مُلڙِيءَ جون ٽڪريون: ڪراچيءَ جي ٻارهن هزار سالن جي وساريل تاريخ

ترقيءَ جي بنيادن هيٺان لڪل ڪراچيءَ جي ڪهاڻي. آثارِ قديمه جي سائنسي تحقيق ٻڌائي ٿي ته اڄوڪي ڪراچيءَ جي سرزمين تي لڳ ڀڳ ٻارهن هزار سال اڳ به انسان آباد هئا. ان لحاظ کان ڪراچي رڳو موجودہ پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر نه، پر انساني آباديءَ جي حوالي سان ملڪ جي قديم ترين سرزمينن مان پڻ هڪ آهي.

اڄ جي ڊرگ روڊ، هل پارڪ، گلستانِ جوهر ۽ گزري تائين پکڙيل مُلڙي جون ٽڪريون ان دور ۾ شڪار ڪندڙ انسانن لاءِ قدرت جو هڪ بهترين تحفو هيون. هتي کين مٺو پاڻي، جهنگلي جانور، مڇيون، سامونڊي خوراڪ ۽ فلنٽ ۽ چرٽ جهڙو اعلي معيار جو پٿر آسانيءَ سان ملي ويندو هو، جنهن مان هو پنهنجا اوزار تيار ڪندا هئا.

تحرير: رميش راجا

هر شهر جي پنهنجي هڪ سڃاڻپ، هڪ تاريخ ۽ هڪ ڪهاڻي هوندي آهي. ڪي ڪهاڻيون ڪتابن جي ورقن تي محفوظ هونديون آهن، ڪي عظيم يادگارن جي صورت ۾ زنده رهنديون آهن، جڏهن ته ڪي زمين جي تهن هيٺ هزارين سالن تائين خاموشيءَ سان لڪل رهنديون آهن. ڪراچي به اهڙو ئي هڪ شهر آهي.

عام تصور اهو آهي ته ڪراچيءَ جي تاريخ مهاڻن جي ڳوٺ “ڪولاچي” کان شروع ٿي، پوءِ برطانوي راڄ ۾ هن بندرگاهه ترقي ڪئي ۽ پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز بڻجي ويو. بيشڪ اهي ڪراچيءَ جي تاريخ جا اهم باب آهن، پر اهي ان جي شروعات نه آهن.

آثارِ قديمه جي سائنسي تحقيق ٻڌائي ٿي ته اڄوڪي ڪراچيءَ جي سرزمين تي لڳ ڀڳ ٻارهن هزار سال اڳ به انسان آباد هئا. ان لحاظ کان ڪراچي رڳو موجودہ پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر نه، پر انساني آباديءَ جي حوالي سان ملڪ جي قديم ترين سرزمينن مان پڻ هڪ آهي.

تاريخ کان اڳ واري ڪراچي

ٻارهن هزار سال اڳ، جڏهن دنيا آخري برفاني دور مان نڪري رهي هئي، تڏهن ڪراچيءَ جو منظر اڄ کان بلڪل مختلف هو. لياري ۽ ملير نديون سرسبز ميدانن ۽ دلدلي علائقن مان وهي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون، جڏهن ته چُن جي ٽڪرين مان مٺو پاڻي ڦٽندو هو.

اڄ جي ڊرگ روڊ، هل پارڪ، گلستانِ جوهر ۽ گزري تائين پکڙيل مُلڙي جون ٽڪريون ان دور ۾ شڪار ڪندڙ انسانن لاءِ قدرت جو هڪ بهترين تحفو هيون. هتي کين مٺو پاڻي، جهنگلي جانور، مڇيون، سامونڊي خوراڪ ۽ فلنٽ ۽ چرٽ جهڙو اعلي معيار جو پٿر آسانيءَ سان ملي ويندو هو، جنهن مان هو پنهنجا اوزار تيار ڪندا هئا.

ڪراچيءَ جي وساريل تاريخ جي دريافت

ويهين صديءَ دوران هن علائقي جي اهميت آهستي آهستي سامهون اچڻ لڳي. 1947ع ۾ برطانوي محققن ٽوڊ ۽ پيٽرسن لياري نديءَ جي ڀرسان پٿر جا ڪجهه قديم اوزار هٿ ڪيا، جنهن هن علائقي ڏانهن آثارِ قديمه جي ماهرن جو ڌيان ڇڪايو.

ان کان پوءِ 1968ع کان 1976ع تائين ڪراچي يونيورسٽيءَ جي نامياري ماهر پروفيسر عبدالرئوف خان مُلڙي ٽڪرين جو منظم سروي ڪيو. هن لڳ ڀڳ ويهه قديم ماڳن جي سڃاڻپ ڪئي ۽ هزارين پٿريلا اوزار هٿ ڪيا، جن ۾ مائڪرولٿ، بليڊ، اسڪراپر، برين ۽ ٻيا نفيس اوزار شامل هئا.

