عالمي سطح تي بحرالڪاهل جي ’رنگ آف فائر‘ ۾ وڌندڙ ارضيائي تبديلين ۽ ان جي نتيجي ۾ پاڪستان جي ساحلي پٽي، خاص ڪري ڪراچي ۽ مڪران سبڊڪشن زون کي درپيش خطرن جو تاريخي ۽ ماحولياتي جائزو.
موجوده دور ۾ گلوبل وارمنگ ۽ بحرِ هند جي بدلجندڙ مزاج اهو ثابت ڪري ڇڏيو آهي ته هاڻي پاڪستان کي سڀ کان وڏو خطرو ڪنهن بيروني دشمن کان ناهي، بلڪه ماحولياتي تباهي ۽ ساحلي خطرن کان آهي.
تحرير: ابراهيم صالح محمد
عالمي نقشي تي بحرالڪاهل (Pacific Ocean) جي اها پٽي جنهن کي ماهرينِ ارضيات ”رنگ آف فائر“ (Ring of Fire) چون ٿا، ان وقت روءِ زمين جو سڀ کان وڌيڪ حساس، متحرڪ ۽ خطرناڪ ترين زون بڻجي چڪي آهي. رنگ آف فائر (Ring of Fire يا سرڪم-پيسفڪ بيلٽ) هڪ وڏو 25,000 ميل ڊگهو، گهوڙي جي نعل جي شڪل وارو ارضياتي رستو (جغرافيائي پٽي) آهي. هي دنيا جي لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو جڏهن ته ڪجهه غير فعال ٻرندڙ جبلن (volcanoes) جو گهر آهي، ۽ دنيا جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو زلزلن جو سبب بڻجندو آهي، جنهن ۾ ڌرتيءَ تي ايندڙ اڪثر وڏا زلزلا شامل آهن.
ميڪسيڪو ۾ ايندڙ تازو 7.3 شدت جو هولناڪ زلزلو ۽ ان کان پوءِ جاري ٿيندڙ سونامي جو الرٽ ڪو معمولي واقعو ناهي. هي دراصل ان ڳالهه جي چٽي ۽ ڊڄندڙ گهنٽي آهي ته زمين جي اندر جاري شديد ارضيائي هلچل (Seismic Activity) ۽ ٻاهريون ماحولياتي تبديليون (Climate Change) ملي ڪري هڪ اهڙي عالمي بحران جو پيش خيمو بڻجي رهيون آهن، جنهن جي زد کان پاڪستان جهڙو ترقي پذير ملڪ به محفوظ نٿو رهي سگهي.
جڏهن اسان تاريخ ۽ ارضيات جي انهن حقيقتن کي پاڻ ۾ جوڙيون ٿا، ته معلوم ٿئي ٿو ته دنيا جون تمام وڏيون تهذيبون هميشه سمنڊن ۽ دريائن جي ڪنارن تي آباد ٿيون، پر قدرت سان توازن بگاڙڻ جي سزا به سڀ کان اڳ انهن ئي ساحلي تهذيبن کي ڀوڳڻي پوندي آهي. اڄ بحرالڪاهل ۾ ٿيندڙ هر ارضيائي بگاڙ هڪ زنجير وانگر بحرِ هند (Indian Ocean) ۽ پاڪستان جي مڪران ڪوسٽ ۽ ڪراچي جهڙي وڏي معاشي مرڪز تي سڌوسنئون اثرانداز ٿي رهيو آهي.
دنيا جا تقريبن 90 سيڪڙو زلزلا ۽ 75 سيڪڙو فعال آتش فشان بحرالڪاهل جي ان ئي 40 هزار ڪلوميٽر ڊگهي ساحلي پٽي تي واقع آهن. ٽيڪٽونڪ پليٽن (Tectonic Plates) جي مسلسل رگڙ ۽ حرڪت جي ڪري زمين جي اندرين حصن ۾ دٻاءُ ان حد تائين وڌي چڪو آهي جو ماهرن جي مطابق ميڪسيڪو جو زلزلو محض شروعات آهي. جاپان، انڊونيشيا، چلي ۽ آمريڪا جو اولهندو ساحل (ڪيليفارنيا) سڀ ان ئي هڪ زنجير سان جڙيل آهن. جيڪڏهن هي ارضيائي دٻاءُ هڪ ٻئي پٺيان ڦاٽو، تو تاريخ جا خطرناڪ ترين زلزلا ۽ سونامي جنم وٺندا جيڪي ڪروڙين انساني جانين کي ڳڙڪائي سگهن ٿا.
