انا جي اونداهيءَ کان روشنيءَ تائين پهچڻ لاءِ ڪو هڪ ڏينهن، هڪ لفظ يا هڪ رسم ڪافي ناهي. اهو مسلسل تربيت، سجاڳي ۽ عمل جو سفر آهي. ڪڏهن انسان کي پنهنجي غصي تي ضابطو آڻڻو پوي ٿو، ڪڏهن پنهنجي خواهشن کي حد ۾ رکڻو پوي ٿو، ڪڏهن ڪنهن کي معاف ڪرڻو پوي ٿو ۽ ڪڏهن پنهنجي غلطيءَ جو ازالو ڪرڻو پوي ٿو. تصوف سماجي ذميوارين کان فرار جو نالو به ناهي. جيڪڏهن سماج ۾ ناانصافي وڌي رهي هجي، ڪمزور جا حق لتاڙيا پيا وڃن، امانتدار کي بي وس ڪيو وڃي ۽ ڪوڙ کي سچ کان وڌيڪ فائدي وارو بڻايو وڃي، ته پوءِ روحاني شعور رکندڙ انسان جو فرض آهي ته هو پنهنجي حصي جي سچائيءَ سان بيهي. خاموشي هر حال ۾ حڪمت ناهي؛ ڪڏهن خاموشي ظلم کي وڌيڪ طاقتور بڻائي ٿي.
حڪيم پريم چاندواڻي
انسان جي زندگيءَ ۾ سڀ کان ڊگهو ۽ ڏکيو سفر ڪنهن هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين پهچڻ جو نه، پر پنهنجي ذات جي اونداهين مان نڪري پنهنجي اندر جي روشنيءَ تائين رسڻ جو سفر آهي. دنيا جا فاصلا پيرن سان طئہ ٿيندا آهن، پر روح جا فاصلا شعور، سچائي، محبت، عاجزي ۽ خودشناسيءَ سان طئہ ٿيندا آهن. انسان ڪڏهن جبلن جون چوٽيون فتح ڪري ٿو، ڪڏهن سمنڊن جي گهرائين کي ماپي ٿو، ڪڏهن ڪائنات جي وسعتن ۾ لڪل راز ڳولي ٿو، پر افسوس جو پنهنجي اندر ويٺل انا جي جبل کي ٽوڙڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن سڄي عمر گذاري ڇڏي ٿو. تصوف انهيءَ باطني سفر جو نالو آهي، جنهن ۾ انسان ٻين کي فتح ڪرڻ بدران پنهنجي نفس تي ضابطو آڻڻ، ٻين جي عيبن جي ڳولا ڪرڻ بدران پنهنجي ڪردار جو احتساب ڪرڻ ۽ ظاهري عظمتن جي نمائش بدران اندروني پاڪيزگيءَ کي زندگيءَ جو اصل سرمايو بڻائڻ سکي ٿو.
انا انسان جي اندر ۾ پيدا ٿيندڙ اهڙي اونداهي آهي، جيڪا اکين جي روشنيءَ هوندي به کيس حقيقت ڏسڻ کان محروم ڪري ڇڏي ٿي. جڏهن ماڻهو پنهنجي علم تي غرور ڪري ٿو، دولت کي برتريءَ جو معيار بڻائي ٿو، عهدي کي ٻين جي تذليل جو وسيلو سمجهي ٿو ۽ پنهنجي راءِ کي آخري سچ قرار ڏئي ٿو، تڏهن سندس اندر جو انسان آهستي آهستي خاموش ٿيڻ لڳي ٿو. هو ٻين جي ڳالهه ٻڌڻ وساري ڇڏي ٿو، اختلاف کي دشمني سمجهي ٿو ۽ پنهنجي غلطين کي تسليم ڪرڻ بدران دليلن جي پردي ۾ لڪائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح انا شخصيت کي بلند ڪرڻ بدران شعور کي قيد ڪري ڇڏي ٿي. ماڻهو ظاهري طور ڪيترو به وڏو ڇو نه هجي، جيڪڏهن سندس اندر عاجزي، برداشت ۽ احساس جي گنجائش ناهي، ته سندس عظمت رڳو هڪ خالي ڏيک بڻجي وڃي ٿي.
