شڪارپور ۾ سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن (سِگا) جي موجوده باڊيءَ پنهنجي انهن مرحوم ۽ حال حيات ساٿين جي مان ۾ تقريب ڪوٺائي، جن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو سماجي، تعليمي ۽ شعوري خدمت لاءِ وقف ڪيو.
اسان وٽ قيادت جو شوق گهڻو آهي، پر ڪارڪن بڻجڻ جو حوصلو گهٽ ٿيندو پيو وڃي. هر ماڻهو اڳواڻ ٿيڻ چاهي ٿو، پر ڪنهن ٻئي اڳواڻ جي اڳواڻيءَ ۾ وقت ڏيڻ، تنظيم لاءِ مسلسل ڪم ڪرڻ، اختلافن باوجود ساٿ نڀائڻ ۽ پنهنجي ذات کان مٿانهون ٿي اجتماعي مقصد لاءِ ڪم ڪرڻ ڏکيو محسوس ٿئي ٿو. سگا جي اڌ صديءَ جي سفر مان جيڪڏهن اڄ جي نسل لاءِ ڪو وڏو سبق ملي ٿو ته اهو رضاڪاراڻي خدمت، تنظيم سازي ۽ ڪارڪن پيدا ڪرڻ جو آهي.
نسيم بخاري
ڪنهن به تنظيم جي اصل سڃاڻپ رڳو ان جي عهديدارن، آفيسن، گڏجاڻين يا سالياني پروگرامن سان نه ٿيندي آهي، پر ان ڳالهه سان ٿيندي آهي ته ان تنظيم پنهنجي سماج لاءِ ڪيترو وقت، ڪيتري توانائي ۽ ڪيتري بي لوث محنت وقف ڪئي آهي. شڪارپور ۾ سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن (سِگا) جي موجوده باڊي رفيق احمد دايو جي اڳواڻيءَ ۾ پنهنجي انهن مرحوم ۽ حال حيات ساٿين جي مان ۾ جيڪا تقريب ڪوٺائي، جن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو سماجي، تعليمي ۽ شعوري خدمت لاءِ وقف ڪيو، سا ان لحاظ کان رڳو هڪ تقريب نه، پر پنهنجي تنظيمي تاريخ سان ٻيهر ڳانڍاپي جي هڪ سنجيده ڪوشش آهي.
اسان جي سماج ۾ هڪ وڏو الميو اهو آهي ته ماڻهو جو جيئري هوندي سندس قدر گهٽ ڪندا آهيون ۽ جڏهن اهو ھن دنيا مان هليو ويندو آهي ته سندس خدمتن جا قصا ورجائيندا رهندا آهيون. سگا شڪارپور شاخ جي هن تقريب جي اهميت ان ڪري به وڌي وڃي ٿي، جو هتي انهن ماڻهن کي ياد ڪيو ويو، جن شهرت، عهدي يا ذاتي فائدي بدران وقت ۽ صلاحيتون پنھنجي سماج جي لاءِ ارپيون .
سٺا ماڻهو پنهنجي حياتيءَ ۾ رڳو ڪم ناهن ڪندا، اهي پنهنجي وڃڻ کان پوءِ به هڪ مثال ڇڏي ويندا آهن. اصل سوال اهو آهي ته ڇا ايندڙ نسل ان مثال کي سمجهڻ، محفوظ ڪرڻ ۽ اڳتي وڌائڻ لاءِ تيار آهي؟
سگا جي تاريخ ڏسجي ٿي ته هي سوال اڄ جو ناهي. سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن جو بنيادي سفر 1972ع سان ڳنڍيل آهي. سگا جي پنهنجي سرڪاري رڪارڊ موجب اها تنظيم 4 جون 1972ع تي وجود ۾ آئي ۽ 29 سيپٽمبر 1972ع تي Societies Registration Act 1860 تحت رجسٽر ٿي. تنظيم پاڻ کي غير سياسي، غير فرقيوار ۽ رضاڪاراڻي سول سوسائٽي طور متعارف ڪرايو آھي، جنهن جو بنيادي تصور سنڌ ۾ هڪ پرامن ۽ ترقي يافته سماج جي تعمير ۽ ماڻهن کي تعليم، صحت، شعور ۽ سماجي ڀلائيءَ ذريعي اڳتي آڻڻ رهيو آهي.