معاشي نقطي نظر کان بحرالڪاهل دنيا جي سڀ کان مصروف ترين بحري تجارتي گذرگاهه آهي. چين، جاپان، آمريڪا ۽ تائيوان جهڙيون عالمي اقتصادي طاقتون ان ئي سمنڊ جي ذريعي تجارت ڪن ٿيون. جيڪڏهن هن خطي ۾ ڪا وڏي جيو-ڊيساسٽر (Geological Disaster) اچي ٿي، ته نه صرف عالمي بندرگاهون بند ٿي وينديون بلڪه انٽرنيٽ جون زيرِ سمنڊ ڪيبلز ڪٽجي وينديون ۽ عالمي تجارتي سپلاءِ چين منجمد ٿي رهجي ويندي. ان جو سڌو اثر پاڪستان ۾ مهانگائي ۽ پيٽروليم جي شين جي اڻاٺ جي صورت ۾ پوندو.
ان کان علاوه، گلوبل وارمنگ جي ڪري بحرالڪاهل جو گرمي پد رڪارڊ سطح تي پهچڻ سان ايل نينو (El Niño) ۽ لا نينا (La Niña) جهڙا موسمياتي مظاهرا انتهائي شديد ٿي چڪا آهن. سپر طوفان هاڻي ساحلي شهرن کي چند ڪلاڪن ۾ ٻوڙي ڇڏين ٿا ۽ وڌندڙ سامونڊي سطح جي ڪري ٽووالو ۽ فجي جهڙا ننڍا جزئيرا دنيا جي نقشي تان مٽجي رهيا آهن، جيڪي ڪروڙين ”ماحولياتي پناهه گزينن“ (Climate Refugees) جي بين الاقوامي بحران کي جنم ڏئي رهيا آهن.
پاڪستان تي اثر، مڪران سبڊڪشن زون ۽ ڪراچيءَ جو مستقبل
بحرالڪاهل جو هي خطرو ڪو پري جو افسانو ناهي. زمين جا تمام سمنڊ پاڻ ۾ جڙيل آهن ۽ بحرالڪاهل جو اندروني دٻاءُ بحرِ هند جي پليٽن کي به بري طرح متاثر ڪري رهيو آهي. پاڪستان جي ساحل جي عين هيٺان ”مڪران سبڊڪشن زون“ (Makran Subduction Zone) واقع آهي. سبڊڪشن زون (Subduction zone) هڪ اهڙي ملاپ واري سرحدآهي جتي ٻه ٽيڪٽونڪ پليٽون پاڻ ۾ ٽڪرائجن ٿيون، ۽ هڪ پليٽ هيٺان زمين جي مئنٽل (Mantle) ڏانهن دٻجي وڃي ٿي. پنهنجي وڌيڪ وزن جي ڪري، وڌيڪ ڳري پليٽ هيٺاهينءَ ۾ هلي ويندي آهي، جنهن جي ڪري ڌرتيءَ جا سڀ کان وڌيڪ طاقتور زلزلا، سونامي ۽ آتش فشان جا سلسلا (Volcanic arcs) جنم وٺندا آهن.
تاريخ شاهد آهي ته 1945ع ۾ ان ئي مڪران زون ۾ 8.1 شدت جو هولناڪ زلزلو آيو هو جنهن ڪراچي ۽ پسني جي ساحلن تي 40 فٽ بلند سونامي جون ڇوليون پيدا ڪيون هيون، جنهن سان هزارين ماڻهو اجل جو شڪار ٿيا هئا. جيڪڏهن بحرالڪاهل جون لهرون بحرِ هند جي ان فالٽ لائن کي بيدار ڪن ٿيون، ته ڪراچي جهڙي گنجان آباد شهر لاءِ هي انتهائي تباهه ڪندڙ هوندو.
ان سان گڏوگڏ، بحرالڪاهل جي گرمي بحرِ هند جي گرمي پد جي نظام يعني ’انڊين اوشن ڊائيپول‘ کي بگاڙي رهي آهي. پاڪستان ۾ 2022ع جا تباهه ڪندڙ سيلاب ۽ شديد برساتن جو هڪ وڏو ڪارڻ اهو ئي سامونڊي گرمي پد جو بگاڙ آهي، جنهن سان شديد ترين برساتن ۽ سيلاب جو سلسلو مستقل وڌي رهيو آهي. سمنڊ جي سطح بلند ٿيڻ جي ڪري بدين، ابراهيم حيدري ۽ ٺٽي جي ساحلي علائقن ۾ نمڪين پاڻي اڳ ۾ ئي زرعي زمينن کي بنجر بڻائي چڪو آهي. جيڪڏهن اها ئي رفتار رهي ته ايندڙ ڪجهه ڏهاڪن ۾ ڪراچي جي ساحلي علائقن ڊي ايڇ اي، ڪلفٽن ۽ پورٽ قاسم کي شديد تباھي ڏسڻي پوندي. جيئن تہ اسان جي 90 سيڪڙو تجارت ڪراچي ۽ بن قاسم پورٽ تان ٿئي ٿي، ان ڪري شاهين ۽ بيپرجواءِ جهڙن طوفانن جي شدت ۾ اضافو ملڪي معيشت کي چند ئي ڏينهن ۾ مفلوج ڪري سگهي ٿو.
