سنڌ واسي دادا شَيوَڪ ڀوڄراڄ ۽ عالمي مڃتا ماڻيندڙ سندس تنظيم ”ٻارڙن جي ٻاري“
دادا شيوڪ ڀوڄراڄ (1 آڪٽوبر 1906ع – 1 مارچ 1988ع) نہ رڳو آزاديءَ جي تحريڪ دوران جيل ڪاٽيو پر ھُو ناليوارو ليکڪ ۽ صحافي بہ ھيو. ھُن مقامي، قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي ٻارن جي حقن، تعليم ۽ سماجي خدمت جا نوان مثال قائم ڪيا. لاڙڪاڻي جي گهٽين کان وٺي بمبئيءَ ۽ مھاراشٽرا جي پُٺتي پيل علائقن ۾ آديواسي برادرين جي ٻارن جي تعليم تائين، سندس پيار ۽ قربانيءَ جو سفر اڄ به نئين نسل لاءِ مثال آهي.
جَيَنَتي ارجنداس ٺڪر ”مِٺي“
دادا شَيوَڪ ڀوڄراڄ سنڌ جو هڪ ناميارو پٽ هو، جنهن پنھنجي حياتي آزاديءَ جي تحريڪ، تعليم، ادب ۽ سماجي خدمت، خاص طور ٻارڙن جي ڀلائيءَ لاءِ وقف ڪري ڇڏي ھئي. کيس گانڌيءَ جي سچي پيروڪار ھجڻ، آزاديءَ جي مجاهد، ليکڪ، صحافي، تعليمي ماهر ۽ سماجي ڪارڪن جي حيثيت ۾، خاص طور تي ”ٻالڪن جي ٻاري“ جو باني ھجڻ ڪري ياد ڪيو ويندو آهي. ٻالڪن جي ٻاري ٻارن جي ڀلائيءَ جي هڪ اهڙي تحريڪ هئي جيڪا سنڌ مان شروع ٿي قومي ۽ بين الاقوامي سطح تائين پکڙجي وئي.
دادا شَيوَڪ پھرين آڪٽوبر 1906ع تي لاڙڪاڻي، سنڌ ۾ پيدا ٿيو. ابتدائي تعليم لاڙڪاڻي ۽ سکر مان حاصل ڪيائين ۽ اعليٰ تعليم ڪراچيءَ مان پرايائين. ڊي. جي. سنڌ ڪاليج، ڪراچيءَ جي رڪارڊ مان خبر پوي ٿي ته شيوڪ ڀوڄراج اتان جو شاگرد هو. سوانحي احوالن موجب هن بي. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي. سندس تعليمي سالن علمي ۽ ادبي دلچسپين کي پروان چاڙھيو، جيڪي اڳتي هلي سندس عوامي زندگيءَ جو اهم حصو بڻيون.
نوجوانيءَ واري عمر کان ئي ڀوڄراڄ جو لاڙو ادب ۽ سماجي مسلئن ڏانهن هو. سندس مڃڻ هو ته لکيل لفظ صرف تفريح لاءِ ناهن هوندا. اهي سماجي شعور بيدار ڪري سگهن ٿا ۽ نئين نسل جي ذهنن کي متاثر ڪري سگهن ٿا. تنهنڪري هن پنهنجي ادبي دلچسپين کي تعميري سماجي ڪم سان ملايو، جيڪا خصوصيت سندس سموري زندگيءَ ۾ نمايان رهي.
مهاتما گانڌيءَ جي خيالن مٿس ننڍپڻ کان ئي گهرو اثر وڌو. هن عدم تعاون تحريڪ، لوڻ ستياگرھ ۽ هندستان ڇڏيو تحريڪ ۾ حصو ورتو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد دوران قيد ۽ ذاتي تڪليفن کي قبول ڪيو. گانڌيءَ جي ڏانڊي مارچ سان لاڳاپيل لوڻ ستياگرھ ۾ حصي وٺڻ دوران کيس قيد ڪيو ويو ۽ برطانوي اختيارين سندس سامان ۽ پرنٽنگ پريس خلاف سخت ڪارروائي ڪئي ۽ کيس ڪراچي ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو.
