پٽاٽو: ڏکڻ آمريڪا کان يورپ ۽ سنڌ تائين هڪ انوکو سفر، انڪار کان عالمي مقبوليت
پٽاٽو اڄ اسان جي روزاني خوراڪ جو هڪ لازمي حصو آهي، پر ان جي تاريخ تمام دلچسپ، حيرت انگيز ۽ ھزارين سالن جي سفر سان ڀريل آهي. هڪ معمولي ڀاڄيءَ کان وٺي سڄي دنيا جي رَڌڻن تي راڄ ڪرڻ تائين، پٽاٽي جو هيءُ سفر ھڪ دلچسپ داستان آھي.
اڄ جي دور ۾ جيڪڏهن اسان کان ڪو پڇي ته دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ کاڌي ويندڙ ڀاڄي ڪهڙي آهي، ته اڪثريت جو جواب “پٽاٽو” هوندو. پر علمي ۽ تاريخي تحقيقات مان معلوم ٿئي ٿو ته هن سادي ڏسڻ ۾ ايندڙ ڀاڄيءَ کي عالمي سطح تي قبول ڪرڻ ۾ صدين جو وقت لڳو. خاص طور تي يورپ جي ماڻهن ته پهرين هڪ سئو سالن تائين ان کي پنهنجي خوراڪ جو حصو بڻائڻ کان سخت انڪار ڪري ڇڏيو هو.
پٽاٽي جي شروعات ڪٿان ٿي؟
بين الاقوامي تحقيقي اداري انٽرنيشنل پوٽيٽو سينٽر (CIP) جي رپورٽن مطابق، پٽاٽي جي تاريخ لڳ ڀڳ 8000 کان 5000 سال پراڻي آهي. ان جي پيدائش ڏکڻ آمريڪا جي جبلن (موجوده پيرو ۽ بوليويا) ۾ ٿي. انڊيز (Andes) جبلن جي سلسلي تي رهندڙ قديم انڪا (Inca) تهذيب جي ماڻهن سڀ کان پهريان پٽاٽي جي باقاعده پوک شروع ڪئي. انڪا تهذيب جا ماڻهو پٽاٽي کي پنهنجي بقا سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته هي سخت سردي، گهٽ آڪسيجن ۽ جابلو ماحول ۾ به آسانيءَ سان پيدا ٿي ويندو هو.
يورپ ۾ آمد ۽ هڪ سئو سالن جو انڪار
مشهور تاريخدان ريڊ پيمبرٽن جي ڪتاب “پوٽيٽو: اِي گلوبل هسٽريPotato: A Global History ۽ برٽش لائبريريءَ جي رڪارڊ مطابق، سورنهين صديءَ ۾، جڏهن اسپين جي ملاحن ڏکڻ آمريڪا فتح ڪيو، ته اهي اتان ٻين نون ٻُوٽن سان گڏ پٽاٽو به يورپ کڻي آيا. پر يورپي سماج ان کي مڪمل طور رد ڪري ڇڏيو. ان انڪار جا ڪجهه اهم سبب هي هئا:
مذهبي شڪ: ان دور جي مذهبي حلقن جو خيال هو ته جنهن سبزيءَ جو ذڪر مقدس بائبل ۾ ناهي، اها انسان جي کائڻ لائق ناهي.
بيمارين جو خوف: پٽاٽو چڪنڊر وانگر زمين جي اندر اڀرندو هو، تنهنڪري ان کي بدشگوني يا “شيطان جي سبزي” ڪوٺيو ويو. هارورڊ يونيورسٽي جي هڪ تحقيقي مقالي مطابق، ان دور جي يورپين جو اهو وهم هو ته پٽاٽو کائڻ سان ڪوڙهه (Leprosy) جهڙيون بيماريون جنم وٺن ٿيون.
جانورن جي خوراڪ: فرانس، جرمني ۽ برطانيه جي شاهي رڪارڊس مان پتو پوي ٿو ته شروعات ۾ پٽاٽو رڳو سوئرن کي چارڻ يا جيل جي قيدين کي کارائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.
پٽاٽي جو نصيب ڪيئن بدليو؟
ارڙهين صديءَ ۾، يورپ ۾ پوندڙ سخت ڏڪارن ۽ جنگين جهڙوڪ Seven Years’ War جي ڪري اناج جي شديد کوٽ ٿي وئي. اهڙي نازڪ وقت ۾ پٽاٽي جي غذائي اهميت جو اعتراف ڪيو ويو.
