس. سندس لکڻين جي شروعاتي جهلڪ گلستان رسالي ۾ ملي ٿي. باقاعدي لکڻ جي سفر ۾ چٽگانگ وارو زمانو خاص اهميت رکي ٿو، جتي هن سنڌ جي ماڻهن کي بنگال جي سرزمين، اتان جي ماحول ۽ زندگيءَ بابت ٻڌايو.
سندس پهرين ڪهاڻي ڪتاب ”اناميڪا“ آھي جيڪو بنگالي ڪھاڻين جو ترجمو آھي،جڏهن ته پهريون سفرنامو ”منهنجو ساگر، منهنجو ساحل“ آھي ان ڪتاب سان سنڌي سفرنامي جي دنيا ۾ سندس هڪ الڳ سڃاڻپ قائم ٿيڻ لڳي.
هن لکڻ لاءِ ڪنهن فرضي دنيا جي تخليق بدران پنهنجي ڏٺل دنيا کي موضوع بڻايو. وٽس هر نئون شهر هڪ مشاهدو، هر نئون ملڪ هڪ مطالعي جو موضوع ۽ هر نئين قوم انساني روين کي سمجهڻ جو موقعو هئي.
الطاف شيخ جي سفرنامن جي خاص ڳالهه اها آهي ته هو رڳو اهو نٿو ٻڌائي ته ڪهڙو ملڪ ڪيترو خوبصورت آهي يا ڪهڙي شهر ۾ ڪهڙيون عمارتون آهن. هو اتان جي ماڻهن جي زندگيءَ، سوچ، عادتن، تعليمي نظام، معاشي سرگرمين ۽ سماجي روين کي به پنهنجي لکڻين جو حصو بڻائي ٿو.
هو ڌارين ملڪن جي واقعن کي سنڌ جي مقامي ماحول سان ڀيٽي اهڙي انداز ۾ بيان ڪري ٿو، جو پڙهندڙ لاءِ ڏورانهن ملڪن جون ڳالهيون به اجنبي نٿيون رهن. ڪنهن غيرملڪي شهر جي بازار جو احوال ڏيندي سنڌ جي ڪنهن بازار سان ڀيٽ ڪرڻ، يا ڪنهن قوم جي سماجي عادت کي پنهنجي معاشري جي رويي سان ڳنڍڻ، سندس بيان جو هڪ دلچسپ طريقو آهي.

سندس لکڻين ۾ معلومات ۽ دلچسپي هڪ ٻئي کان جدا ناهن. هو پڙهندڙ کي تاريخ، جاگرافي ۽ ثقافت بابت ڄاڻ ڏيندي به کيس ڪتاب سان ڳنڍيل رکي ٿو. اها ئي خوبي سندس سفرنامن کي سفر جي ڊائري ٿيڻ کان بچائي ٿي.
الطاف شيخ جا ڪتاب سنڌي ۽ اردو ٻنهي ٻولين ۾ شايع ٿيا آهن. سندس ڪتابن جو وڏو حصو سفرنامن تي مشتمل آهي، جڏهن ته ڪهاڻين، ٻارن جي ادب ۽ ٻين موضوعن تي پڻ لکيو اٿس. سئو جي لڳ ڀڳ سفرنامن ۽ ٻين ڪتابن تائين سندس تصنيفن ۾ هڪ وسيع دنيا پکڙيل آهي.
انهن ڪتابن جا عنوان به سندس تخليقي سوچ جو پتو ڏين ٿا. هڪ پاسي سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن جا حوالا آهن ته ٻئي پاسي دنيا جي ڏورانهن شهرن جا نالا. ڄڻ ته هو سنڌ ۽ دنيا جي وچ ۾ لفظن جي هڪ پل اڏي رهيو هجي.
ڪنهن ليکڪ جي ادبي اهميت جو اندازو رڳو سندس ڪتابن جي تعداد مان نٿو لڳائي سگهجي. اصل اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته سندس لکڻين پڙهندڙ جي سوچ ۾ ڪهڙي تبديلي آندي ۽ کيس ڪهڙي نئين دنيا سان روشناس ڪرايو.
الطاف شيخ سنڌي پڙهندڙن کي اهو احساس ڏياريو ته دنيا جا ملڪ رڳو نقشي تي موجود نالا ناهن، پر هر ملڪ جي پويان تاريخ، تهذيب، محنت، معاشرت ۽ انساني زندگيءَ جون الڳ ڪهاڻيون آهن.
هن سنڌي ٻوليءَ ۾ اهڙي معلوماتي ۽ دلچسپ نثر کي هٿي ڏني، جنهن ۾ عام پڙهندڙ به دنيا بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهي ٿو. سندس لکڻين جو هڪ مثبت اثر اهو به رهيو آهي ته ڪيترن نوجوانن ۾ سفر، مطالعي ۽ ڌارين ٻولين ۽ ثقافتن کي سمجهڻ جو تجسس پيدا ٿيو.
سنڌ جي ھڪ ليکڪ مدد علي سنڌي روزاني هلال پاڪستان ۾ ”هڪ تاثر“ منجھ الطاف شيخ لاءِ لکي ٿو: ”سنڌي ٻوليءَ ۾ سفرنامن جي صنف تي جڏهن به تاريخ لکي ويندي ته مؤرخ جو قلم يقيناً الطاف شيخ جي نانءَ تي اچي بيهي رهندو. ڇاڪاڻ ته الطاف شيخ ئي اهو اڪيلو ليکڪ آهي، جنهن جي سفرنامن سنڌي ٻولي کي تمام گهڻو خزانو ڏنو.“

