معيشت جي نئين واٽ: ٿر مالداري ۽ ڪاروباري سرگرمين جو وڏو مرڪز بڻجي سگهي ٿو
صدين کان ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ آسپاس جا ماڻهو ٻڪرين، رِڍُن، اٺن، ڳئون ۽ گڏهن تي پنهنجي روزي روٽي لاءِ ڀاڙيندا آيا آهن. سندن زندگي انهن جانورن سان گهري وابستگي رکي ٿي، پر افسوس جو اڄ به ڪيترائي ماڻهو انهن وسيلن جي حقيقي معاشي اهميت ۽ بي پناهه صلاحيت کان پوريءَ طرح واقف ناهن. ٿر ۾ وسيلن جي ڪا کوٽ ناهي، اصل مسئلو مؤثر نظام، مقامي مالڪي، آگاهي ۽ سيڙپ جي کوٽ آهي. ٿر جي مالداري معيشت کي بقا جي سطح تان ڪڍي موسمياتي تبديلين سان موافقت رکندڙ ڪاروباري ماڊل بڻائڻو پوندو. جانور جو هر چمڙو، هر ريشو، هر هڏو، هر سڱ، هر آنڊو ۽ هر شئي هڪ اهڙي صحرائي معيشت جو بنياد بڻجي سگهي ٿو جيڪو روزگار پيدا ڪري، ثقافت کي محفوظ بڻائي، عورتن کي بااختيار ڪري ۽ مقامي برادرين کي مضبوط بڻائي سگھي ٿو.
شيوارام سوٽھڙ
ٿرپارڪر جو ذڪر اڪثر ڏڪار، غربت، لڏپلاڻ، خودڪشين ۽ موسمياتي تبديلين جي اثرن جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. پر حقيقت اها آهي ته هيءُ ضلعو پاڪستان جي سڀ کان مضبوط مالداري معيشت رکندڙ علائقن ۾ شمار ٿئي ٿو. صدين کان ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ آسپاس جا ماڻهو ٻڪرين، رِڍُن، اٺن، ڳئون ۽ گڏهن تي پنهنجي روزي روٽي لاءِ ڀاڙيندا آيا آهن. سندن زندگي انهن جانورن سان گهري وابستگي رکي ٿي، پر افسوس جو اڄ به ڪيترائي ماڻهو انهن وسيلن جي حقيقي معاشي اهميت ۽ بي پناهه صلاحيت کان پوريءَ طرح واقف ناهن.
ٿر ۾ چوپائي مال کي گهڻو ڪري کير، گوشت ۽ مقامي اچ وڃ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. هر سال جانورن مان حاصل ٿيندڙ بيشمار وسيلا ضائع ٿي ويندا آهن، دفن ڪيا ويندا آهن، اڇلايا ويندا آهن يا انتهائي گهٽ قيمت تي واپارين کي وڪرو ڪيا ويندا آهن. انُ کي بيڪار سمجهي ضائع ڪيو ويندو آهي، اٺ جي پيشاب جي طبي اهميت جي باوجود ان کي نظرانداز ڪيو ويندو آهي، ڇيڻن کي غير مؤثر طريقي سان ٻاريو ويندو آهي، چمڙو سستن اگھن تي وڪرو ڪيو ويندو آهي ۽ مقامي نسلن جي مڪمل صلاحيت مان فائدو ناهي ورتو ويندو.
ان صورتحال جا بنيادي سبب نوان معاشي رستا اپنائڻ ۾ هٻڪ، منڊين تائين محدود رسائي، فني معلومات جي کوٽ ۽ سيڙپ جا ناڪافي موقعا آهن. هڪ ھنڌ ڄمي ويل سوچ صحرا جي آبادين جي معاشي ترقي کي نسل در نسل محدود رکيو آهي. جڏهن ته سڄي دنيا ۾ جديد مالداري معيشت جانور جي لڳ ڀڳ هر حصي کي معاشي، صنعتي، طبي ۽ ثقافتي مقصدن لاءِ استعمال ڪندي آهي. چمڙي کان هڏن تائين، آنڊن کان سِڱن تائين ۽ وارن کان وٺي لِڏ/ڇيڻن تائين هر شئي جي هڪ تجارتي اهميت موجود آهي.
