وچ اوڀر ۾ شروع ٿيل ايران آمريڪا جنگ اهو ثابت ڪري ڇڏيو آهي ته هاڻي پاڪستان وٽ ’ايڊهاڪ ازم‘، عارضي قدمن ۽ مصلحت پسنديءَ جو وقت هميشه لاءِ ختم ٿي چڪو آهي. جيڪڏهن هاڻي به روايتي حالت تحت ان ئي سُستي ۽ غلامانه رويي کي برقرار رکيو ويو، ته خليجي سپلاءِ لائن ۾ معمولي رڪاوٽ ۽ بجليءَ جي بلن جو هاڻوڪو بحران گڏجي ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ هڪ اهڙي سول انارڪي، ڦيٿا روڪ هڙتال ۽ شٽر ڊائون کي جنم ڏيندو، جنهن کي سنڀالڻ پوءِ ڪنهن به سيڪيورٽي فورس يا اداري جي وس کان ٻاهر هوندو.
تحرير: ابراهيم صالح محمد
جيڪڏهن توهان کي بين الاقوامي لاڳاپن ۽ جاگرافيائي سياست جي تاريخ ۾ اهو سمجهڻو هجي ته ڪو پنھنجي جاگراديائي بيھڪ جي لحاظ کان انتهائي اهم، ائٽمي صلاحيت سان ليس ۽ چوويهه ڪروڙ آباديءَ وارو ملڪ ڪيئن ڪنهن به ٻاهرين حملي کان سواءِ، رڳو پنهنجي ئي غلط فيصلن ۽ مجرماڻين پاليسين جي ڪري پاڻ کي معاشي طور مفلوج ڪري سگهي ٿو، ته توهان کي ڪنهن ٻئي ملڪ جي نه، پر پاڪستان جي انرجي (توانائي) پاليسيءَ جي گذريل ستر سالن جي تاريخ جو مطالعو ڪرڻ گهرجي.
جولاءِ 2026ع جي هن تپندڙ مهيني ۾ هڪ پاسي ملڪي معيشت جي ڦڦڙن مان آخري ساهه نپوڙجي رهيو آهي، تہ ٻئي پاسي وچ اوڀر ۾ آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ ڀڙڪندڙ خوفناڪ جنگ جي لپيٽ ۾ پڻ آهي. تهران تي آمريڪي بمباريءَ جا شعلا ۽ ايراني نار ۾ بحري ناڪابنديءَ جي ڪري عالمي منڊيءَ ۾ خام تيل جي قيمت 90 ڊالر في بيرل کي ڇهي رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پاڪستان ۾ هڪ ڀيرو ٻيهر پيٽروليم شين جي رڳو 15 ڏينهن جي سپلاءِ برقرار رکڻ بہ ڏکيو ٿي پيو آھي.
پر افسوسناڪ ۽ شرمناڪ ڳالهه اها آهي ته هن انتهائي هنگامي حالت ۽ وجودي خطري جي باوجود اسان جا اقتداري حلقا، مصلحت پسند اشرافيه ۽ ڪٺ پتلي حڪمران ڪو به ڊگهي مدي وارو حل ڳولڻ بدران روزاني جي عارضي فيصلن ۽ اشتهاري دلاسن ۾ مصروف آهن.
پاڪستان جو انرجي سيڪٽر گذريل ڪيترن ئي ڏهاڪن کان هڪ سنگين ۽ مجرمانه تضاد جو شڪار رهيو آهي. هي هڪ اهڙو چڪر آهي جيڪو هر ڪجهه سالن کانپوءِ پاڻ کي ورجائي ٿو، پر اسان جون اقتداري قوتون ان مان سبق سکن لاءِ تيار ناهن.
جڏهن به عالمي منڊيءَ ۾ ڪنهن بحران جي ڪري پيٽرول ۽ بجليءَ جون قيمتون آسمان کي ڇُھڻ لڳنديون آهن ۽ ملڪ جو عوام رستن تي اچڻ لڳندو آهي، تڏهن حڪمران طبقي پاران اوچتو ئي اوچتو انقلابي بيان اچڻ شروع ٿي ويندا آهن. روس مان سستو خام تيل گهرائڻ جي دعويٰ ڪئي ويندي آهي، وچ ايشيا جي قدرتي خزانن مان فائدو کڻڻ لاءِ ’تاپي‘ (TAPI) گيس پائپ لائن کي گيم چينجر قرار ڏنو ويندو آهي ۽ پاڙيسري ملڪ ايران مان سستي بجلي ۽ گيس گهرائڻ جا هوڪا ڏئي عوام کي لوريون ڏنيون وينديون آهن.
