بائبل جو قول آھي، ‘ھر زوال کان اڳ غرور ايندو آهي.’ رامائڻ ۾ راوڻ تي بلڪل اھوئي پھاڪو لاڳو ٿئي ٿو جيڪو راڪشسن جو وڏو بادشاه ھيو. ٽرمپ جي سياسي ڊرامي ۾ هيوبرس ۽ نارسيزم، حد کان وڌيڪ تڪبر ۽ خود پسندي واضح طور ڏسي سگھون ٿا. ٻئي خطرناڪ خاميون آهن. اھوئي ڪجھ ھاڻي آمريڪا ۽ اسرائيل سان ايران ۾ ٿي رھيو آھي.
موھن گرو
مون اڄ صبح ٽرمپ جي تقرير ٻڌي ۽ ڏٺي. ان مون کي يوناني فلسفي ۾ بيان ڪيل ٽن انساني ڪمزورين جي ياد ڏياري ڇڏي. هن معاملي ۾ خاص طور تي ٽي اصطلاح اهم آهن:
(1) هيوبرس (Hubris) حد کان وڌيڪ فخر، خود اعتمادي، غرور، تڪبر.
(2) هامارٽيا (Hamartia) اھڙي اندروني ڪيفيت جيڪا انسان کي تباھي ڏانھن ڌڪي ٿي.
(3) نارسيزم (Narcissism) پاڻ سان خود فريبي جي حد تائين محبت، انتھا درجي جي خود پسندي، انا پرستي ۽ پنھنجي پرستش ڪرڻ.
هيوبرس جو سادو مطلب آهي حد کان وڌيڪ فخر يا خوداعتمادي؛ غرور، تڪبر. هامارٽيا يوناني ڊرامي ۾ اها اندروني ڪيفيت آهي، جيڪا ڪردار کي اهڙن عملن ڏانهن ڌڪي ٿي، جيڪي آخرڪار کيس المياتي انجام ڏانهن وٺي وڃن ٿا۔ نارسيزم پاڻ سان محبت يا پنهنجي مثالي تصوير جي پوڄا مان حاصل ٿيندڙ اطمينان کي چيو وڃي ٿو۔ هي اصطلاح يوناني ڏند ڪٿا جي ھڪ خوبصورت نوجوان نارسيس Narcissus تان ورتل آهي جيڪو پنهنجي ئي عڪس تي عاشق ٿي پوي ٿو.
اڄ اسان ٽرمپ جي سياسي ڊرامي ۾ هيوبرس ۽ نارسيزم، حد کان وڌيڪ تڪبر ۽ خود پسندي واضح طور ڏسي سگھون ٿا. ٻئي خطرناڪ خاميون آهن۔ هاڻي سوال اهو آهي تہ ڇا هي اهو لمحو آهي، جڏهن سندس اندروني ڪيفيت هامارٽيا کيس کي ۽ سڄي ڪهاڻيءَ کي ڪنھن المياتي انجام ڏانهن وٺي ويندي؟
غرور (هيوبرس) جو گناهہ هميشہ کان مورخن، فلسفين ۽ مذهبي مفڪرن جي توجهہ جو مرڪز رهيو آهي۔ بائبل جو قول آھي، ‘ھر زوال کان اڳ غرور ايندو آهي.’ رامائڻ ۾ راوڻ تي بلڪل اھوئي پھاڪو لاڳو ٿئي ٿو جيڪو راڪشسن جو وڏو بادشاه ھيو ۽ سندس تمام وڏي تپسيا سبب برھما کيس وردان ڏنو تہ توکي ڪوئي ديوتا ماري نہ سگھندو، جنھن کان پوءِ ھو تمام گھڻي مغروري ۽ خود پسندي جو شڪار ٿي ويو پر اسان ڄاڻون ٿا تہ آخر ۾ ھو ھڪ المياتي انجام کي پھتو.
اهڙيءَ طرح بالي جيڪو هڪ مھان ديوتا هو، پنهنجي غرور، خود پسندي ۽ انا سبب اندر ديوتا سميت سڀني ديوتائن لاءِ خطرو بڻجي ويو جنھن ڪري وشنو ڀڳوان کيس پاتال ڏانهن ڌڪي ڇڏيو۔
يوناني فلسفي ۾ هيوبرس جو مطلب صرف غرور نہ، پر ‘انسان جو حد کان وڌي وڃڻ ۽ ڪائناتي نظام جي بي حرمتي ڪرڻ’ آهي۔ يوناني المياتي ادب ۾ هي ڪردار جي تباهيءَ جو بنيادي سبب هوندو آهي۔ آسڪيلس (Aeschylus) پنهنجي ڊرامي ‘فارسي لوڪ’ (Persians) ۾ لکي ٿو تہ، ‘جڏهن آسماني سزا نازل ٿئي ٿي تہ ڪو بہ انسان ان کان بچي نٿو سگهي’۔
تاريخ ۾ بہ هيوبرس جا ڪيترائي مثال آهن۔
1959ع ۾ فيڊل ڪاسترو واشنگٽن ويو ۽ رچرڊ نڪسن سان ملاقات ڪئي۔ بعد ۾ آمريڪا کيس ختم ڪرڻ لاءِ ڳجها منصوبا ٺاهيا۔ پوءِ جان ايف ڪينيڊي جي دور ۾ ڪاسترو جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ لاءِ آمريڪا ‘بي آف پگس’ (Bay of Pigs) وارو حملو ڪيو، جيڪو مڪمل ناڪام ٿيو۔ جڏهن ان ناڪامي جي سببن تي غور ٿيو تہ جواب ھڪ ئي لفظ ۾ مليو: ھيوبرس! تڪبر!