تصوف انهيءَ اندروني قيد مان آزاديءَ جو پيغام ڏئي ٿو. اهو انسان کي سمجهائي ٿو ته اصل عظمت ٻين کان مٿي بيهڻ ۾ نه، پر پنهنجي اندر جي گهٽتائين کي سڃاڻڻ ۽ انهن کي درست ڪرڻ ۾ آهي. جيڪو پنهنجي غلطيءَ جو اعتراف ڪري سگهي ٿو، معافي گهرڻ کي ذلت نٿو سمجهي، مظلوم جي تڪليف محسوس ڪري ٿو ۽ پنهنجي طاقت کي ڪمزور جي حفاظت لاءِ استعمال ڪري ٿو، اهو روحاني ترقيءَ جي راهه تي گامزن آهي. ان جي ابتڙ، جيڪو عبادت جي ظاهري صورتن تي فخر ڪري، پر سندس دل ۾ نفرت، زبان تي ڪوڙ ۽ عمل ۾ ناانصافي هجي، تنهن لاءِ ضروري آهي ته هو پنهنجي اندر جي آئيني ۾ جهاتي پائي ۽ پنهنجي دعوائن کان اڳ پنهنجي ڪردار جو جائزو وٺي.
تصوف رڳو لفظن، وردانن، لباسن يا خانقاهن جي چوديواريءَ تائين محدود ناهي؛ اهو زندگيءَ کي سمجهڻ، انسان کي سڃاڻڻ ۽ پنهنجي وجود جي مقصد کي محسوس ڪرڻ جو هڪ گهرو فڪر آهي. ان جو بنيادي پيغام اهو آهي ته روحاني بلنديءَ جي دعوا ڪرڻ کان اڳ انساني ڪردار کي بلند ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪنهن جي دل ۾ رحم ناهي، سندس هٿ مان ڪنهن ضرورتمند جي مدد نٿي ٿئي، سندس زبان ڪنهن ڏکويل کي آٿت نٿي ڏئي ۽ سندس اختيار سان ڪنهن بي پهچ انسان کي انصاف نٿو ملي، ته پوءِ کيس پنهنجي روحاني سفر جو سنجيدگيءَ سان جائزو وٺڻ گهرجي. روحانيت جو حسن دعوائن ۾ نه، پر ان تبديليءَ ۾ ظاهر ٿئي ٿو، جيڪا انسان جي سوچ، گفتار ۽ ڪردار ۾ پيدا ٿئي ٿي.
سنڌ جي صوفي روايت انهيءَ فڪر کي محبت، رواداري، سچائي ۽ انساني برابريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ ۾ انساني جدوجهد، وفا، عشق، صبر ۽ سچ جي تلاش جا اهڙا رنگ ملن ٿا، جيڪي انسان کي پنهنجي محدود ذات کان اڳتي وڌڻ جو سڏ ڏين ٿا. سچل سرمست جي فڪر ۾ خودشناسي، باطني سجاڳي ۽ ظاهري فرقن کان مٿانهين انساني شعور جو پيغام نمايان آهي، جڏهن ته ساميءَ جي شلوڪن ۾ نفس جي سڌاري، اخلاقي جاڳرتا ۽ زندگيءَ جي حقيقتن کي سمجهڻ جي حڪمت موجود آهي. انهن عظيم فڪري روايتن جي اصل اهميت رڳو سندن شاعري پڙهڻ يا سندن نالن سان عقيدت رکڻ ۾ ناهي، پر سندن پيغام کي پنهنجي عمل ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ جاءِ ڏيڻ ۾ آهي. جيڪڏهن اسين محبت جا گيت ڳايون، پر دلين ۾ نفرت پاليندا رهون، ته پوءِ اسان سندن فڪر کي سمجهڻ بدران رڳو ان جي لفظي گونج بڻجي رهجي وينداسين.
