تاريخ ٻڌائي ٿي ته تصوف صرف خاموش عبادت جو نالو نه هو. ڪيترن دورن ۾ صوفين ظالم حڪمرانن، بادشاهن، سامراجن ۽ قابض قوتن خلاف مزاحمت به ڪئي. ڪڏهن لفظن سان، ڪڏهن ماڻهن کي گڏ ڪري، ۽ ڪڏهن هٿيار کڻي به. يعني تصوف ۾ نرمي به هئي ۽ بغاوت به.
آفريقا، وچ ايشيا، قفقاز ۽ ٻين علائقن ۾ ڪيترن صوفي سلسلن ظالم قوتن خلاف مزاحمت ڪئي. اتر آفريقا ۾ سانُوسي تحريڪ اطالوي سامراج خلاف وڏي مزاحمت ڪئي. انهن جون جايون صرف عبادت جون جايون نه هيون، پر ماڻهن کي گڏ ڪرڻ جا مرڪز به هيون. عبدالقادر الجزائريءَ فرانسيسي سامراج خلاف الجزائر ۾ جنگ ڪئي. هو صوفي به هو ۽ مزاحمتي اڳواڻ به. هن ثابت ڪيو ته روحانيت ۽ مزاحمت هڪ ٻئي جي خلاف نه آهن. آمام شامِل روسي سلطنت خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي. سندس تحريڪ ۾ روحاني تربيت ۽ سياسي جدوجهد گڏ هئا. اولهه آفريقا ۽ سوڊان ۾ به صوفي اثر هيٺ تحريڪن يورپي سامراج خلاف جدوجهد ڪئي. يعني تاريخ صاف ٻڌائي ٿي ته سڀئي صوفي صرف خاموش درويش نه هئا.
نور محمد مري، وڪيل، ثالث ۽ تجزيه نگار
اسان جي سماج ۾ اڪثر چيو ويندو آهي ته “اسان تصوف جا پيروڪار آهيون، ان ڪري اسان رت وهائڻ، جنگ يا مزاحمت تي يقين نٿا رکون.” ڪيترائي ماڻهو تصوف کي فقط عبادت، درگاهن، شاعري، رواداري ۽ دنيا کان الڳ رهڻ تائين محدود سمجهن ٿا. خاص طور تي ننڍي کنڊ ۾ تصوف کي گهڻو ڪري صرف امن ۽ محبت جي فلسفي طور پيش ڪيو ويو آهي. جي ايم سيد پڻ پاڻ کي صوفي خيال رکندڙ چوندو هو ۽ تصوف کي برداشت، امن ۽ گڏجي رهڻ جو فلسفو سمجهندو هو. هن سوچ ۾ صوفي کي اهڙو ماڻهو سمجهيو ويندو آهي جيڪو صرف عبادت ڪري، خاموش رهي ۽ طاقت يا سياست کان پري هجي.
پر تاريخ ٻي ڳالهه به ٻڌائي ٿي.
تاريخ ٻڌائي ٿي ته تصوف صرف خاموش عبادت جو نالو نه هو. ڪيترن دورن ۾ صوفين ظالم حڪمرانن، بادشاهن، سامراجن ۽ قابض قوتن خلاف مزاحمت به ڪئي. ڪڏهن لفظن سان، ڪڏهن ماڻهن کي گڏ ڪري، ۽ ڪڏهن هٿيار کڻي به. يعني تصوف ۾ نرمي به هئي ۽ بغاوت به.
تصوف جي شروعات عباسي خلافت جي دور ۾ ٿي، جڏهن مسلمان سلطنت وڏي ته ٿي وئي هئي، پر اخلاقي ڪمزوري وڌي رهي هئي. بادشاهن جي درٻارن ۾ عيش عشرت وڌي وئي هئي. ان وقت حسن البصريءَ جهڙن بزرگن سادگي ۽ اخلاق جي ڳالهه ڪئي. پوءِ رابعہ عداويہ جهڙن صوفين خدا جي محبت کي تصوف جو مرڪز بڻايو.
پر انهن ڏينهن ۾ به حڪمران صوفين کان ڊڄندا هئا، ڇو ته ماڻهن جون دليون انهن سان هيون. بادشاهه وٽ فوج هوندي هئي، پر صوفي وٽ ماڻهن جو اعتماد هوندو هو. ان جو وڏو مثال منصور الحلاج آهي، جنهن کي حڪومت قتل ڪرايو. سندس مقبوليت حڪمرانن لاءِ خطرو بڻجي وئي هئي.
اشتياق حسين قريشي پنھنجي ڪتاب The Ulema in Politics ۾ لکي ٿو ته مسلمان حڪمران ٻن طبقن کان گهڻو ڊڄندا هئا: علماءَ ۽ صوفي. علماءَ ماڻهن جي سوچ تي اثر رکندا هئا، جڏهن ته صوفي ماڻهن جي دلين تي حڪومت ڪندا هئا. جيڪڏهن حڪمران انهن ٻنهي جي حمايت وڃائي ويهندو هو ته سندس اقتدار ڪمزور ٿي ويندو هو.
ڪيترن صوفين حڪمرانن کان پري رهڻ پسند ڪيو، ڇاڪاڻتہ هو سمجهندا هئا ته طاقت جي ويجهو وڃڻ سان روحانيت خراب ٿي وڃي ٿي. ننڍي کنڊ ۾نظام الدين اولياءُ بادشاهن جي درٻار ۾ وڃڻ پسند نه ڪندو هو. انهيءَ ڪري عام ماڻهو هن کي وڌيڪ عزت ڏيندا هئا. سندس خانقاهه غريبن، مسافرن ۽ مجبور ماڻهن لاءِ پناهه گاهه هئي.