دنيا تيزيءَ سان سمارٽ معيشت، نامياتي (آرگينڪ) شين، ماحول دوست سياحت، پائيدار چمڙي، قدرتي ڀاڻ، حياتياتي توانائي ۽ حيواني دوائن جي شين ڏانهن وڌي رهي آهي. جيڪڏهن ٿر جي روايتي ڏاهپ کي جديد منڊين، جدت ۽ سيڙپ سان جوڙيو وڃي ته ٿر ريگستاني مالداريءَ تي ٻڌل ڪاروبار جو هڪ نمايان مرڪز بڻجي سگهي ٿو.
سڀ کان وڌيڪ نظرانداز ڪيل پر انتهائي قيمتي وسيلن ۾ جانورن جون اندروني شيون شامل آهن، جن کي مقامي ٻوليءَ ۾ “آنتره” چيو ويندو آهي. دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ صاف ٿيل آنڊن کي ساسيج جي خول، جراحي ڌاڳن (ٽاڪن جا ڌاڳا)، راندين جي سامان جي تارن ۽ موسيقيءَ جي سازن جي تارن جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ٻڪرين ۽ رڍن جي آنڊن جي بين الاقوامي حلال فوڊ انڊسٽري ۾ وڏي گهرج موجود آهي. ذبح ڪرڻ کان پوءِ کين ضايع ڪرڻ بدران ڳوٺن ۾ صفائي ۽ محفوظ رکڻ جا ننڍا مرڪز قائم ڪري سگهجن ٿا. عورتن ۽ نوجوانن کي صحت بخش طريقن سان سندن صفائي ۽ پروسيسنگ جي تربيت ڏئي سگهجي ٿي، جڏهن ته برآمد ڪندڙ کين خليجي ملڪن، يورپ ۽ ڏکڻ ايشيا جي منڊين سان جوڙي سگهن ٿا.
جانورن جو چمڙو پڻ ٿر جي سڀ کان گهٽ استعمال ٿيندڙ وسيلن ۾ شامل آهي. عيد الاضحيٰ ۽ روزمره جي ذبح دوران بيشمار چمڙا صرف ان ڪري سستن اگھن تي وڪرو ڪيا ويندا آهن ڇو ته ڳوٺن ۾ سندن حفاظت، ذخيري ۽ پروسيسنگ جي سهولت موجود ناهي. ٻڪري، رڍ، ڳئون ۽ اٺ جي اعليٰ معيار جي چمڙي مان بيگ، بٽون، پٽيون (بيلٽ)، جُوتا، جيڪيٽون، زين ۽ مختلف دستڪاريون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جيڪڏهن روايتي ٿري ڀرت کي چمڙي جي شين سان جوڙيو وڃي ته مقامي ۽ عالمي فئشن مارڪيٽ لاءِ هڪ منفرد ثقافتي برانڊ تشڪيل ڏئي سگهجي ٿو.
ڀارت جي رياستن راجستان ۽ گجرات ۾ اها ئي روايتي چمڙي جي صنعت اڄ هڪ ڪامياب برآمدي شعبو بڻجي چڪي آهي. ٿر به ماحول دوست چمڙي جي صنعت، ڊيزائن مرڪز ۽ هنر مندن جون ڪوآپريٽو سوسائٽيون قائم ڪري پنهنجي الڳ سڃاڻپ ٺاهي سگهي ٿو.
هڏا پڻ هڪ لڪل معاشي خزانو آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ انهن هڏن جو ڀاڻ، پولٽري فيڊ سپليمينٽس، جيلٽن، دوائون، بٽڻ، دستڪاريون ۽ صنعتي پيداوار تيار ڪئي ويندي آهي. جانورن جي باقيات کي کليل ميدانن ۾ اڇلائڻ بدران ٿر ۾ هڏن کي گڏ ڪرڻ ۽ ري سائيڪلنگ جو نظام قائم ڪري سگهجي ٿو. سڄي دنيا ۾ نامياتي زراعت فروغ وٺي رهي آهي ۽ هڏن مان تيار ٿيل ڀاڻ جي گهرج مسلسل وڌي رهي آهي. هڏن مان ٺهيل آرائشي شيون مقامي دستڪارن جي ذريعي سياحت کي به هٿي ڏئي سگهن ٿيون.