صوفي فڪر جو حسن اهو آهي ته اهو انسان کي نفرت جي ورثي بدران محبت جي ذميواريءَ سان آشنا ڪري ٿو. مذهب، ذات، ٻولي، نسل ۽ سماجي حيثيت جا فرق انساني سڃاڻپ جا حصا ٿي سگهن ٿا، پر انهن کي ڪنهن جي تذليل، حق تلفي يا نفرت جو جواز بڻائڻ انسانيت جي روح جي ابتڙ آهي. حقيقي روحاني شعور انسان کي اهو احساس ڏياري ٿو ته ٻئي انسان جي عزت به ايتري ئي اهم آهي، جيتري پنهنجي عزت. ڪنهن جي عقيدي سان اختلاف رکندي به سندس انساني وقار جو احترام ڪرڻ، ڪنهن جي غربت تي طنز ڪرڻ بدران سندس مدد ڪرڻ ۽ ڪنهن جي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺڻ بدران سندس حفاظت ڪرڻ، محبت جون اهي عملي صورتون آهن، جيڪي انسان کي اندر کان روشن ڪن ٿيون.
اسان جي سماج جو هڪ وڏو الميو اهو آهي ته ذاتي مفادن جي ڊوڙ ۾ اجتماعي ڀلائي، اخلاقي ذميواري ۽ انساني احساس پوئتي رهجي ويا آهن. جڏهن دولت جي خواهش ضرورت کان وڌي لالچ بڻجي وڃي ٿي، تڏهن امانت ۾ خيانت، واعدي ۾ ڪوڙ، لاڳاپن ۾ خودغرضي ۽ معاملن ۾ بي ايماني جنم وٺن ٿا. ماڻهو مال گڏ ڪندي گڏ ڪندي دلين جي دولت وڃائي ويهن ٿا. وڏيون عمارتون اڏجن ٿيون، پر انسانن جي وچ ۾ اعتماد جون ڀتيون ڊهي پون ٿيون. زبان تي اخلاق جا درس هوندا آهن، پر عملي زندگيءَ ۾ مفاد جي حڪمراني هوندي آهي. اهڙي ماحول ۾ تصوف جو پيغام وڌيڪ اهم بڻجي وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو انسان کي پنهنجي اندر ۽ ٻاهر جي وچ ۾ هڪجهڙائي پيدا ڪرڻ، قول ۽ فعل جي فاصلي کي گهٽائڻ ۽ ڪردار کي دعوائن کان وڌيڪ سگهارو بڻائڻ جي دعوت ڏئي ٿو.
انا جو هڪ خطرناڪ روپ اهو به آهي ته انسان پنهنجي غلطيءَ کي غلطي مڃڻ لاءِ تيار نه هجي. کيس پنهنجي تعريف پسند هوندي آهي، پر تنقيد برداشت نه ٿيندي آهي. هو ٻين کان وفاداريءَ جي اميد رکندو آهي، پر پاڻ واعدن جي پاسداريءَ کان لنوائيندو آهي. ٻين لاءِ انصاف جا اصول ٺاهيندو آهي، پر پنهنجي مفاد جي معاملي ۾ انهن اصولن کي وساري ڇڏيندو آهي. اهڙي نفسياتي تضاد مان نڪرڻ لاءِ خود احتسابي لازمي آهي. انسان کي روزانو پنهنجي ضمير کان پڇڻ گهرجي ته اڄ منهنجي ڪنهن عمل سان ڪنهن کي تڪليف ته نه پهتي؟ مون ڪنهن جو حق ته نه کاڌو؟ منهنجي زبان مان ڪو اهڙو لفظ ته نه نڪتو، جنهن ڪنهن جي دل ڏکوئي هجي؟ مون پنهنجي علم، طاقت يا حيثيت کي ڪنهن جي مدد لاءِ استعمال ڪيو يا رڳو پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ؟
اهي سوال انسان کي پنهنجي اندر جي حقيقت سان روبرو ڪن ٿا. جڏهن ضمير جا دروازا کُلن ٿا، تڏهن سڌاري جي پهرين روشني ظاهر ٿئي ٿي. انسان پنهنجي ڪمزورين کي ڏسڻ لڳي ٿو ۽ انهن کي لڪائڻ بدران درست ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. کيس احساس ٿئي ٿو ته پنهنجي غلطي تسليم ڪرڻ شخصيت جي شڪست نه، پر شعور جي فتح آهي؛ معافي گهرڻ بي عزتي نه، پر اخلاقي جرئت آهي؛ ۽ ڪنهن ٻئي جي خوبي مڃڻ پنهنجي عظمت گهٽائڻ نه، پر پنهنجي دل جي وسعت جو ثبوت آهي. اهو ئي اهو موڙ آهي، جتان انا جي اونداهيءَ کان روحاني روشنيءَ جو حقيقي سفر شروع ٿئي ٿو.