اڪثر چيو ويندو آهي ته ڪيترائي صوفي عباسي دور ۾ ظلم کان بچڻ لاءِ ننڍي کنڊ ڏانهن لڏي آيا. اها ڳالهه ڪجهه حد تائين صحيح آهي. بغداد ۽ ٻين مرڪزن ۾ سياسي دٻاءُ وڌي رهيو هو. پر هڪ ٻي وڏي حقيقت به هئي ــ عباسي دنيا پاڻ ڪمزور ٿي رهي هئي. فارس، خراسان ۽ وچ ايشيا ۾ جنگيون، بدامني ۽ ٽڪراءُ وڌي ويا هئا. منگولن بغداد کي تاراج ڪيو، جنهن بغداد کي تباهه ڪري ڇڏيو. ڪتبخانا ساڙي ڇڏيا ويا، علمي مرڪز ختم ٿي ويا، ۽ ڪيترائي عالم ۽ صوفي لڏي ويا. انهن مان گهڻا هندستان ۽ ٻين محفوظ علائقن ڏانهن ويا. ان وقت دھلي سلطنت پڻ اڀري رهي هئي، جتي صوفين لاءِ نوان موقعا موجود هئا. معين الدين چشتيءَ جهڙا بزرگ اهڙن علائقن مان آيا جتي سياسي افراتفري هئي. انهن جي لڏپلاڻ صرف خوف نه هئي، پر هڪ روحاني مشن به هو. انهن خانقاهون قائم ڪيون، جتي غريبن کي کاڌو، مسافرن کي پناهه ۽ عام ماڻهن کي عزت ملندي هئي.
پر تصوف کي صرف امن ۽ عبادت سمجهڻ تاريخ سان انصاف نه آهي. آفريقا، وچ ايشيا، قفقاز ۽ ٻين علائقن ۾ ڪيترن صوفي سلسلن ظالم قوتن خلاف مزاحمت ڪئي. اتر آفريقا ۾ سانُوسي تحريڪ اطالوي سامراج خلاف وڏي مزاحمت ڪئي. انهن جون جايون صرف عبادت جون جايون نه هيون، پر ماڻهن کي گڏ ڪرڻ جا مرڪز به هيون.
ساڳي طرح عبدالقادر الجزائريءَ فرانسيسي سامراج خلاف الجزائر ۾ جنگ ڪئي. هو صوفي به هو ۽ مزاحمتي اڳواڻ به. هن ثابت ڪيو ته روحانيت ۽ مزاحمت هڪ ٻئي جي خلاف نه آهن. اِمام شامِل روسي سلطنت خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي. سندس تحريڪ ۾ روحاني تربيت ۽ سياسي جدوجهد گڏ هئا. اولهه آفريقا ۽ سوڊان ۾ به صوفي اثر هيٺ تحريڪن يورپي سامراج خلاف جدوجهد ڪئي. يعني تاريخ صاف ٻڌائي ٿي ته سڀئي صوفي صرف خاموش درويش نه هئا.
اندلس جي زوال دوران به صوفين ماڻهن جي فڪري ۽ روحاني سڃاڻپ بچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جڏهن مسلمانن جي حڪومت ختم ٿي رهي هئي، تڏهن صوفي روايتن ماڻهن جي حوصلي کي زنده رکيو.
تنهن ڪري اهو چوڻ غلط آهي ته تصوف صرف امن، شاعري ۽ خاموشي جو نالو هو. حقيقت ۾ تصوف جا ٻه رخ هئا. هڪ رخ محبت، عبادت، برداشت ۽ صبر جو هو، جڏهن ته ٻيو رخ ظلم خلاف بيهڻ جو.
صوفين “وڏي جهاد” کي نفس خلاف جنگ چيو، پر ڪيترن صوفين اهو به سمجهيو ته جيڪڏهن سماج تي ظلم ٿئي يا ملڪ تي قبضو ٿئي ته مزاحمت به ضروري آهي.
اڄ به ڪيترائي ماڻهو تصوف کي صرف درگاهن ۽ رسم رواجن تائين محدود سمجهن ٿا. پر تاريخ ٻڌائي ٿي ته تصوف ڪيترن علائقن ۾ ماڻهن کي گڏ ڪرڻ، ظلم خلاف بيهارڻ ۽ سماج کي اخلاقي طاقت ڏيڻ جو ذريعو رهيو.
شايد تصوف بابت سڀ کان وڏي غلط فهمي اها آهي ته نرمي کي ڪمزوري سمجهيو وڃي. ڪيترن صوفين لاءِ مظلوم سان محبت ڪرڻ جو مطلب ظالم جي مخالفت ڪرڻ به هو.
تنهن ڪري تصوف جي تاريخ کي صرف امن يا صرف بغاوت تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. ڪجهه صوفي بادشاهن جي ويجهو رهيا، ڪجهه انهن کان پري رهيا. ڪجهه خاموش عبادت ڪندا رهيا، ته ڪجهه مزاحمت ۾ شهيد ٿيا. پر هڪ ڳالهه واضح آهي: روحاني طاقت ڪيترن وقتن ۾ سياسي طاقت لاءِ خطرو بڻجي وئي هئي.
تلوار علائقا فتح ڪري سگهي ٿي، پر دلين تي حڪومت روحاني اثر ئي ڪندو آهي. انهيءَ ڪري بادشاهه صوفين کان به ڊڄندا هئا، بلڪل سپاهين وانگر۔
___________
نور محمد مري ايڊووڪيٽ، ميڊيئيٽر ۽ تجزيا نگار، اسلام آباد