جانورن جا سڱ ۽ کُر پڻ اهم تجارتي حثيت رکن ٿا. انهن مان زيور، آرائشي سامان، ڦڻيون، چاقوئن جا دَستا، بٽڻ ۽ ثقافتي فنپارا تيار ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته کُرن کي کير ۽ مختلف صنعتي شين جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي علائقن ۾ اهي قيمتي وسيلا صرف اڻڄاڻائيءَ جي ڪري ضائع ٿي ويندا آهن.
اٺ سان لاڳاپيل شيون ريگستاني معيشت لاءِ سڀ کان وڏا معاشي موقعا فراهم ڪن ٿيون. اٺ جي چمڙيءَ مان مضبوط چمڙو تيار ڪيو ويندو آهي، ان جا وار دنيا جي مهانگن گرم ڪپڙن ۽ قيمتي ٽيڪسٽائل ۾ استعمال ٿيندا آهن. جيتوڻيڪ ڪجهه سماجن ۾ اٺ جو پيشاب حساس موضوع سمجهيو ويندو آهي، تنهن هوندي به وچ اوڀر ۽ آفريڪا جي ڪيترن ئي حصن ۾ ان کي روايتي دوائن ۽ ڪاسميٽڪس ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهڙي طرح اٺڻي جي کير مان ٺهيل صابڻ، ڪريمون ۽ چمڙي جي سنڀال واريون شيون عالمي مارڪيٽ ۾ پريميئم نامياتي شين طور اڀري چڪيون آهن. جيڪڏهن جديد برانڊنگ ۽ سائنسي پروسيسنگ متعارف ڪرائي وڃي ته ٿر اٺ تي ٻڌل صنعتن جو اهم مرڪز بڻجي سگهي ٿو.
جانورن جي چرٻي، جيڪا اڪثر ضايع ڪئي ويندي آهي، صابڻ، ميڻ بتيون، لبريڪنٽس، ڪاسميٽڪس ۽ صنعتي تيل ٺاهڻ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿي. روايتي صابڻ سازي جي صنعت خاص ڪري عورتن کي ڪاروباري موقعا فراهم ڪري سگهي ٿي. اهڙي طرح مذبح خانن مان حاصل ٿيندڙ رت کي ماحولي آلودگي بڻائڻ بدران نامياتي ڀاڻ ۽ جانورن جي خوراڪ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو.
چوپائي مال جو ڇاڻ ۽ لِڏ، جنهن کي اڪثر ٻاريو ويندو آهي، بي پناهه معاشي اهميت رکي ٿو. دنيا ڀر ۾ نامياتي ڀاڻ جون صنعتون ڪمپوسٽ ٿيل ڀاڻ تي انحصار ڪنديون آهن. ڇاڻي مان بائيو گيس به پيدا ڪري سگهجي ٿي جيڪا رڌ پچاءُ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. ڏڪار کان متاثر ٿر ۾، جتي توانائي تائين رسائي محدود آهي، ڪميونٽي سطح تي بائيو گيس پلانٽس ٻيلن تي دٻاءُ گھٽائڻ سان گڏ صاف توانائي فراهم ڪري سگهن ٿا. سڪل ڇاڻي يعني ڇيڻن کي پيڪ ڪري شهري علائقن جي نامياتي زرعي منڊين ۾ به وڪرو ڪري سگهجي ٿو.
ٿر جي روايتي ڏاهپ اڳي ئي مال جي اهميت کي تسليم ڪري ٿي. وڏڙا اڪثر چوندا آهن ته “جانور مرڻ کان پوءِ به خاندان جو پيٽ پالي ٿو. اها چوڻي هڪ اهڙي گردش ڪندڙ معيشت جي عڪاسي ڪري ٿي جتي ڪنهن به شئي کي ضائع ناهي ڪيو ويندو. افسوس جو جديد نظام ان مقامي ڏاهپ کي منظم ڪاروباري سرگرمين ۾ تبديل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو آهي. اڄ ٽيڪنالاجي انهن روايتن کي نئين انداز ۾ زنده ڪري سگهي ٿي.
