حقيقي ترقي اها آهي جيڪا پنهنجي ذات سان گڏ ٻين جي زندگين ۾ به آسانين جا رستا پيدا ڪري. جيڪڏهن ڪنهن هڪ شخص جي ترقيءَ جا دروازا کُلڻ سان سوين ماڻهن لاءِ اڳتي وڌڻ جا رستا بند ٿي وڃن، ته ڇا ان کي حقيقي ترقي چئي سگهجي ٿو؟
حڪيم پريم چاندواڻي
ترقيءَ جا خواب ڏسڻ، اڳتي وڌڻ جي جستجو ڪرڻ ۽ پنهنجي صلاحيتن کي ڪتب آڻي زندگيءَ ۾ بهتر مقام حاصل ڪرڻ انسان جو فطري حق آهي. هر ماڻهوءَ جي خواهش هوندي آهي ته سندس معاشي حالت سڌري، عزت وڌي، زندگيءَ جون سهولتون بهتر ٿين ۽ سندس محنت جا مثبت نتيجا ظاهر ٿين. ذاتي ترقيءَ جي اها خواهش نه رڳو جائز آهي، پر انساني زندگيءَ ۾ تحرڪ، اميد ۽ جدوجهد جو اهم سبب پڻ آهي. پر سوال اهو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن هڪ شخص جي ترقيءَ جا دروازا کُلڻ سان سوين ماڻهن لاءِ اڳتي وڌڻ جا رستا بند ٿي وڃن، ته ڇا ان کي حقيقي ترقي چئي سگهجي ٿو؟
ترقي، ترقي، ترقي! پر ڇا رڳو پنهنجي ذات جي ترقي؟!۔ جيڪڏهن ترقيءَ جي هن نعري ۾ خاندان، پاڙي، سماج ۽ انسانيت جي ڀلائيءَ لاءِ ڪا جاءِ نه هجي، ته پوءِ اها ترقي پنهنجي مفهوم ۾ اڌوري رهجي وڃي ٿي. ذاتي ڪاميابيءَ جو اصل حسن تڏهن ظاهر ٿئي ٿو، جڏهن ان جي روشني ٻين جي زندگين تائين به پهچي. اهڙي ڪاميابي، جيڪا ٻين لاءِ آسانيون پيدا ڪري، نون موقعن جا در کوليندي هجي ۽ اجتماعي خوشحاليءَ ۾ حصو وجهي، سا ئي ڪاميابي انسان کي حقيقي معنائن ۾ ڪامياب بڻائي ٿي.
دنيا ۾ اهڙا ماڻهو به آهن، جيڪي پنهنجي صلاحيتن، محنت ۽ ذهانت سان وڏا مقام حاصل ڪن ٿا، پر ان مقام تي پهچڻ کان پوءِ پنهنجي چوڌاري اهڙي ديوار اڏي ڇڏين ٿا، جنهن جي ٻئي پاسي بيٺل ماڻهن کي سندن ڪاميابيءَ جي روشنيءَ مان ڪو لاڀ نٿو ملي. کين پنهنجي سهولتن، پنهنجي دولت، پنهنجي شهرت ۽ پنهنجي اثر رسوخ کان سواءِ ٻيو ڪجهه نظر نٿو اچي. سندن نظر ۾ ترقيءَ جو مطلب اهو آهي ته هو ٻين کان اڳتي نڪري وڃن، ڀلي پٺيان رهجي ويل ماڻهن جي حالت ساڳي رهي. اهڙي سوچ مقابلي کي مثبت جدوجهد بدران ذاتي برتريءَ جي جنگ بڻائي ڇڏي ٿي.