بعد ۾ عالمي شهرت يافته اطالوي ماهر آثارِ قديمه پروفيسر پائولو بياجي ۽ ٻين محققن انهن دريافتن جو تفصيلي جائزو وٺي تصديق ڪئي ته اهي ميزولٿڪ دور سان واسطو رکن ٿا. اهڙيءَ ريت ملڙي جون ٽڪريون سنڌ جي اهم ترين قبل از تاريخ ماڳن ۾ شامل ٿي ويون.

ڪراچيءَ جا پهريان رهواسي

انهن ٽڪرين تي رهندڙ ماڻهو هومو سيپينس هئا، يعني جسماني طور اڄوڪي انسان جهڙا. هُو ننڍن خانداني ٽولن ۾ رهندا هئا ۽ موسم، پاڻي ۽ خوراڪ جي دستيابيءَ موجب پنهنجا ٿاڪ مٽائيندا رهندا هئا.

سندن گذر سفر شڪار، مڇي مارڻ ۽ جهنگلي ٻوٽن، ميون، ٻجن ۽ پاڙن گڏ ڪرڻ تي هوندو هو. زندگيءَ جا هنر لکڻ پڙهڻ وسيلي نه، پر مشاهدي، تجربي ۽ نسل در نسل روايتن وسيلي منتقل ٿيندا هئا.

پٿر جي فن ۽ ٽيڪنالاجي

مُلڙي جون ٽڪريون ثابت ڪن ٿيون ته ٽيڪنالاجيءَ جي شروعات جديد دور ۾ نه، پر هزارين سال اڳ ٿي چڪي هئي. هتان مليل مائڪرولٿ نهايت نفاست سان ٺاهيل ننڍڙا پٿريلا اوزار آهن، جيڪي ڪاٺ يا هڏن جي دستن ۾ لڳائي تير، ڀالا، چاقو ۽ ٻيا هٿيار ٺاهيا ويندا هئا.

اهي اوزار تيار ڪرڻ لاءِ اعليٰ مهارت، منصوبابندي ۽ پٿر جي خاصيتن بابت گهري ڄاڻ گهربل هئي، جيڪا انهن انسانن جي ذهانت ۽ فني قابليت جو زنده ثبوت آهي.

انهن جي عمر ڪيئن طئي ڪئي وئي؟

ملڙي ٽڪرين مان اهڙو نامياتي مواد هٿ نه آيو آهي، جنهن تي ڪاربان-14 ذريعي سڌي تاريخ مقرر ڪري سگهجي.

تنهنڪري ماهرن انهن اوزارن جي بناوت، شڪل ۽ تياريءَ جي طريقي کي پاڪستان ۽ پاڙيسري علائقن جي تاريخ مقرر ٿيل ميزولٿڪ اوزارن سان ڀيٽي انهن جي عمر جو اندازو لڳايو آهي. جيولوجيڪل ثبوت پڻ انهيءَ راءِ جي پٺڀرائي ڪن ٿا، جنهن بنياد تي انهن جي عمر لڳ ڀڳ ٻارهن هزار سال تسليم ڪئي وئي آهي.

شڪار ڪندڙ انسانن کان تهذيب تائين

ملڙي جون ٽڪريون ڪنهن منظم شهر جون نشانيون پيش نٿيون ڪن. هتي نه سرن جون عمارتون مليون آهن، نه گهٽيون ۽ نه ئي نيڪال جو ڪو منظم نظام. هي انساني تاريخ جي ان دور سان تعلق رکن ٿيون، جڏهن انسان شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ تي ڀاڙيندو هو.

بعد ۾ مهرڳڙهه ۾ زراعت جي شروعات ٿي ۽ پوءِ موهن جي دڙي ۽ هڙاپا جهڙيون عظيم شهري تهذيبون وجود ۾ آيون. ملڙي جون ٽڪريون انهيءَ ارتقائي سفر جي پهرين ڏاڪي جي شاهدي ڏين ٿيون.

اهم تاريخي مرحلا

لڳ ڀڳ ٻارهن هزار سال اڳ: ميزولٿڪ دور جا انسان ملڙي ٽڪرين تي آباد ٿيا.

1947ع: ٽوڊ ۽ پيٽرسن قديم پٿريلا اوزار هٿ ڪيا.

1968ع کان 1976ع: پروفيسر عبدالرئوف خان تفصيلي آثارِ قديمه جو سروي ڪيو.

1980ع: گلستانِ جوهر جي تعمير سان قديم ماڳن جو وڏو حصو جديد آبادي هيٺ اچي ويو.

2000ع کان پوءِ: پروفيسر پائولو بياجي ۽ ٻين ماهرن انهن دريافتن جي عالمي سطح تي تصديق ڪئي.

“ملڙي” نالي جو معمو

“ملڙي” نالي جي اصل اڃا تائين تحقيق طلب آهي. هي نالو آثارِ قديمه جي تحقيق کان گهڻو اڳ برطانوي نقشن ۾ موجود هو. ڪي ماهر ان کي قديم سنڌي يا بلوچي ٻولين سان ڳنڍين ٿا، پر اڃا تائين ڪا حتمي لساني تحقيق سامهون نه آئي آهي.