اهڙيءَ طرح رابرٽ ميڪنامارا ويٽنام جنگ بابت بعد ۾ مڃيو تہ سندن سٻ کان وڏي غلطي پنھنجي طاقت جو غرور هيو۔ جنگ کي انگن اکرن ۾ تورڻ ماپڻ ۽ انساني سگھ ۽ ارادي کي نظرانداز ڪرڻ ان جو ئي نتيجو ھو.
1987ع ۾ راجيو گانڌيءَ جي دور ۾ ڀارتي فوج سري لنڪا ۾ داخل ٿي ۽ تامل ٽائيگرز Liberation Tigers of Tamil Eelam کي ختم ڪرڻ جي دعوی ڪئي، پر اوھان ڏٺو تہ ان جو انجام ڇا ٿيو؟ آخر ۾ راجيو گانڌيءَ کي بہ پنهنجي زندگيءَ تان ھٿ ڌوئڻا پئجي ويا. ڇا اهو بہ انڊيا جو هيوبرس، انڊيا جو غرور نہ هو؟ انڊيا جي فوج ۽ حڪومت جي تامل ٽائيگرز تي ان ڪري اک نہ پئي ٻڏي تہ اھي سندن ئي تيار ڪيل ھيا. (اھوئي ڪجھ اڄ پاڪستان ۽ طالبان جي وچ ۾ ٿي رھيو آھي، پاڪستان جي حاڪمن جو اھو ھيوبرس، اھو غرور کين ڪھڙي منطقي انجام تي پڄائيندو، اھو سمجھڻ لاء ڪنھن عربي فارسي جي ضرورت ناھي).
عراق جي جنگ دوران ڊونالڊ رمسفيلڊ جي تڪبر بہ جنگ کي پيچيده بڻايو۔ هزارين ماڻهن جي موت ۽ وڏي تباهيءَ کان پوءِ آمريڪا کي واپس وڃڻو پيو۔ اهو ڇا هو؟ يقيني طور تي آمريڪا جو هيوبرس، تڪبر، اڪيلو سپر پاور ھجڻ جو غرور.
پيوٽن جي اڳواڻي ۾ روس يوڪرين ۾ جيڪو ‘خاص فوجي آپريشن’ شروع ڪيو، جنهن کي هو مختصر مهم سمجهندو هو، پر اها ڊگهي جنگ ۾ تبديل ٿي وئي۔ اهو غلط اندازو روس جو غرور، روس جو هيوبرس نہ ھيو تہ باقي ڇا ھو؟
بس اھوئي ڪجھ ھاڻي آمريڪا ۽ اسرائيل سان ايران ۾ ٿي رھيو آھي. بس، سوال ساڳيو رهي ٿو: ڇا غرور ۽ خود فريبي هميشہ انساني فيصلا سازيءَ کي انڌو ڪري ڇڏين ٿا؟ ۽ ڇا هر وڏي طاقت آخرڪار پنهنجي ئي هيوبرس، پنھنجي ئي غرور ۽ تڪبر جو شڪار ٿئي ٿي؟
______________
سنڌيڪار: چئٽ جي پي ٽي
اصلاح: جڳديش آهوجا
جڳديش آهوجا ڪراچي، سنڌ ۾ رھي ٿو. لاڙڪاڻو سندس جنم ڀومي آھي. ھُو سياست، تاريخ، بين الاقوامي تعلقات ۽ فلسفي جو شاگرد ھجڻ سان گڏ ڪالم نگار ۽ ڪجھ ڪتابن جو ليکڪ، سنڌو واس فائونڊيشن جو باني صدر ۽ سنڌ يونائيٽڊ پارٽي جو اڳواڻ آھي. ھُن برٽش ڪمپني Pinch Media پاران سنڌ ۽ سنڌي ڪميونٽي تي ٺاھيل دستاويزي فلم ‘اڃان بہ قائم’ Still Standing ۾ مک ڪردار ادا ڪيو.