حقيقت ۾ ترقيءَ جا ٻه پاسا آهن: هڪ ذاتي ترقي ۽ ٻيو اجتماعي ترقي. ذاتي ترقي انسان کي پنهنجي پيرن تي بيهڻ، پنهنجي صلاحيتن کي اجاگر ڪرڻ ۽ پنهنجي زندگي بهتر بڻائڻ جو موقعو ڏئي ٿي، جڏهن ته اجتماعي ترقي سماج جي مجموعي حالت کي بهتر ڪري ٿي. تعليم، صحت، روزگار، انصاف، امن، صاف ماحول ۽ بنيادي سهولتن تائين مناسب رسائيءَ کان سواءِ ڪنهن سماج جي ترقيءَ جي دعويٰ مڪمل نٿي ٿي سگهي. جيڪڏهن ڪجهه ماڻهو آسائشن جي بلندين تي پهچي وڃن، پر وڏي آبادي بنيادي ضرورتن لاءِ پريشان رهي، ته اها اڻبرابري ترقيءَ جي دعويٰ آڏو هڪ وڏو سوال بڻجي بيهندي.
اسان کي اهو سمجهڻ گهرجي ته ذاتي ترقي ۽ اجتماعي ترقي هڪ ٻئي جون دشمن نه آهن. انهن کي هڪ ٻئي جو سهارو بڻجڻ گهرجي. هڪ ڪاروباري ماڻهو جيڪڏهن پنهنجي ڪاميابيءَ سان گڏ ٻين لاءِ روزگار جا موقعا پيدا ڪري، هڪ تعليم يافته شخص پنهنجي علم کي سماج جي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪري، هڪ صاحبِ حيثيت فرد ضرورت مندن جي خودداريءَ جو خيال رکي ۽ هڪ ذميوار انسان پنهنجي ذاتي فائدي سان گڏ اجتماعي نقصان کان به پاسو ڪري، ته ترقيءَ جو هڪ اهڙو سلسلو جنم وٺندو، جنهن جا ثمر ڪيترين ئي زندگين تائين پهچندا.
مسئلو تڏهن پيدا ٿئي ٿو، جڏهن ذاتي ترقيءَ کي اجتماعي ڀلائيءَ کان مٿانهون سمجهيو وڃي. جڏهن ڪو ماڻهو پنهنجي فائدي لاءِ ٻين جو حق کسي، وسيلن تي ناجائز قبضو ڪري، پنهنجي اختيار جو غلط استعمال ڪري يا پنهنجن سهولتن جي حفاظت لاءِ ٻين جي بنيادي ضرورتن کي نظرانداز ڪري، تڏهن سندس ترقي سماجي ناانصافيءَ جو سبب بڻجي ٿي. اهڙي ڪاميابيءَ جي چمڪ ڀلي ڪجهه وقت لاءِ اکين کي خيرو ڪري، پر ان جي پويان رهجي ويل محروميءَ جو اونداهو پاسو لڪائي نٿو سگهجي.
ترقيءَ جو صحيح معيار رڳو اهو ناهي ته ڪنهن شخص ڪيتري دولت ڪمائي، ڪيترو وڏو گهر ٺاهيو يا ڪيترو بلند عهدو حاصل ڪيو؛ اصل سوال اهو آهي ته سندس ڪاميابيءَ سان ڪيتري قدر مثبت تبديلي آئي؟ ڇا سندس موجودگيءَ سان ٻين لاءِ به موقعا پيدا ٿيا؟ ڇا هن پنهنجي اختيار کي ذميواري سمجهيو؟ ڇا هن پنهنجي ڪاميابيءَ جي سفر ۾ ٻين جي حقن جو احترام ڪيو؟ جيڪڏهن انهن سوالن جا جواب مثبت آهن، ته سندس ذاتي ترقي سماج لاءِ به هڪ قيمتي اثاثو آهي.
