سنڌ جي مشهور شاعر نثار بزميءَ جي شاگرد نذير ناشاد شاعريءَ جي شاهراهه تي پنهنجو سفر مسلسل جاري رکيو آهي. هن سفر ۾ وقفو نظر نٿو اچي؛ هو خاموشيءَ سان لکندو ۽ پنهنجي تخليقي دنيا کي وسيع ڪندو رهيو آهي.
نسيم بخاري
شاعري رڳو لفظن کي وزن، بحر ۽ قافئي ۾ آڻڻ جو نالو ناهي؛ شاعري دراصل احساس، سوچ، مشاهدي ۽ تخيل جي اهڙي سنگم جو نالو آهي، جيڪو شاعر جي اندر مان جنم وٺي پڙهندڙ جي دل تائين پهچي ٿو. انگريز شاعر وليم ورڊس ورٿ شاعريءَ کي طاقتور احساسن جو اهڙو اظهار قرار ڏنو، جيڪو غوروفڪر ۽ سڪون جي لمحن مان جنم وٺي ٿو.
آمريڪي شاعر رابرٽ فراسٽ جو خيال به شاعريءَ جي فني حقيقت کي نهايت خوبصورتيءَ سان بيان ڪري ٿو ته شاعري ان وقت وجود ۾ اچي ٿي، جڏهن هڪ احساس پنهنجي سوچ ڳولھي وٺي ۽ اها سوچ پنهنجا لفظ ڳولھڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪري ٿي.
انهيءَ پسمنظر ۾ ڏسجي ته شاعر جو اصل ڪمال صرف گهڻو لکڻ ۾ نه، پر پنهنجي اندر جي احساس کي اهڙي فني ٻولي ڏيڻ ۾ آهي، جيڪا ٻين جي دلين ۾ به ساڳيو احساس پيدا ڪري سگهي. سنڌ جي شاعريءَ جي ڊگهي روايت به اهڙن ئي شاعرن جي ڪري زنده رهي آهي، جن پنهنجي دور جي احساسن، محبتن، محرومين، خوابن ۽ سماجي حقيقتن کي لفظن جو لباس پارايو آھي.
سنڌي شاعريءَ جي انهيءَ تسلسل ۾ نثار بزميءَ جو نالو به پنهنجي هڪ الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. هن پنهنجي شاعريءَ ذريعي نه رڳو احساسن جو اظهار ڪيو، پر پنهنجي آس پاس جي ادبي ماحول ۾ نئين نسل کي به شاعريءَ ڏانهن راغب ڪيو. شاعر جي عظمت جو هڪ پاسو سندس تخليق آهي، پر ان کان به اهم پاسو اهو آهي ته هو پنهنجي فن جي روشني ڪنهن ٻئي تائين منتقل ڪري.
نثار بزميءَ جو پنهنجي شاگرد نذير ناشاد بابت لکيل هي جملو انهيءَ حوالي سان خاص اهميت رکي ٿو:
“مون کي خوشي آهي ته مون پنهنجي ڳوٺ ۾ اهڙو نوجوان تيار ڪيو آهي، جيڪو منهنجي مرڻ کان پوءِ منهنجي جاءِ والاري سگهندو.”
هي رڳو ڪنهن استاد جي پنهنجي شاگرد لاءِ تعريف ناهي، پر پنهنجي فني ورثي کي ايندڙ نسل ڏانهن منتقل ڪرڻ جو هڪ خوبصورت اعتراف پڻ آهي. استاد جڏهن پنهنجي شاگرد ۾ پنهنجي فن جو تسلسل ڏسي ٿو ته اها ڳالهه استاد لاءِ به اعزاز آهي ۽ شاگرد لاءِ به هڪ وڏي ذميواري.
نذير ناشاد پنهنجي استاد جو ڏنل اهو ڪم ڪيترو پورو ڪري سگهيو آهي، اهو فيصلو وقت، پڙهندڙن ۽ ادبي نقادن تي ڇڏڻ گهرجي. البت ايترو ضرور چئي سگهجي ٿو ته نذير ناشاد شاعريءَ جي شاهراهه تي پنهنجو سفر مسلسل جاري رکيو آهي. هن سفر ۾ وقفو نظر نٿو اچي؛ هو خاموشيءَ سان لکندو رهيو آهي ۽ پنهنجي تخليقي دنيا کي وسيع ڪندو رهيو آهي.