اها ڳالهه به اهم آهي ته سگا جي تاريخ کي رڳو ڪنهن هڪ شعبي تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. ان جي دستاويزن ۾ تعليم، صحت، سماجي تحرڪ، انساني حقن، عورتن جي بااختياري، سنڌي ٻولي ۽ ثقافت، ادب، ڳوٺ سڌار، قدرتي وسيلن ۽ هنگامي حالتن ۾ امدادي سرگرمين تائين مختلف شعبن جو ذڪر ملي ٿو. يعني سگا جو تصور شروعات کان ئي اهو رهيو ته سنڌ جي مسئلن کي الڳ الڳ خانن ۾ نه، پر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل سماجي مسئلن طور ڏٺو وڃي.
سگا جي پهرين ڏهاڪي بابت موجود دستاويزي مواد وڌيڪ دلچسپ آهي. تنظيم جي تاريخ تي لکيل مواد موجب 1972ع کان 1982ع تائين سگا جون شاخون تيزيءَ سان وڌيون، رضاڪارن جو انگ وڌيو، تعليمي ڪانفرنسون ٿيون، لطيف ڪانگريس، ٻالڪ ميلو، روشن تارا اسڪولن ۽ ڳوٺ سڌار جهڙيون سرگرميون اڳتي وڌيون، جڏهن ته تنظيم پنهنجي هر سال کي ڪنهن نه ڪنهن اهم سماجي مقصد سان ڳنڍيو. 1978ع کي شاهه لطيف سال، 1979ع کي تعليم جو سال، 1980ع کي صحت جو سال ۽ 1981ع کي سنڌي ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل سال طور اجاگر ڪرڻ ان دور جي سوچ جو اندازو ڏئي ٿو.
هيءَ ڳالهه ان ڪري اهم آهي جو اڄ اسان جنهن ”سول سوسائٽي“، ”رضاڪاراڻي خدمت“ ۽ ”ڪميونٽي ڊولپمينٽ“ جي ٻولي استعمال ڪريون ٿا، انهن مان ڪيترن ئي تصورن تي سگا ان وقت عملي ڪم ڪري رهي هئي، جڏهن سنڌ جي ٻهراڙين ۾ اهڙي منظم سماجي تحرڪ جا ادارتي مثال تمام گهٽ هئا.
تعليم سگا جي اهم ترين شعبن مان هڪ رهيو آهي. سرڪاري ويب رڪارڊ موجب تنظيم 1980ع کان روشن تارا اسڪولن جو نيٽ ورڪ هلائي رهي آهي، جيڪو وقت سان گڏ سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌيو. موجوده رڪارڊ ۾ شڪارپور به انهن علائقن ۾ شامل آهي، جتي روشن تارا اسڪول جو نيٽ ورڪ موجود آهي.
صحت جي ميدان ۾ به سگا جي تاريخ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، طبي ڪئمپن، اکين ۽ چمڙي جي علاج، ايمرجنسي سهولتن، ايمبولينس سروس ۽ ٻين منصوبن جو ذڪر ملي ٿو. ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل علائقن تائين صحت جون سهولتون پهچائڻ جو تصور سگا جي ڪم جو هڪ مستقل حصو رهيو آهي.
سگا جي هڪ ٻي اهم سڃاڻپ ”سماجي تحرڪ“ آهي. شڪارپور سميت سنڌ جي مختلف ضلعن ۾ ڪميونٽي آرگنائيزيشنز، عورتن جي شموليت، غربت گهٽائڻ، ننڍن قرضن ۽ مقامي مسئلن بابت ماڻهن کي منظم ڪرڻ جون سرگرميون پڻ رڪارڊ جو حصو آهن. سگا جي پنهنجي دستاويزن موجب شڪارپور، لاڙڪاڻو، گهوٽڪي ۽ ميرپورخاص ۾ غربت گهٽائڻ ۽ ڪميونٽي آرگنائيزيشنز جي قيام سان لاڳاپيل ڪم پڻ ڪيو ويو.