هڪ صحتمند سماج اهو آهي، جتي هر فرد کي اڳتي وڌڻ جو مناسب موقعو ملي، محنت جو قدر ٿئي، قابليت کي ترجيح ڏني وڃي ۽ ڪنهن جي ڪاميابيءَ جو بنياد ٻئي جي محرومي نه بڻجي. اهڙي سماج ۾ ماڻهو هڪ ٻئي کي پوئتي ڌڪڻ بدران اڳتي وڌڻ ۾ مدد ڪن ٿا. اتي ڪاميابيءَ کي حسد جي نظر سان نه، پر حوصلي ۽ اتساهه جي صورت ۾ ڏٺو وڃي ٿو. ڇاڪاڻ ته ٻين جي ترقيءَ سان خطرو محسوس ڪرڻ واري سوچ انسان کي اندروني طور محدود ڪري ٿي، جڏهن ته گڏجي اڳتي وڌڻ وارو رويو معاشري لاءِ نوان امڪان پيدا ڪري ٿو.
اسان جي روزمره زندگيءَ ۾ به اجتماعي ترقيءَ جي شروعات ننڍڙن عملن سان ٿي سگهي ٿي. پنهنجي ڪم ۾ ايمانداري، ٻين جي حقن جو احترام، ضرورت مند جي مدد، عوامي وسيلن جي حفاظت، ماحول جي صفائي، قانون جي پابندي ۽ سماجي ذميوارين جي ادائيگيءَ جهڙا عمل بظاهر ننڍا آهن، پر انهن جو گڏيل اثر وڏي تبديلي آڻي سگهي ٿو. ترقيءَ لاءِ ضروري ناهي ته هر ماڻهو وڏو منصب حاصل ڪري؛ ضروري اهو آهي ته هر ماڻهو پنهنجي دائري ۾ مثبت ڪردار ادا ڪري.
اسان کي پنهنجي سوچ ۾ اها تبديلي آڻڻي پوندي ته ترقيءَ جو مطلب رڳو پاڻ لاءِ آسائشون گڏ ڪرڻ نه، پر اهڙو ماحول پيدا ڪرڻ به آهي، جتي ٻين کي به عزت سان جيئڻ ۽ اڳتي وڌڻ جو موقعو ملي. ذاتي ترقيءَ کي اجتماعي ترقيءَ جي مخالف نه، پر ان جو ساٿي بڻائڻ گهرجي. پنهنجي اوسر ضرور ڪجي، پر ٻين جي اوسر جا رستا بند ڪري نه؛ پنهنجي ڪاميابيءَ تي ضرور فخر ڪجي، پر اهڙي ڪاميابيءَ تي، جيڪا ٻين جي حقن جي لتاڙ تي قائم نه هجي.
اچو ته ترقيءَ جي تعريف کي وسيع ڪريون: منهنجي ترقيءَ سان گڏ تنهنجي ترقي، تنهنجي ترقيءَ سان گڏ سماج جي ترقي ۽ سماج جي ترقيءَ سان گڏ انسانيت جي خوشحالي! ڇو ته جيڪا ترقي رڳو هڪ فرد کي مٿي کڻي وڃي ۽ باقي سماج کي هيٺ ڇڏي ڏئي، سا اڻپوري آهي؛ پر جيڪا ترقي فرد جي صلاحيتن کي اجاگر ڪندي اجتماعي زندگيءَ ۾ بهتري آڻي، سا ئي پائيدار، بامقصد ۽ حقيقي ترقي آهي.
ترقي ضرور ڪجي، پنهنجي ذات جي به، پنهنجي خاندان جي به، پنهنجي سماج جي به؛ پر ڪڏهن به ذاتي ترقيءَ کي مجموعي ترقيءَ جي قيمت تي حاصل نه ڪجي ۽ نه ئي اجتماعي ڀلائيءَ تي ذاتي مفاد کي ترجيح ڏجي. ياد رکڻ گهرجي ته ذات جي ڪاميابيءَ جو سڀ کان سهڻو روپ اهو آهي، جنهن ۾ ٻين جي خوشحاليءَ جو حصو به شامل هجي.
_________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي ۽ ڏوڪريءَ ۾ رھي ٿو.