تمر جا ٻيلا: ڪراچيءَ جي بقا جي آخري قدرتي ڍال
ڪراچي جهڙي معاشي حب کي سامونڊي طوفانن اور سونامي جهڙن وڏن خطرن کان بچائڻ لاءِ تمر جي ٻيلن (Mangroves) کي ماهرين ”قدرتي ڍال“ (Natural Shield) قرار ڏين ٿا. انهن وڻن جون جڙون انتهائي گهڻيون ۽ ڄال وانگر پکڙيل هونديون آهن جيڪي سامونڊي طوفان يا سونامي جي ديو قامت لهرن جي تباهه ڪندڙ طاقت کي 60 کان 90 سيڪڙو تائين گهٽ ڪري ڇڏينديون آهن. هي ٻيلا سامونڊي ٿپيڙن کي پنهنجي مٿان سهي ڪري ساحل تائين پهچندڙ پاڻي کي پرامن بڻائي ڇڏيندا آهن. جيڪڏهن هي ٻيلا نه هجن، ته طوفاني لهرون سڌوسنئون ڊي ايڇ اي ۽ پورٽ قاسم جي آبادين ۾ داخل ٿي ڪري هولناڪ تباهي مچائي سگهن ٿيون.
هي ٻيلا نه صرف ساحلي ڪٽاءُ کي روڪي ڪري ڪراچي جي جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ رکن ٿا بلڪه عام وڻن جي مقابلي ۾ چار ڳڻا وڌيڪ ڪاربن ڊائي آڪسائيڊ فضا مان جذب ڪري شهر جي گرمي پد کي متوازن رکن ٿا. معاشي طور تي هي ٻيلا مڇين، جهينگن ۽ ڪيڪڙن جي افزائشِ نسل جي نرسري آهن، جن سان لکن مهاڻن جو روزگار ۽ پاڪستان جي بليو اڪانومي (Blue Economy) وابسته آهي.
افسوس اهو آهي ته جتي ٻيلا ڪراچي جي حفاظت ڪن ٿا، پر ڪراچي جي لينڊ مافيا هائوسنگ سوسائٽيز ۽ ڪمرشل تعميرات لاءِ هزارين ايڪڙن تي پکڙيل تمر جي ٻيلن کي بي دردي سان ڪٽي رهي آهي. ملير ۽ لياري ندي جو زهريلو ۽ ڪيميڪل زدہ صنعتي پاڻي بغير ٽريٽمينٽ جي سمنڊ ۾ ڪري انهن وڻن جي پاڙن کي کوکلو ڪري رهيو آهي، جڏهن ته مقامي آبادي به ان کي ٻارڻ جي لاءِ بي درديءَ سان ڪٽي رهي آهي.
اھو معاملو پاڪستان جي بقا ۽ مستقبل جي قومي سلامتي لاءِ سڀ کان اهم ۽ حساس ترين موضوع آهي. ڏهاڪن کان پاڪستان جي پوري توجهه ۽ وسيلا اڀرندي ۽ الهندي سرحدن جي جيو پوليٽيڪل مسئلن، سڪيورٽي چيلنجز ۽ اندروني سياسي ڇڪتاڻ جي نظر ٿيندا رهيا آهن. پر موجوده دور ۾ گلوبل وارمنگ ۽ بحرِ هند جي بدلجندڙ مزاج اهو ثابت ڪري ڇڏيو آهي ته هاڻي پاڪستان کي سڀ کان وڏو خطرو ڪنهن بيروني دشمن کان ناهي، بلڪه ماحولياتي تباهي ۽ ساحلي خطرن کان آهي.
جيڪڏهن پاڪستان جيو پوليٽيڪل مسئلن جي سحر مان نڪري پنهنجي ساحلي دفاع ۽ نيشنل ڊيزاسٽر مينيجمينٽ اٿارٽي (NDMA) کي جديد طرز تي نٿو ھلائي، تہ ملڪي معشت ۽ جاگرافيءَ کي ناقابلِ تلافي نقصان پهچي سگهي ٿو. هاڻي وقت اچي ويو آهي ته ”ساحلي دفاع کي قومي سلامتي جي دفاعي نظرئي جو لازمي حصو بڻايو وڃي. ان جو مطلب صرف بحري قزاقن يا دشمن نيوي کان حفاظت ناهي، بلڪه سامونڊي طوفانن ۽ سونامي کان ساحلن کي بچائڻ آهي. پاڪستان کي پنهنجي نيوي ۽ ڪوسٽ گارڊز کي اهڙا جديد آلات اور ٽيڪنيڪل مهارت فراهم ڪرڻ گهرجي جيڪي ڪنهن به وڏي سامونڊي حادثي يا طوفان جي صورت ۾ فوري ريسڪيو آپريشن شروع ڪري سگهن.