فرانسيسي تاريخ ۾ هڪ وڏو نالو انٽوان پارمينٽيئر (Antoine Parmentier) جو آهي، جيڪو پيشي جي لحاظ کان فارماسسٽ هو. پروسيا (هاڻوڪي جرمني) ۾ قيد دوران هن پٽاٽا کائي پنهنجي جان بچائي هئي. فرانس واپس اچي، هن پٽاٽي کي عوام ۾ مقبول ڪرڻ لاءِ هڪ عجيب حڪمت عملي اختيار ڪئي. هن فرانس جي بادشاهه لوئي ارڙهين (Louis XVI) جي مدد سان پٽاٽي جي شاهي پوک جي چوڌاري فوجي پهرو بيهاري ڇڏيو. عام ماڻهن سوچيو ته جيڪڏهن ڪنهن شئي جي اهڙي حفاظت ڪئي پئي وڃي، ته اها ضرور ڪا قيمتي ۽ شاهي خوراڪ هوندي. جڏهن رات جو پهرو هٽايو ويندو هو، ته مقامي ماڻهو چوري ڪري اهي پٽاٽا کڻي ويندا هئا ۽ پنهنجي زمينن ۾ پوکيندا هئا. ايئن آهستي آهستي پٽاٽو سڄي يورپ جي عوام جي پسنديده خوراڪ بڻجي ويو.
سڄي دنيا ۾ پکڙجڻ ۽ علمي نتيجو
يورپ کان پوءِ، برطانوي ۽ پورچوگيزي ملاحن هن ڀاڄيءَ کي ايشيا ۽ آفريڪا تائين پهچايو. تحقيقي دستاويزن مطابق، ننڍي کنڊ ۾ پٽاٽو سڀ کان پهريان پورچوگيزن سورهين صديءَ جي آخر ۾ متعارف ڪرايو، جنهن کي بعد ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ تجارتي بنيادن تي وڏي پيماني تي پکيڙيو.
گڏيل قومن جي اداري ايف اي او (FAO) جي موجوده انگن اکرن مطابق، پٽاٽو اڄ ڪڻڪ، چانورن ۽ مڪئي کان پوءِ دنيا جو چوٿون نمبر وڏو غزائي فصل آهي، جيڪو عالمي خوراڪ جي تحفظ ۾ پنهنجو اهم ڪردار ادا ڪري رهيو آهي.
پٽاٽو برصغير ۽ سنڌ ۾ ڪنهن هڪ ڏينهن تي ناهي آيو، پر ان جي آمد جا تاريخي مرحلا ڏاڍا دلچسپ آهن. جيڪڏهن سنڌ جي حوالي سان ڏسجي ته ان کي ٽن وڏن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:
پورچوگيزن جو دور (17 هين صدي جي شروعات)
برصغير ۾ پٽاٽو سڀ کان اڳ پورچوگيز سياح ۽ واپاري کڻي آيا. ان کان پوءِ سورت ۽ گجرات جي ساحلي رستن تان ٿيندو هيءُ فصل سنڌ جي ڪجهه ساحلي علائقن تائين پهتو. ان دور ۾ هي صرف هڪ ناياب يا نئين سبزيءَ طور ڪجهه باغائتي حصن تائين محدود هو ۽ عام ماڻهن جي غذا يا وڏي پيماني تي پوک جو حصو نه بڻيو هو.
برطانوي راڄ ۽ سنڌ ۾ باقائدي آمد (19 هين صدي)
سنڌ ۾ پٽاٽي جي باقائدي متعارف ٿيڻ ۽ ان جي ڪپت جو بنياد انگريزن جي دور ۾ پيو.
1843ع ۾ سنڌ تي انگريزن جي قبضي کانپوءِ: برطانوي فوجين ۽ آفيسرن پنهنجي خوراڪ جي ضرورتن لاءِ پٽاٽي جي پوک کي هتي هٿي ڏياري.
انگريز سرڪار پاران اوائل ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ سکر جي آس پاس وارن سرڪاري باغن ۽ فوجي ڇاوڻين جي ويجهو پٽاٽي جي پوک جا ڪجهه تجربا ڪيا ويا ته جيئن مقامي سطح تي ان جي پيداوار وڌائي سگهجي.
ويهين صدي ۽ سنڌ ۾ پيداوار
ويهين صديءَ جي شروعات، خاص ڪري سکر بئراج (1932ع) جي قيام کانپوءِ جڏهن سنڌ کي هڪ منظم نهرن جو نظام مليو، تڏهن سنڌ ۾ پٽاٽي سميت ڪيترين ئي نئين دور جي ڀاڄين جي باقائدي ۽ تجارتي پيماني تي پوک شروع ٿي. ان کان اڳ سنڌ جي روايتي غذا ۾ پٽاٽي جو استعمال تمام گهٽ هو، پر آبپاشي نظام جي بهتريءَ کانپوءِ هيءَ ڀاڄي سنڌ جي ٻنيءَ ۽ رڌڻي، ٻنهي جو مستقل حصو بڻجي وئي.
اڄوڪي دور ۾ سنڌ جا ڪيترا ئي ضلعا (جهڙوڪ خيرپور، نوشهرو فيروز ۽ ڪجهه ساحلي پٽيون) سياري جي موسم ۾ پٽاٽي جي سٺي پيداوار کڻن ٿا. ڪنهن زماني ۾ هڪ پرڏيهي ڀاڄي شمار ٿيندڙ پٽاٽو، اڄ سنڌي ٻوليءَ جي پهاڪن ۽ لوڪ ڪهاڻين تائين جو حصو بڻيل آهي.
____________________
جيمناءِ کان ريسرچ ڪرائي لکيل
ايڊيٽنگ: نصير اعجاز