سندس ادبي ۽ علمي خدمتن جي اعتراف ۾ کيس مختلف ادبي ۽ سرڪاري اعزاز پڻ مليا، جن ۾ پاڪستان جو تمغه امتياز، شاھ لطيف ايوارڊ، پاڪستان رائٽرز گلڊ ايوارڊ، ملائيشيا جو وڏو سويلين ايوارڊ (مليشين آفيشل ايوارڊ پي جي ڪي)، ڪينجهر ايوارڊ ۽ ٻيا ڪيترائي اعزاز شامل آهن.
الطاف شيخ کي صرف سفرناما نگار چوڻ سندس شخصيت کي محدود ڪرڻ ٿيندو. هو هڪ سامونڊي انجنيئر آهي، جنهن سمنڊ جي فني دنيا کي اندر کان ڏٺو، هڪ استاد آهي، جنهن پنهنجو علم نئين نسل تائين پهچايو ۽ هڪ اديب آهي، جنهن پنهنجي ذاتي تجربن کي اجتماعي علم جو حصو بڻايو.
سندس زندگيءَ مان اهو به سکڻ لاءِ ملي ٿو ته پيشو ۽ تخليقي صلاحيت هڪ ٻئي جا مخالف ناهن. انسان پنهنجي پيشي ۾ رهندي به ادب جي خدمت ڪري سگهي ٿو، بشرطيڪه سندس اندر مشاهدي، مطالعي ۽ اظهار جي جستجو ۽ عشق ساھ کڻندڙ هجي.
الطاف شيخ جي ادبي سڃاڻپ جو بنياد به اهو ئي آهي ته هن پنهنجي ڏٺل دنيا کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ بيان ڪيو. هن سنڌي پڙهندڙ کي پنهنجي گهر ۾ ويهي دنيا جي ڪيترن ئي حصن سان مکا ميلو ڪرايو .
الطاف شيخ جي ملڪان ملڪ سامونڊي سفر کي ادبي سفر ۾ رنڱجندو ڏسڻ پڄاڻان ھميشه اھو محسوس ٿئي ٿو ته ڪي ماڻهو پنهنجن پيرن سان فاصلا طئي ڪندا آهن، پر ڪي ماڻهو پنهنجي قلم سان نسلن جا فاصلا گهٽائيندا آهن.
الطاف شيخ انهن ماڻهن مان آهي، جن سمونڊن جا سفر ته ڪيا، خطرن سان مھاڏو اٽڪائي، جھاز ھلائي ڏکي ڊيوٽي ڪري، اوجاڳا ته ڪيا پر اوکن سفرن کي سھڻن لفظن سان سولو ڪري پنهنجي ٻوليءَ ۽ پنهنجي پڙهندڙن جي لاءِ علم جي اڻ کٽ خزانن واري ڪائنات قائم ڪئي آھي جيڪا اڄوڪي ۽ ايندڙ نسلن لاءِ يقينن لاڀائتي ثابت ٿيندي.

سندس ڪتابن وسيلي دنيا جا ڪيترائي منظر سنڌي لفظن ۾ محفوظ ٿيا آهن . الطاف شيخ جا سفر سمونڊن کان ڪتابن تائين پهتا، ۽ ڪتابن کان پڙهندڙن جي دلين تائين. اهو ئي ڪنهن ليکڪ جي زندگيءَ جو سڀ کان خوبصورت تسلسل آهي.
دعا آهي ته سندس علمي ۽ ادبي تجربن جو خزانو سنڌي ادب لاءِ اڃا به وڌيڪ ڪارائتو ثابت ٿئي، سندس قلم جون ڏياٽيون سمونڊن کي کيڙي آڪاش اڪري وڃن ۽ ڪائنات جون ڪهڪشائون بڻجي پڙھندڙن جي سينن ۾ علم ادب جي جوت جرڪائينديون رھن.
____________

شاعر ۽ اديب ساڀيان سانگي ڪراچيءَ جي ھڪ سرڪاري ڪاليج ۾ پروفيسر آھي. سندس شاعريءَ جا ٻہ مجموعا ڇپجي چُڪا آھن .