پَر قيد ۽ تڪليفون سندس عوامي خدمت جي جذبي کي گھٽائي نہ سگهيون. ان جي برعڪس، آزاديءَ بابت سندس گانڌيائي سوچ جو اظهار تعميري ڪمن، خاص طور ٻارن جي تعليم ۽ ڀلائيءَ ۾ ٿيڻ لڳو.
ان ئي سوچ مان ”ٻالڪن جي ٻاريءَ“ جنم ورتو. هن تحريڪ جي شروعات 1923ع ۾ ٿي ۽ باضابطا طور 1926ع ۾ ”ٻالڪن جي ٻاري چائلڊ ويلفيئر ائسوسيئيشن قائم ڪئي وئي. ان جي نالي، جنهن جي معنيٰ ”ٻارن جو پنهنجو باغ“ آهي، ڀوڄراڄ جي ان عقيدي کي ظاهر ڪيو ته ٻارن کي صرف ڪلاس روم جي تعليم نه، پر خوشي، تفريح، تخليقي سرگرمين ۽ صحتمند سماجي ترقيءَ جا موقعا پڻ گھرجن.
ٻالڪن جي ٻاريءَ ٻارن کي ذات، پات، رنگ، نسل، ٻولي يا جنس جي متڀيد کان بالاتر ٿي هڪ هنڌ گڏ ڪيو. لائبريريون، راندين جا ميدان، هابي ڪلب، نرسري اسڪول، سير ۽ تفريح، نمائشون، ثقافتي پروگرام ۽ ٻيون تعليمي سرگرميون ان جي ڪم جو حصو بڻجي ويون. جيڪا شروعات سنڌ مان ٿي هئي، اها آهستي آهستي پوري هندستان ۾ ٻارن جي ڀلائيءَ جي هڪ وسيع تحريڪ بڻجي وئي.
ڀوڄراڄ ٻارن جي ادب لاءِ پڻ اوترو ئي پُرعزم هو. هُن سنڌي ٻارن جو رسالو ”گلستان“ جاري ڪيو، جيڪو ننڍڙن سنڌي پڙهندڙن جي ادبي ۽ تعليمي ترقيءَ سان لاڳاپجي ويو. سندس ادبي شهپارن ۾ ”آشيرواد“ (1933ع) ۽ ”دادا شام“ (1934ع) ناول شامل آهن، جيڪي ٻئي آزاديءَ جي تحريڪ جي پس منظر ۾ لکيا ويا هئا ۽ جن ۾ گانڌيائي سوچ جو اثر نمايان هو. سنڌي ادبي تاريخن ۾ کيس انهن ليکڪن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي جن جديد سنڌي نثر جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو.
دادا ڀوڄراڄ جي ادبي خدمتن سندس پنهنجي نسل کان پوءِ پڻ تعليمي زندگيءَ ۾ پنهنجو مقام برقرار رکيو. ”آشيرواد“ کي بعد ۾ دهلي يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ ٻارن جي ناول طور شامل ڪيو ويو، جيڪو سنڌي ٻارن جي ادب ۾ ان جي مسلسل اهميت کي ظاهر ڪري ٿو.
سنڌ ڇڏڻ کان پوءِ، ڀوڄراڄ بمبئيءَ ۾ ئي رهائش اختيار ڪئي ۽ پاڻ کي وڌ کان وڌ ٻالڪن جي ٻاريءَ لاءِ وقف ڪري ڇڏيو. هن انگريزي رسالو پشپا (Pushpa) پڻ شايع ڪيو، جنهن ذريعي صحافت ۽ ادب کي سماجي ۽ تعليمي خيالن کي پکيڙڻ جو ذريعو بڻايو ويو. تنظيم جي سلور جوبلي 1950ع ۾ بمبئيءَ ۾ ملهائي وئي، جنهن ۾ وزير اعظم جواهريلال نهرو خاص مهمان طور شرڪت ڪئي.