انهيءَ پسمنظر ۾ شڪارپور شاخ کي ڏسجي ته اها به سگا جي تاريخ جو معمولي باب نه آهي. موجود دستاويزي مواد ۾ شڪارپور شاخ جي قيام کي 1976ع سان ڳنڍيو ويو آهي. سگا جي هڪ ڪتابي رڪارڊ ۾ شاخ جي باني ميمبرن مان هڪ جي حيثيت سان پروفيسر خالد حسين چنا جو ذڪر آهي، جيڪو 1976ع کان 1994ع تائين شاخ جو جنرل سيڪريٽري رهيو، سواءِ ان عرصي جي جڏهن ضياءَ جي دور ۾ سرڪاري ملازمن جي سگا سان وابستگيءَ تي پابندي واري صورتحال پيدا ٿي.
شڪارپور شاخ جي تاريخ ۾ 25 ۽ 26 اپريل 1991ع به اهم تاريخون آهن، جڏهن سگا جي 16هين سالياني ڪنوينشن جي ميزباني شڪارپور ڪئي. رڪارڊ موجب اهو پابندي واري دور کان پوءِ سرڪاري ملازمن جي سگا سان ٻيهر وابستگيءَ جي اجازت ملڻ کان پوءِ ٿيندڙ اهم ڪنوينشنن مان هو.
اهو سڀ ڪجهه ٻڌائي ٿو ته شڪارپور شاخ صرف هڪ مقامي تنظيمي يونٽ نه رهي، پر سگا جي مرڪزي تاريخ ۾ به پنهنجو حصو وڌو آهي.
سگا جي فڪري سفر ۾ سنڌي ٻولي، ادب ۽ ثقافت جي اهميت به نمايان آهي. 1978ع جو لطيف سال، لطيف ڪانگريس، ڪتابن جي اشاعت، ادبي سرگرميون ۽ ثقافتي پروگرام ان ڳالهه جا ثبوت آهن ته تنظيم سماجي خدمت کي رڳو مادي سهولتن تائين محدود نه سمجهيو.
اهڙي ئي پسمنظر ۾ تقريب دوران پروفيسر خالد حسين چنا جو اهو چوڻ ته ”سگا اميد جو نالو آهي“ رڳو جذباتي جملو نه، پر سگا جي تاريخي مزاج سان ڳنڍيل ڳالهه محسوس ٿئي ٿي. جيڪڏهن ڪنهن دور ۾ سماج مايوسيءَ ۾ ورتل هجي، ته علم، ادب، تعليم ۽ ثقافت جا پروگرام ماڻهن ۾ اميد پيدا ڪرڻ جو وسيلو بڻجي سگهن ٿا.
ڪالاباغ ڊيم بابت سگا جو رڪارڊ به هن بحث ۾ اهم آهي. ان موضوع تي تنظيم جي نالي سان 2005ع ۾ محمد ادريس راجپوت جو ڪتاب Kala Bagh Dam and Sindh: A View Point شايع ٿيو، جيڪو سگا طرفان ڪراچيءَ مان ڇپايل دستاويزي ڪتاب طور لائبريري رڪارڊ ۾ موجود آهي. ان مان گهٽ ۾ گهٽ ايترو ضرور ثابت ٿئي ٿو ته ڪالاباغ ڊيم ۽ سنڌ جي خدشن وارو موضوع سگا جي علمي ۽ عوامي بحث جو حصو رهيو آهي.
پر ڪنهن به تنظيم جي عظمت جو اندازو صرف ان جي ماضيءَ جي فهرست مان نه لڳڻ گهرجي. اصل سوال اهو آهي ته اڄ اها تنظيم ڇا ڪري رهي آهي ۽ سڀاڻي لاءِ ڇا حڪمت عملي تيار ڪري رهي آهي؟
انهيءَ لحاظ کان شڪارپور ۾ ٿيل تقريب کي ساراهڻ گهرجي. 21 ساٿين کي شيلڊون ڏيڻ، مرحوم ۽ حال حيات اڳواڻن کي ياد ڪرڻ، سندن خدمتن کي نئين نسل جي سامهون آڻڻ ۽ تنظيمي سفر جي انهن ماڻهن کي عزت ڏيڻ، جن پنهنجي وقت ۽ توانائي سماج کي ڏني، هڪ مثبت روايت آهي.
اسان وٽ اڪثر اعزاز انهن ماڻهن کي ملندا آهن، جن وٽ طاقت، عهدو يا وسيلو هوندو آهي. پر رضاڪارانه سماجي ڪم ڪندڙ ماڻهو گهڻو ڪري خاموش رهجي ويندا آهن. اهڙي ماحول ۾ ڪنهن تنظيم جو پنهنجي پراڻن ڪارڪنن کي ڳولي، سندن نالا ياد ڪري، سندن ڪم کي تسليم ڪري ۽ کين شيلڊ ڏئي عزت ڏيڻ، دراصل خدمت جي ثقافت کي عزت ڏيڻ آهي.