اهڙي ئي طرح NDMA ۽ صوبائي ادارن (PDMAs) کي صرف ”حادثو ٿي وڃڻ کان پوءِ“ خيما ۽ راشن ورھائڻ واري روايتي مائنڊ سيٽ مان ڪڍڻو پوندو. اسان کي جديد سيٽلائيٽ ٽيڪنالاجي ۽ سامونڊي سينسرز (Buoys) تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم (Early Warning Systems) وضع ڪرڻا پوندا ته جيئن طوفان يا سونامي اچڻ کان ڪجهه ڪلاڪ اڳ ساحلي آبادين کي محفوظ ھنڌن تي منتقل ڪري سگهجي. ڪراچي ۽ گوادر جهڙن ساحلي شهرن ۾ برساتي نالن تان والار جو خاتمو ۽ حساس ھنڌن تي جديد ترين حفاظتي ديوارن (Sea Walls) جي تعمير اڻٽر ٿي چڪي آهي.
آخري سوال اهو ناهي ته ڇا اسان وٽ زمين کي بچائڻ جي ٽيڪنالاجي موجود ناهي، بلڪه سوال اهو آهي ته ڇا عالمي سامراجيت ۽ اسلح ساز سرمائيداري پنهنجي عارضي مفادن جي قرباني ڏيڻ لاءِ تيار آهن؟
اڄ دنيا تاريخ جي ان موڙ تي بيٺي آهي جتي سمنڊن جي سطح بلند ٿي رهي آهي ۽ ڪروڙين انسانن جو مستقبل داءُ تي لڳل آهي. پر ٻئي طرف، عالمي سپر پاورز جو پورو ڌيان ماحولياتي بجيٽ تي ناهي، بلڪه جيو پوليٽيڪل جنگين ۽ تباهه ڪندڙ هٿيارن جي تياري تي آهي. اسلح ساز فڪٽريون، جيڪي جنگين سان کربين ڊالرن جو منافعو ڪمائين ٿيون، ڪڏهن به نه چاهينديون ته دنيا جو سرمايو ٽينڪن ۽ ميزائلن جي بجاءِ سامونڊي ديوارن، تمر جي ٻيلن ۽ ڪلائيميٽ ريزيلينس (Climate Resilience) تي خرچ ٿئي.
هي سرمائيداري جو اهو سفاڪاڻ چهرو آهي جتي منافعي جي هوس انسان جي پنهنجي بقا جي جبلت تي غالب اچي چڪي آهي. پاڪستان کي بين الاقوامي فورمز تي پنهنجي جيو پوليٽيڪل تڪرارن جو پِٽڪو ڪرڻ بجاءِ ”ڪلائيميٽ فنانسنگ“ (Climate Financing) ۽ لاس اينڊ ڊيمج فنڊ (Loss and Damage Fund)مان اربين ڊالر حاصل ڪرڻ لاءِ مضبوط ڪيس وڙهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته عالمي گدلاڻ ۾ اسان جو حصو هڪ سيڪڙو کان به گھٽ آهي جڏهن ته اسان سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيندڙ 10 ملڪن ۾ شامل آهيون.
جيڪڏهن عالمي برادري پنهنجي جيو پوليٽيڪل انا ۽ جنگي معيشت جي سحر مان نڪري ڪري ان گڏيل ماحولياتي خطري کي زمين جو اصل دشمن تسليم نٿي ڪري، تيسائين انساني تهذيب جو هي خوبصورت سفر، خود انسان جي پنهنجي هٿن سان ٺهيل هٿيارن ۽ قدرت جي قهر جي نظر ٿي ويندو. تاريخ جو سبق واضح آهي ته:
”قدرت ڪنهن طاقتور رياست جي ايٽمي ميزائل جو احترام ڪري ٿي نه ڪنهن عارضي هائوسنگ سوسائٽي جي سرمائي جو. “
جيڪڏهن اسان فطرت سان توازن ۽ بقاءِ باهمي جي اصولن کي نه اپنايو، ته ايندڙ لهر سڀ ڪجهه لوڙهي ويندي.
_______________
ابراھيم صالح محمد ڪراچيءَ جو سينئر صحافي آھي. ھُو ھڱورا جماعت ڪراچيءَ جو 1986 کان 2024 تائين ٽي ڀيرا صدر رھي چُڪو آھي