سندس ڪجهه تخليقون پڙهڻ ۽ ٻڌڻ کان پوءِ آسانيءَ سان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته سندس تخيل ۾ فني توڙي فڪري پختگي ڪيتري موجود آهي. سندس شاعريءَ ۾ احساس کي لفظ ڏيڻ جي ڪوشش سان گڏ هڪ اهڙو تخليقي رجحان به نظر اچي ٿو، جيڪو کيس پنهنجي استاد جي روايت سان ڳنڍيندي سندس پنهنجي الڳ سڃاڻپ ڏانهن وٺي وڃي ٿو.
اهو به شاعريءَ جي دنيا جو هڪ اهم اصول آهي ته شاگرد کي استاد جي نقل نه، پر استاد کان حاصل ڪيل فني شعور جي بنياد تي پنهنجي آواز کي ڳولڻو پوندو آهي. جيڪڏهن استاد رستو ڏيکاري ٿو ته منزل تائين پهچڻ لاءِ سفر شاگرد کي پاڻ ڪرڻو پوي ٿو.
شاعر نذير ناشاد سان منهنجي ملاقات به اتفاق سان ٿي.
پهريان فون تي اتفاق سان ڳالهه ٻولهه ٿي ۽ پوءِ جلد ئي ساڻس ملاقات جو موقعو مليو. اها ملاقات منهنجي لاءِ خوشيءَ جو سبب بڻي. ڪتابن، شاعريءَ ۽ ادب سان لاڳاپيل ماڻهن سان ملاقات جو پنهنجو هڪ الڳ لطف هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته اهڙين ملاقاتن ۾ رڳو شخص سان ملاقات نه ٿيندي آهي، پر سندس مطالعي، تجربن ۽ تخليقي دنيا سان به واقفيت ٿيندي آهي.
نذير ناشاد سان ملاقات دوران سندس شخصيت جو هڪ اهم پاسو سامهون آيو: سادگي ۽ اخلاص.
هو شهرت جي ڊوڙ کان پري رهندڙ انسان آهي. ڏيکاءُ، غرور يا پاڻ کي نمايان ڪرڻ سان سندس ڪا خاص دلچسپي نظر نٿي اچي. هو خاموشيءَ سان پنهنجو ڪم جاري رکڻ تي يقين رکي ٿو. شايد تخليقڪار لاءِ اها خاموشي ئي سندس اصل طاقت هوندي آهي، ڇو ته شاعر جي سڃاڻپ آخرڪار سندس لفظن سان ٿيندي آهي، شور سان نه.
هو لڳاتار لکندو رهي ٿو، ۽ سندس اها لکڻ جي عادت ئي ٻڌائي ٿي ته شاعري هن لاءِ رڳو شوق نه، پر هڪ مسلسل تخليقي عمل آهي.
ملاقات دوران هن مون کي پنهنجا ڪيترائي قلمي نسخا به ڏيکاريا. اهي مسودا اڃا اشاعت جا منتظر آهن، پر جڏهن اهي ڪتابي صورت ۾ پڙهندڙن تائين پهچندا ته پڪ سان سندس فڪر ۽ فن کي سمجهڻ لاءِ نوان دروازا کوليندا.
هڪ شاعر جي ميز تي رکيل اڻ ڇپيل مسودا به پنهنجي اندر هڪ مڪمل ادبي دنيا رکن ٿا. انهن ۾ شاعر جا ڪيترائي سال، احساس، تجربا، خواب، ناڪاميون، اميدون ۽ تخليقي لمحا محفوظ هوندا آهن. تنهنڪري نذير ناشاد جا اهي قلمي نسخا به سندس ادبي سفر جو اهم حصو آهن.
مجموعي طور تي نذير ناشاد جا چار شعري مجموعا ڇپجي چڪا آهن. انهن مان ٻه حمد ۽ نعت جي پسمنظر ۾ لکيل آهن، جڏهن ته ٻه مجموعا رومانوي شاعري جي عڪاسي ڪن ٿا.
هيءَ ورهاست به سندس شاعريءَ جي فڪري دنيا کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي. هڪ طرف عقيدت، روحانيت ۽ مذهبي جذبي سان جڙيل شاعري آهي، ته ٻئي طرف محبت، احساس ۽ انساني جذبن جي ترجماني ڪندڙ رومانوي شاعري. ٻنهي پاسن کي گڏ ڏسڻ سان سندس تخليقي مزاج جا مختلف رنگ سامهون اچن ٿا.