ٻارن لاءِ سندس فڪر کيس هڪ ٻئي اهم ميدان ڏانهن وٺي ويو. آديواسي برادرين جي تعليم ۽ ڀلائي. ھڪ پُٺتي پيل علائقي ”باپوگاؤن “ ۾ هُن آديواسي ٻارن ۽ نياڻين لاءِ هڪ رهائشي اسڪول قائم ڪيو. ان اسڪول ۾ عام علمي تعليم سان گڏوگڏ سُٽ ڪتڻ، سبڻ، ڀرت ڀرڻ، اُڻڻ، گُلڪاري، باغباني، واڍڪي ڪم ۽ گهريلو ڪمن جي عملي تربيت پڻ ڏني ويندي هئي. ڪردار سازي ۽ شهري ذميواريءَ کي پڻ برابر اهميت ڏني ويندي هئي. ان وقت جي هندستان حڪومت جي هڪ رڪارڊ موجب ڀوڄراڄ ۽ سندس گهر واريءَ ان خدمت ۾ رضاڪارانه طور ڪم ڪيو.
سندس ٻارن جي ڀلائيءَ جو ڪم علائقائي حدن کان اڳتي وڌندو رهيو. ٻالڪن جي ٻاري قومي ۽ بين الاقوامي نقطي نظر رکندڙ تنظيم بڻجي وئي ۽ بعد ۾ گڏيل قومن (UN/ECOSOC) جي نظام سان پڻ لاڳاپو حاصل ڪري ورتو. اهڙيءَ طرح سنڌ جي هڪ گانڌيائي سماجي ورڪر جو پوکيل ننڍڙو ٻوٽو اڳتي هلي ٻارن لاءِ وقف ٿيل هڪ وسيع تحريڪ بڻجي ويو.
سماج لاءِ سندس ڊگھي ۽ بغير ڪنهن غرض جي ڪيل خدمتن جي اعتراف ۾، هندستان حڪومت دادا شيوڪ ڀوڄراڄ کي 1983ع ۾ سماجي ڪم جي شعبي ۾ پدم شري (Padma Shri) جو اعزاز ڏنو.
دادا شيوڪ ڀوڄراڄ پھرين مارچ 1988ع تي وفات ڪري ويو. سندس زندگي لاڙڪاڻي جي تعليمي ۽ ادبي دنيا کان وٺي آزاديءَ جي جدوجهد تائين، ۽ اتان کان تعميري سماجي خدمت جي ڏهاڪن تائين جو هڪ شاندار سفر آهي.
سنڌي برادريءَ لاءِ سندس ۽ ان جي يادگيرين جي خاص اهميت آهي. هن سنڌ مان صرف پنهنجي جنم ڀوميءَ جون يادون ئي نه کنيون، پر اهو يقين پڻ کنيو ته تعليم، ادب، ٻارن جي ڀلائي ۽ پسمانده ماڻهن جي خدمت قوم جي تعمير جو ذريعو بڻجي سگهن ٿا. سندس ٻالڪن جي ٻاري ان يقين جو عملي اظهار بڻجي وئي، جڏهن ته سندس لکڻين سنڌي ثقافتي زندگيءَ ۾ سندس ٻين خدمتن کي محفوظ رکيو.
تنهنڪري دادا شيوڪ ڀوڄراڄ جي ڪهاڻي صرف ان آزاديءَ جي مجاهد جي ناهي جيڪو جيل ويو. اها هڪ سنڌي گانڌيائيءَ جي ڪهاڻي آهي جنهن جدوجهد جي تجربن کي تعميري خدمت جي حياتيءَ ڀر جي پروگرام ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ھُن ٻارن کي تعليم، ادب ۽ خوشيءَ جو باغ ڏنو، ۽ پوئتي پيل برادرين کي تعليم ۽ وقار جا موقعا فراهم ڪيا.
________________
جَيَنَتي ارجنداس ٺڪر ”مِٺي“ محقق، ليکڪا ۽ سماجي ورڪر آھي.
سندس ھيءُ ليک انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي فيس بُڪ وال تان کنيو ويو.
انگريزيءَ مان ترجمو: جيمناءِ. ايڊيٽنگ: نصير اعجاز