اها به سٺي ڳالهه آهي ته تقريب ۾ رٽائرڊ اي ٽي سي جج علي حيدر ابڙو پنهنجي مصروفيتن سبب سگا جي تسلسل ۾ آيل رڪاوٽن جو ذڪر ڪيو. اهو اعتراف به ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته هر تنظيم جي تاريخ ۾ عروج سان گڏ ڪمزوريءَ جا مرحلا به ايندا آهن. تنظيمن کي صرف تعريف جي ضرورت ناهي؛ انهن کي پنهنجي ڪمزورين کي سمجهڻ جي جرئت به گهرجي.
اسان وٽ قيادت جو شوق گهڻو آهي، پر ڪارڪن بڻجڻ جو حوصلو گهٽ ٿيندو پيو وڃي. هر ماڻهو اڳواڻ ٿيڻ چاهي ٿو، پر ڪنهن ٻئي اڳواڻ جي اڳواڻيءَ ۾ وقت ڏيڻ، تنظيم لاءِ مسلسل ڪم ڪرڻ، اختلافن باوجود ساٿ نڀائڻ ۽ پنهنجي ذات کان مٿانهون ٿي اجتماعي مقصد لاءِ ڪم ڪرڻ ڏکيو محسوس ٿئي ٿو.
سگا جي اڌ صديءَ جي سفر مان جيڪڏهن اڄ جي نسل لاءِ ڪو وڏو سبق ملي ٿو ته اهو رضاڪاراڻي خدمت، تنظيم سازي ۽ ڪارڪن پيدا ڪرڻ جو آهي.
انهيءَ ڪري شڪارپور شاخ جي موجوده سرگرمي کي رڳو هڪ يادگار تقريب سمجهي ختم نه ڪرڻ گهرجي. جيڪڏهن 21 ساٿين کي شيلڊون مليون آهن ته انهن مان هر هڪ جي زندگي، خدمتن، تنظيمي وابستگي، لکڻين، منصوبن ۽ سماجي ڪم جو دستاويز به تيار ٿيڻ گهرجي. شاخ وٽ پنهنجو مڪمل تاريخي رڪارڊ هجڻ گهرجي. پراڻيون تصويرون، دعوت ناما، رپورٽون، اخبارن جون ڪٽنگون، ڪنوينشنن جا تفصيل، عهديدارن جون فهرستون ۽ پراڻن ڪارڪنن جون يادگيريون محفوظ ٿيڻ گهرجن.
اها تجويز ان ڪري به اهم آهي جو سگا مرڪز پاڻ به پنهنجي تاريخي رڪارڊ کي محفوظ ڪرڻ لاءِ ”مزهر ريسورس سينٽر“ قائم ڪري چڪو آهي، جتي پراڻيون تصويرون، رپورٽون ۽ ٻين تاريخي مواد کي منظم طريقي سان محفوظ ڪرڻ جو ڪم ڪيو پيو وڃي.
ته پوءِ شڪارپور شاخ ڇو نه پنهنجي اڌ صديءَ جي تاريخ جو هڪ مڪمل ڪتاب تيار ڪري نه ؟
ڇو نه 1976ع کان اڄ تائين شاخ جي سمورن صدرن، جنرل سيڪريٽرين، ڪارڪنن ۽ اهم سرگرمين جو دستاويز تيار ٿئي؟
ڇو نه انهن ماڻهن جا انٽرويو رڪارڊ ڪيا وڃن، جيڪي سگا جي شروعاتي ڏينهن جا شاهد آهن؟
۽ ڇو نه موجوده تقريب کي ان وڏي ڪم جي شروعات بڻايو وڃي؟
اها ڳالهه به خوش آئند آهي ته تقريب ۾ ڪتابن جي اسٽال ۽ فنڪار عمران لاڙڪ جي آواز سان محفل کي ادبي ۽ ثقافتي رنگ مليو. سماجي تنظيم لاءِ ادب، ڪتاب ۽ ثقافت کي گڏ رکڻ ان جي فڪري وسعت جي علامت آهي.