حمد ۽ نعت جي شاعريءَ ۾ لفظن سان گڏ عقيدت ۽ احترام جو جذبو بنيادي اهميت رکي ٿو، جڏهن ته رومانوي شاعريءَ ۾ دل، احساس، حسن، انتظار، جدائي ۽ محبت جا مختلف رنگ اظهار جو وسيلو بڻجن ٿا. نذير ناشاد انهن ٻنهي دنيائن ۾ لکڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيڪا سندس تخليقي دائري جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿي.
نذير ناشاد جي شاعريءَ کي صرف سندس استاد نثار بزميءَ جي تسلسل طور ڏسڻ شايد سندس پنهنجي تخليقي سڃاڻپ سان انصاف نه هجي. استاد جو حوالو يقينن اهم آهي، ڇاڪاڻ ته نثار بزميءَ پاڻ پنهنجي شاگرد ۾ مستقبل جو شاعر ڏٺو هو؛ پر هر شاعر کي هڪ مرحلي تي پنهنجي نالي، پنهنجي لهجي ۽ پنهنجي فڪري دنيا سان سڃاڻپ ٺاهڻي پوندي آهي.
نذير ناشاد لاءِ به اصل امتحان اهو ئي آهي ته هو پنهنجي استاد جي ادبي ورثي کي احترام سان اڳتي وڌائيندي پنهنجي الڳ آواز کي وڌيڪ سگهارو ڪري.
ادب ۾ ڪنهن شاعر جي سفر جو فيصلو هڪ ڏينهن يا هڪ ڪتاب سان نٿو ٿي سگهي. وقت سندس تخليق کي پرکيندو آهي. ڪجهه شاعر پنهنجي دور ۾ مشهور ٿيندا آهن ۽ پوءِ وسري ويندا آهن، جڏهن ته ڪجهه شاعر آهستي آهستي پڙهندڙن جي دلين ۾ جاءِ ٺاهيندا آهن ۽ وقت گذرڻ سان وڌيڪ اهم بڻجي ويندا آهن.
نذير ناشاد جو سفر به اڃا جاري آهي. سندس ڇپيل ڪتاب، اڻ ڇپيل قلمي نسخا ۽ مسلسل تخليقي عمل ان ڳالهه جو ثبوت آهن ته هن شاعريءَ کي پنهنجي زندگيءَ جو حصو بڻايو آهي.
شايد نثار بزميءَ جو پنهنجي شاگرد بابت اهو جملو به انهيءَ اميد جو اظهار هو ته شاعريءَ جو هڪ سفر اتي ختم نه ٿئي، جتي شاعر جي زندگي ختم ٿئي، پر سندس لفظ ڪنهن ٻئي شاعر جي زبان مان اڳتي سفر ڪندا رهن.
استاد کان شاگرد تائين، ۽ شاگرد کان ايندڙ نسل تائين، شاعريءَ جو اهو تسلسل ئي اصل ادبي ورثو آهي.
نذير ناشاد جي شاعريءَ جون ڪجهه چونڊ تخليقون هتي پيش ڪجن ٿيون، ته جيئن پڙهندڙ پاڻ سندس فڪر، احساس، تخيل ۽ فني انداز جو اندازو لڳائي سگهن. ڇو ته آخرڪار شاعر بابت سڀ کان وڏو فيصلو سندس تعارف نه، پر سندس شاعري پاڻ ڪندي آهي.