ڊجيٽل پليٽ فارم ٻهراڙيءَ جي پيداوار ڪندڙن کي سڌو سنئون خريدارن سان جوڙي سگهن ٿا. موبائل ائپس چمڙي، انُ ۽ ٻين مالداري جي شين جي مارڪيٽ قيمت فراهم ڪري سگهن ٿيون. سوشل ميڊيا نوجوانن کي چمڙي ۽ انُ مان تيار ڪيل شين جي مارڪيٽنگ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. جي پي ايس ٽريڪنگ ۽ ڊجيٽل لائيوسٽاڪ رڪارڊ نسلن جي بهتر انتظام ۽ انشورنس نظام کي مضبوط بڻائي سگهن ٿا، جڏهن ته شمسي توانائي سان هلندڙ ڪولڊ چين پري وارن ڳوٺن ۾ چمڙي ۽ گوشت کي محفوظ رکڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿي.
دنيا ۾ ان جا ڪامياب مثال موجود آهن. ڀارت جي راجستان، جيسلمير ۽ بيڪانير جهڙن ريگستاني ضلعن ۾ اٺ جي چمڙي ۽ دستڪاري جي صنعت هزارين ماڻهن کي روزگار فراهم ڪيو آهي. مقامي هُنرمند ڪڙهائيءَ وارو چمڙي جو بيگ، جُوتا، پٽيون ۽ ثقافتي شيون تيار ڪندا آهن جيڪي سياحن ۽ برآمدي منڊين ۾ تمام گهڻيون مقبول آهن. عورتن جي اڳواڻي ۾ ڪم ڪندڙ دستڪاري گروپ روايتي ريگستاني ڪڙهائي کي چمڙي جي شين سان ملائي مضبوط ثقافتي ڪاروبار هلائي رهيا آهن. سنڌ جي ٿر وٽ به اهڙي ئي قسم جي روايتي ڪڙهائي ۽ مالداري جا وسيلا موجود آهن.
اهڙي طرح منگوليا ۾ خانابدوش ڌنارن سخت موسمي حالتن جي باوجود ٻڪرين ۽ رڍن مان انُ ۽ ڪيشميئر جي عالمي صنعت قائم ڪئي آهي. اڄ منگوليا جو ڪيشميئر دنيا ڀر ۾ هڪ اعليٰ معيار جي لگزري ٽيڪسٽائل پراڊڪٽ طور برآمد ڪيو ويندو آهي. ننڍا ڌنار ڪوآپريٽو اُن گڏ ڪندا آهن، فائبر پروسيس ڪندا آهن ۽ سڌو سنئون عالمي فئشن مارڪيٽ سان جڙيل آهن. اهو ئي ماڊل ظاهر ڪري ٿو ته ٿري اُن ۽ اُٺ جا وار به مؤثر برانڊنگ ۽ ڪوآپريٽو نظام جي ذريعي عالمي سطح جون شيون بڻجي سگهن ٿا.
حڪومتي ادارا ان تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. مالداري پروسيسنگ مرڪز، چمڙي جون تربيتي درسگاهون، ويٽرنري ليبارٽريون ۽ ٻهراڙي جا ڪاروباري انڪيوبيشن مرڪز قائم ڪري سگهجن ٿا. يونيورسٽيون اُٺ سان لاڳاپيل شين ۽ اُن ۾ جدت ۽ نامياتي ڀاڻ تي تحقيق ڪن. غير سرڪاري تنظيمون عورتن ۽ نوجوانن کي ويليو ايڊيشن، صحت جي معيار ۽ ڪاروباري مهارتن جي تربيت ڏين، جڏهن ته نجي شعبو چمڙي، نامياتي شين، اٺڻي جي کير جي صنعت ۽ ماحول دوست سياحت ۾ سيڙپڪاري ڪن.
ٿر ۾ وسيلن جي ڪا کوٽ ناهي، اصل مسئلو مؤثر نظام، مقامي مالڪي، آگاهي ۽ سيڙپ جي کوٽ آهي. ٿر جي مالداري معيشت کي بقا جي سطح تان ڪڍي موسمياتي تبديلين سان موافقت رکندڙ ڪاروباري ماڊل بڻائڻو پوندو. جانور جو هر چمڙو، هر ريشو، هر هڏو، هر سڱ، هر آنڊو ۽ هر شئي هڪ اهڙي صحرائي معيشت جو بنياد بڻجي سگهي ٿو جيڪو روزگار پيدا ڪري، ثقافت کي محفوظ بڻائي، عورتن کي بااختيار ڪري ۽ مقامي برادرين کي مضبوط بڻائي سگھي ٿو.
_________________
ليکڪ ٿر ۾ رھندڙ سماجي ڪارڪن آھي