جنرل سيڪريٽري علي حسين بروهي جي اکين جي آپريشن سبب شرڪت نه ڪرڻ ۽ سندس پيغام پڙهي ٻڌائڻ به ان ڳالهه جو احساس ڏياريو ته تنظيمي ساٿ جسماني موجودگيءَ کان وڌيڪ فڪري وابستگيءَ جو نالو آهي. ”انسان هليو وڃي ٿو، پر سندس ڪم، نظريو ۽ تنظيم سان وفاداري زنده رهي ٿي“ وارو خيال حقيقت ۾ هن سڄي تقريب جو مرڪزي نچوڙ بڻجي سگهي ٿو.
شڪارپور علم، ادب، صحافت ۽ سماجي شعور جو شهر رهيو آهي. اهڙي شهر ۾ سگا جهڙي تنظيم جي اڌ صديءَ جي سفر کي رڳو ماضيءَ جي ياد نه بڻجڻ گهرجي. ماضيءَ کي ياد ڪرڻ جو اصل مقصد مستقبل کي بهتر بڻائڻ آهي.
رفيق احمد دايو ۽ سندس ساٿين کي ان ڳالهه جي واکاڻ ملڻ گهرجي ته هنن پنهنجي اڳواڻن ۽ ساٿين کي ياد ڪرڻ لاءِ هي سلسلو شروع ڪيو. پر هن سٺي شروعات کي هڪ مستقل روايت ۾ تبديل ڪرڻ جي ضرورت آهي.
اڄ جيڪڏهن ڪنهن مرحوم ساٿي کي شيلڊ ڏني وئي آهي ته سڀاڻي سندس خدمتن جو ڪتاب به هجڻ گهرجي. جيڪڏهن ڪنهن زندهه ڪارڪن کي عزت ڏني وئي آهي ته سندس تجربي مان نوجوانن کي سکڻ جو موقعو به ملڻ گهرجي. جيڪڏهن پراڻي نسل کي ياد ڪيو ويو آهي ته نئين نسل کي تنظيم سان ڳنڍڻ جو عملي منصوبو به هجڻ گهرجي.
ڇو ته تنظيمون رڳو عهديدارن سان زنده ناهن رهنديون؛ تنظيمون ڪارڪنن سان زنده رهنديون آهن.
۽ ڪارڪن رڳو نعري سان پيدا ناهن ٿيندا؛ انهن کي تربيت، اعتماد، ذميواري ۽ ڪم جو موقعو ڏيڻو پوندو.
سگا جي اڌ صديءَ جي تاريخ ۾ جيڪڏهن تعليم، صحت، ادب، ثقافت، سماجي تحرڪ ۽ عوامي شعور جا ڪيترائي باب لکيل آهن ته شڪارپور شاخ جي تازي تقريب کي ان تاريخ جو نئون باب سمجهڻ گهرجي. اهڙو باب، جنهن ۾ ماضيءَ جي محسنن کي سلام به هجي، حال جي ڪارڪنن جي حوصلا افزائي به هجي ۽ مستقبل جي رضاڪارن لاءِ واٽ به هجي.
آخرڪار، ڪنهن به سماجي تنظيم جو سڀ کان وڏو سرمايو ان جي عمارت، بئنڪ بيلنس يا عهديدارن جا نالا ناهن هوندا؛ ان جو اصل سرمايو اهي ماڻهو هوندا آهن، جيڪي خاموشيءَ سان پنهنجو وقت، صلاحيت ۽ دل سماج کي ڏيندا آهن.
شڪارپور جي انهن سڀني ساٿين کي، جن سگا جي پليٽ فارم تان اڌ صديءَ جي هن سفر ۾ پنهنجي وس آهر سنڌ، تعليم، شعور ۽ انسان ذات جي خدمت ڪئي آھي، سي ڪي عام ماڻھو ناھن .انهن ماڻھن کي به سلام، جيڪي اڄ انهن کي ياد ڪرڻ لاءِ متحرڪ ٿيا.
ڇو ته جيڪو سماج پنهنجي محسنن کي وساري ڇڏي ٿو، اهو پنهنجي تاريخ جو هڪ وڏو حصو وڃائي ويهي ٿو؛ ۽ جيڪو سماج پنهنجي خدمت ڪندڙن کي ياد رکي ٿو، اهو پنهنجي ايندڙ نسل کي ھڪ طرح سان ڄڻ تيار ڪري ٿو.
___________
نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي ”وک“ شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي.