ڏئي ڏک ڏکائڻ سکي ڪو اوهان کان
مرڻ تي پڄائڻ سکي ڪو اوهان کان
ڪيو گهٽ نٿا ۽ گهٽائڻ نه ڄاڻو
مٿي من گهمائڻ سکي ڪو اوهان کان
وڇوڙا ڏئي ۽ جدايون ڪيو ٿا
رڳو رت سڪائڻ سکي ڪو اوهان کان
ڇڏي گهر وڃي بر وسائڻ ڏکيو آ
رڻن ۾ رلائڻ سکي ڪو اوهان کان
ڪسيرو نه ڪنهن سان رعايت ڪيو ٿا
هڪ جا ٻڌائڻ سکي ڪو اوهان کان
نه نوشاد سمجهي سگهي ٿو اوهان کي
رسڻ ۽ رسائڻ سکي ڪو اوهان کان
نوشاد جوڻيجو ڏئي ڏک ڏکائڻ سکي ڪو اوهان کان
مرڻ تي پڄائڻ سکي ڪو اوهان کان
___
اسان کي لڪڻ جي نه عادت هئي
اوهان کي ملڻ جي نه عادت هئي
اوهان کي ڳنڍڻ جو نہ الڪو هيو
اسان کي ڇنڻ جي نه عادت هئي
اسان کي گهرڻ جو نه هو تجربو
اوهان کي ڏيڻ نه عادت هئي
اوهان کي پيارڻ نه آيو پرين
اسان کي پيئڻ جي نه عادت هئي
اسان کي رئڻ اڳ ۾ ايندو نه هو
اوهان کي کلڻ جي نه عادت هئي
___
دل لڳي رولڙو دلبري رولڙو
رولڙو رولڙو عاشقي رولڙو
هڻ هڻان هڻ هڻان وٺ وٺان وٺ وٺان
ڀڄ ڀڄان ڀڄ ڀڄان زندگي رولڙو
ڏينهن آ رولڙو رات آ رولڙو
هر پهر رولڙو هر گهڙي رولڙو
ننڍن کي رولڙو وڏن کي رولڙو
ماٺ آ موت ۾ عمر ئي رولڙو
هوش آيو جڏهن مرڻ تائين رڳو
رولڙو هيءَ حياتي سڄي رولڙو
نينهن نوشاد آ رولڙو رولڙو
هر درد هر خوشي رولڙو رولڙو
___
پنهنجن ئي وساريو آ غيرن کان گلا ڪهڙي
رشتن ئي رئاريو آ غيرن کان گلا ڪهڙي
دل پيار ڏنو جن کي تن درد ڏنا دل تي
جن ڀلجي نه ساريو آ غيرن کان گلا ڪهڙي
ٿي ڌار ويا ڌاريا پنهنجن به ڪيو پاسو
گڏ ڪنهن نه گذاريو آ غيرن کان گلا ڪهڙي
جن لاء اسان جيئون جن لاءِ اسان مرئون
مرڪي نه نهاريو آ غيرن کان گلا ڪهڙي
نوشاد زماني ۾ مطلب جا اٿئي ماڻهو
سج روئي اڀاريو آ غيرن کان گلا ڪهڙي
___
درد جا درمان ٿيندا هُو اچي
پورا سڀ ارمان ٿيندا هو اچي
هو جمالو جشن ٿيندو اڄ وري
معتبر مهمان ٿيندا هو اچي
ترس ٿورو ترس ٿورو تڪڙ ڇڏ
عشق جا اعلان ٿيندا هو اچي
قسم وعدا حلف کڻندا ڪيترا
پيار جا پيمان ٿيندا هو اچي
اچڻ وارو يار آ نوشاد جو
دعوتون ۽ دان ٿيندا هو اچي
___
پيار جو اختتام چاهي ٿو
قطع تعلق تمام چاهي ٿو
منقطع رابطا ڪري سارا
نه دعا نه سلام چاهي ٿو
خبر ناهي ته ڏوھ ڪهڙي جو
هو وٺڻ انتقام چاهي ٿو
دوستيءَ جون ڪري نٿو ڳالهيون
ڪرڻ پنهنجو غلام چاهي ٿو
پڇڻ ۽ ڪڇڻ سخت منع آهي
ڪرڻ نه ئي ڪلام چاهي ٿو
ڌار نوشاد کان ڪري راهون
هو جدائي مدام چاهي ٿو
___
درد دل ۾ دکڻ شروع ٿيو آ
جيءُ هاڻي جهرڻ شروع ٿيو آ
روح جون راحتون ويون لٽجي
روح ريڌل رئڻ شروع ٿيو آ
پاڻ پرچي ۽ پاڻ پرچائي
هو به هاڻي رسڻ شروع ٿيو آ
هو نه جهڪيو نه جهڪڻ وارو هو
وقت اڳيان جهڪڻ شروع ٿيو آ
نينهن نوشاد کي لڳو اهڙو
ساھ سوڙهو سڪڻ شروع ٿيو آ
_________
نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي “وک ” شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي.