هتي هڪ ڳالهه سمجهڻ ضروري آهي ته عاجزيءَ جو مطلب پنهنجي ذات کي بي قدر سمجهڻ يا جائز خوداعتماديءَ کي ختم ڪرڻ هرگز ناهي. عاجزي ۽ ڪمزوري هڪ شئي ناهن. عاجزي اها شعوري قوت آهي، جيڪا انسان کي پنهنجي قابليت تي غرور ڪرڻ کان روڪي ٿي، جڏهن ته خوداعتمادي کيس سچ ۽ انصاف تي ثابت قدم رکي ٿي. تصوف انسان کي ظلم اڳيان خاموش رهڻ يا پنهنجي جائز حقن تان هٿ کڻڻ جو درس نٿو ڏئي. ان جو مقصد اهو آهي ته انسان حق لاءِ آواز بلند ڪندي به پنهنجي اخلاق جو دامن نه ڇڏي، اختلاف ڪندي به ٻئي جي عزت برقرار رکي ۽ طاقت حاصل ٿيڻ تي به پنهنجي حدن کان ٻاهر نه نڪري. سچي روحانيت اها آهي، جيڪا انسان کي نرم دل بڻائي، پر اصولن ۾ ڪمزور نه ڪري؛ کيس بردبار بڻائي، پر ناانصافيءَ جو ساٿي نه بڻائي.
روحاني سفر ۾ محبت جو مقام بنيادي آهي، پر محبت رڳو مٺن لفظن ۽ خوبصورت دعوائن جو نالو ناهي. محبت تڏهن سچي بڻجي ٿي، جڏهن اها عمل ۾ تبديل ٿئي. بکئي کي ماني ڏيڻ، بيمار جي سار سنڀال لهڻ، ڏکويل کي آٿت ڏيڻ، بي پهچ انسان لاءِ انصاف جي ڳالهه ڪرڻ ۽ ڪنهن جي عزت کي پنهنجي مفاد خاطر داءَ تي نه لڳائڻ، اهي محبت جا عملي اظهار آهن. جيڪو انسان ٻين جي تڪليف کي محسوس ڪري ٿو، سو پنهنجي ذات جي تنگ دائري مان نڪري انساني احساس جي وسيع دنيا ۾ داخل ٿئي ٿو. اهڙي انسان جي نظر ۾ ڪنهن جي اهميت سندس دولت، عهدي، شهرت يا سماجي حيثيت سان نه، پر سندس انساني وقار سان جڙيل هوندي آهي.