اڄ اهي ثبوت ڪٿي آهن؟

پروفيسر عبدالرئوف خان جا هٿ آيل اوزار ڪراچي يونيورسٽيءَ جي آثارِ قديمه واري شعبي جي رڪارڊ ۾ محفوظ آهن. پاڪستان جي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو ملڙي ٽڪرين کي هڪ اهم قبل از تاريخ ماڳ طور تسليم ڪري ٿو.

ان کان علاوه Grassroots، Ancient Sindh ۽ ٻين تحقيقي جرنلن ۾ ڇپيل مقالا، پروفيسر پائولو بياجي جون تحقيقون ۽ نيشنل ميوزيم آف پاڪستان ۾ محفوظ آثار، ڪراچيءَ جي هن قديم تاريخ جا زنده شاهد آهن.

تحقيق ڇو گهٽجي وئي؟

ملڙي ٽڪرين تي تحقيق ڪنهن سرڪاري پابنديءَ سبب نه رڪجي وئي، پر تيزيءَ سان ٿيندڙ شهري واڌ، گلستانِ جوهر جي اڏاوت، چن جي کاڻين، محدود مالي وسيلن ۽ موهن جي دڙي، هڙاپا ۽ ٽيڪسيلا جهڙن وڏن ماڳن کي ترجيح ملڻ سبب هي علائقو آهستي آهستي نظرانداز ٿيندو ويو.

جديد ڪراچيءَ لاءِ سبق

ملڙي جون ٽڪريون ترقيءَ جي مخالفت نٿيون ڪن، پر اهو سيکارين ٿيون ته ترقي ۽ تاريخي ورثي جو تحفظ گڏجي هلڻ گهرجي. جديد ٽيڪنالاجي، جهڙوڪ GIS، LiDAR، سيٽلائيٽ تصويرون ۽ گرائونڊ پينيٽريٽنگ ريڊار استعمال ڪري، ترقياتي منصوبن کان اڳ قديم آثارن جي سڃاڻپ ۽ حفاظت ممڪن بڻائي سگهجي ٿي. ملڙي ٽڪرين تي هڪ تشريحي مرڪز قائم ڪيو وڃي، جتي نئين نسل کي ڪراچيءَ جي قديم ترين تاريخ سان روشناس ڪرايو وڃي.

نتيجو

ڪراچيءَ جي تاريخ نه ڪولاچيءَ کان شروع ٿي، نه برطانوي دور کان، ۽ نه ئي صرف سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب کان. ان جي شروعات هزارين سال اڳ ٿي، جڏهن انسانن جا ننڍڙا ٽولا مُلڙي جي ٽڪرين تي آباد ٿيا ۽ پنهنجي پويان پٿر جا نفيس اوزار ڇڏي ويا.

اڄ انهن ٽڪرين جو وڏو حصو جديد گلستانِ جوهر جي هيٺان لڪل آهي، پر يونيورسٽين، عجائب گهرن ۽ سائنسي تحقيق ۾ محفوظ ثبوت اهو ثابت ڪن ٿا ته ڪراچي پاڪستان جي قديم ترين انساني تاريخن مان هڪ جي امين آهي.

ملڙي جون ٽڪريون رڳو آثارِ قديمه جو ماڳ نه آهن، پر اهي اسان کي اهو احساس ڏيارين ٿيون ته هر عظيم شهر جون پاڙون هزارين سال پراڻيون هونديون آهن، ۽ جيڪو سماج پنهنجي ماضيءَ کي وساري ويهندو آهي، اهو پنهنجي سڃاڻپ جو هڪ اهم حصو وڃائي ويهندو آهي.

حوالن لاءِ موجود تحقيقي مقالا ۽ علمي ذريعا

* خان، عبدالرؤف. سنڌ ۽ بلوچستان جو ميسولٿڪ دور. گراس روٽس، سنڌ يونيورسٽي.

* اختر، شگفته، ۽ ڌناڻي، ايم. آر. (2017). ملير ٽڪري، ڪراچي (سنڌ، پاڪستان) ۾ ميسولٿڪ دور جي آبادي. گراس روٽس.

* بياجي، پائولو. (2004). سنڌ (پاڪستان) ۾ ميسولٿڪ دور جون آباديون: هڪ ابتدائي جائزو.

* بياجي، پائولو. (2018). سنڌ جي ميسولٿڪ دور بابت نوان ثبوت: خاڏيجي درياهه جي وهڪري مان دريافتون.

* آلچن، برجٽ، ۽ آلچن، ريمنڊ. ڀارت ۽ پاڪستان ۾ تهذيب جو عروج. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس.

* آثارِ قديمه کاتو، ڪراچي يونيورسٽي.

* آثارِ قديمه ۽ عجائب گهر کاتو، حڪومتِ پاڪستان.

___________

رميش راجا، هڪ سول انجنيئر، دورانديش رٿابندي ڪندڙ، PMP سرٽيفائيڊ ۽ ادب سان چاهه رکندڙ شخصيت آهي، جنهن کي آرٽ ۽ تفريح جو جنون آهي. ساڻس هن اي ميل تي رابطو ڪري سگهجي ٿو: engineer.raja@gmail.com“