تصوف سماجي ذميوارين کان فرار جو نالو به ناهي. جيڪڏهن سماج ۾ ناانصافي وڌي رهي هجي، ڪمزور جا حق لتاڙيا پيا وڃن، امانتدار کي بي وس ڪيو وڃي ۽ ڪوڙ کي سچ کان وڌيڪ فائدي وارو بڻايو وڃي، ته پوءِ روحاني شعور رکندڙ انسان جو فرض آهي ته هو پنهنجي حصي جي سچائيءَ سان بيهي. خاموشي هر حال ۾ حڪمت ناهي؛ ڪڏهن خاموشي ظلم کي وڌيڪ طاقتور بڻائي ٿي. البت سچ ڳالهائڻ جو انداز اهڙو هجڻ گهرجي، جنهن جو مقصد اصلاح هجي، ذاتي انتقام نه. حق جو دفاع ضرور ڪجي، پر پنهنجي اندر به ساڳيو انصاف زنده رکجي، جنهن جي گهر ٻين کان ڪئي وڃي ٿي. ڇو ته جيڪڏهن انسان ناانصافيءَ جي مخالفت ڪندي پاڻ به ناانصافي ڪرڻ لڳي، ته پوءِ سندس جدوجهد پنهنجي اخلاقي بنياد کان محروم ٿي وڃي ٿي.
تصوف جو اصل امتحان اڪيلائيءَ ۾ ڪيل دعوائن کان وڌيڪ ماڻهن سان ورتاءَ ۾ ظاهر ٿئي ٿو. انسان جي روحاني ترقيءَ جو اندازو سندس گفتگوءَ جي شائستگي، وعدن جي سچائي، امانت جي حفاظت، اختلاف برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ ڪمزور سان سلوڪ مان لڳائي سگهجي ٿو. جيڪڏهن ڪنهن جي موجودگيءَ ۾ ماڻهو پاڻ کي محفوظ، عزت ڀريو ۽ ٻڌو ويندڙ محسوس ڪن ٿا، ته اها شخصيت سماج لاءِ رحمت بڻجي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جيڪڏهن ڪنهن جي موجودگيءَ ۾ خوف، ذلت، نفرت ۽ مفاد پرستي وڌي ٿي، ته سندس وڏين دعوائن جي باوجود سندس ڪردار جو احتساب ضروري آهي. انسان جي اندر جي روشنيءَ جي سڃاڻپ سندس چهري جي چمڪ مان نه، پر سندس عملن مان ٿيندي آهي.
انا جي اونداهيءَ کان روشنيءَ تائين پهچڻ لاءِ ڪو هڪ ڏينهن، هڪ لفظ يا هڪ رسم ڪافي ناهي. اهو مسلسل تربيت، سجاڳي ۽ عمل جو سفر آهي. ڪڏهن انسان کي پنهنجي غصي تي ضابطو آڻڻو پوي ٿو، ڪڏهن پنهنجي خواهشن کي حد ۾ رکڻو پوي ٿو، ڪڏهن ڪنهن کي معاف ڪرڻو پوي ٿو ۽ ڪڏهن پنهنجي غلطيءَ جو ازالو ڪرڻو پوي ٿو. ڪڏهن پنهنجي پسنديده راءِ تي ٻيهر غور ڪرڻو پوي ٿو، ته ڪڏهن پنهنجي ئي ڪيل فيصلي کي غلط مڃڻو پوي ٿو. سڀ کان ڏکيو امتحان تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن انسان پنهنجي حق تي هوندي به پنهنجي ردعمل ۾ انصاف، وقار ۽ اخلاقي توازن برقرار رکي. اهڙن ئي لمحن ۾ سندس باطني تربيت جي حقيقت ظاهر ٿيندي آهي.
دراصل تصوف انسان کي پنهنجي اندر جي ان روشنيءَ سان ملائي ٿو، جيڪا رڳو پنهنجي وجود کي روشن ڪرڻ تي راضي نٿي ٿئي، پر ٻين جي زندگين ۾ به روشني ورهائڻ چاهي ٿي. ان سفر جو مقصد دنيا کان منهن موڙڻ نه، پر دنيا ۾ رهندي پنهنجي دل کي نفرت، لالچ، غرور ۽ خودغرضيءَ کان محفوظ رکڻ آهي. جيڪو پنهنجي انا تي ضابطو آڻي ٿو، اهو ٻين جي عزت ڪرڻ سکي ٿو؛ جيڪو ٻين جي عزت ڪري ٿو، اهو محبت جي معنيٰ سمجهي ٿو؛ ۽ جيڪو محبت کي عمل بڻائي ٿو، اهو انسانيت جي خدمت جو رستو اختيار ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح روحاني معرفت فرد جي ذاتي سڌاري کان اڳتي وڌي سماجي بهتريءَ جو ذريعو بڻجي وڃي ٿي.
اڄ اسان کي اهڙي تصوف جي ضرورت آهي، جيڪو رڳو محفلن جي گفتگوءَ ۾ نه، پر گهرن جي روين، بازارن جي معاملن، ادارن جي ذميوارين ۽ اجتماعي زندگيءَ جي فيصلن ۾ به نظر اچي؛ جيڪو زبان جي دعوائن کان اڳ ڪردار جي شاهدي گهري؛ جيڪو نفرت جي ڀتين کي ڊاهي، انصاف جا دروازا کولي ۽ انسان کي انسان سان جوڙي. اسان کي اهڙي روحانيت گهرجي، جيڪا انا جي جاءِ تي عاجزي، خودغرضيءَ جي جاءِ تي خدمت، نفرت جي جاءِ تي محبت ۽ ناانصافيءَ جي جاءِ تي انصاف کي اهميت ڏئي.
ياد رکڻ گهرجي ته انسان جي حقيقي عظمت پنهنجي نالي، شهرت يا برتريءَ جي اعلان ۾ نه، پر پنهنجي عمل سان ٻين جي زندگيءَ ۾ آساني پيدا ڪرڻ ۾ آهي. انا انسان کي پنهنجي ئي پاڇي جو قيدي بڻائي ٿي، جڏهن ته خودشناسي کيس پنهنجي ڪمزورين کان آزاد ٿيڻ جو حوصلو ڏئي ٿي. غرور انسان کي ماڻهن کان پري ڪري ٿو، پر عاجزي دلين کي ويجهو آڻي ٿي. نفرت فاصلا وڌائي ٿي، جڏهن ته محبت اجنبي دلين ۾ به پنهنجائپ پيدا ڪري ٿي. اهو ئي باطني انقلاب آهي، جنهن کي تصوف روحاني سجاڳيءَ جو نالو ڏئي ٿو.
دراصل، تصوف جو سفر ڪنهن ٻئي کي غلط ثابت ڪرڻ جو نه، پر پنهنجي اندر جي غلطين کي درست ڪرڻ جو سفر آهي؛ ڪنهن تي برتري قائم ڪرڻ جو نه، پر پنهنجي ڪردار کي بهتر بڻائڻ جو سفر آهي؛ ۽ رڳو روشنيءَ جي ڳالهه ڪرڻ جو نه، پر پنهنجي عمل سان اونداهي گهٽائڻ جو سفر آهي. جڏهن انسان پنهنجي انا کي سڃاڻي، ان تي ضابطو آڻي، ٻين جي عزت ڪرڻ سکي ۽ پنهنجي وجود کي انسانيت جي ڀلائيءَ لاءِ وقف ڪري ٿو، تڏهن سندس روحاني سفر معنيٰ حاصل ڪري ٿو.
اچو ته پنهنجي اندر جي اونداهيءَ کي ٻين جي عيبن سان نه، پر پنهنجي اصلاح سان ختم ڪريون؛ پنهنجي عظمت کي ٻين جي تذليل سان نه، پر سندن عزت ڪرڻ سان ثابت ڪريون؛ ۽ پنهنجي روحانيت کي لفظن جي زينت نه، پر عمل جي سچائي بڻايون. ڇو ته روشنيءَ جو سفر تڏهن حقيقي بڻجي ٿو، جڏهن انسان پنهنجي اندر جي اونداهيءَ کي سڃاڻي، ان کي بدلائڻ جي همت ڪري ۽ پنهنجي روشن ڪردار سان ٻين لاءِ به رستا روشن ڪري.
___________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ھُو ڏوڪريءَ ۾ رھي ٿو.