پر تاريخ شاھد آهي ته جئين ئي عالمي مارڪيٽ ۾ تيل جون قيمتون عارضي طور ڪجهه ڊالر هيٺ اچن ٿيون، تيئن حڪمران ۽ بيوروڪريسي سک جو ساهه کڻي انهن سڀني ڊگھي مُدي وارن ۽ سستن منصوبن کي رديءَ جي ٽوڪريءَ حوالي ڪري ڇڏيندا آهن. اهي ٻيهر ان ئي مهانگي خليجي تيل ۽ ايل اين جي (LNG) تي ڀاڙڻ شروع ڪري ڏيندا آهن جيڪو اسان جي معيشت جو ساهه ٻوساٽي رهيو آهي.
انھيءَ سُستي، ذهني غلامي ۽ مجرمانه غفلت جي پٺيان ڪو اتفاقي سبب ناهي، پر ٻن انتهائي طاقتور ۽ بااثر مهرن جي پاڻ ۾ گٺ جوڙ آهي: هڪ پاسي عالمي مالياتي فنڊ (IMF) ۽ واشنگٽن جو سفارتي توڙي سياسي دٻاءُ آهي، ۽ ٻئي پاسي ملڪ اندر پاڙون پختيون ڪري ويٺل اها طاقتور ’آئل ڪارٽل ۽ ريفائنري مافيا‘ آهي جيڪا ملڪي بقا تي پنهنجي ذاتي منافعي کي ترجيح ڏئي ٿي.
هن خطرناڪ ڳٺ جوڙ جو پهريون ۽ سڀ کان وڏو مهرو آءِ ايم ايف ۽ ان جي پٺيان بيٺل مغربي سرپرست آهن. پاڪستان جي معيشت چاڪاڻ ته ڏهاڪن کان قرضن جي وينٽيليٽر تي آهي ۽ اسان جو سڄو مالياتي نظام آءِ ايم ايف جي بيل آئوٽ پروگرامن جي رحم و ڪرم تي هلي رهيو آهي، ان ڪري واشنگٽن پاران اسلام آباد جي مقتدر حلقن کي هميشه اها اڻ لکيل پر انتهائي سخت ڊڪٽيشن ڏني ويندي آهي ته اهي روس، ايران يا ڪنهن به اهڙي ملڪ سان ڊگهي مدي وارا واپاري لاڳاپا قائم نه ڪن جيڪي آمريڪا جي عالمي نقشي تي مخالف سمجهيا وڃن ٿا.
يوڪرين جنگ کانپوءِ روس تي مڙهيل مغربي پابندين جو طوق پاڪستان جي ڳچيءَ ۾ اهڙي نموني وڌو ويو جو اسان روس مان سستو تيل گهرائڻ جا ڪجهه علامتي، نمائشي ۽ ’فوٽو سيشن‘ جهڙا تجربا ته ڪيا، پر آءِ ايم ايف ۽ واشنگٽن جي ناراضگيءَ جي خوف کان ان کي ڪڏهن به هڪ مستقل، قانوني، سستي ۽ سڀ کان وڌيڪ هڪ وسيع سپلاءِ لائن ۾ تبديل ڪرڻ جي جرات نه ڏيکاري. جڏهن ڪنهن رياست جون معاشي ۽ واپاري پاليسيون ان جي پنهنجي پنجويهه ڪروڙ عوام جي مفادن بدران واشنگٽن ۽ برسلز جي اشارن تي جوڙيون وينديون، ته ان ملڪ جو توانائي وارو شعبو اهڙي ئي نموني مفلوج رهندو ۽ عوام مهانگي بجليءَ جي بلن جي صورت ۾ هن غلاميءَ جو تاوان ڀريندا رهندا.
هن ڳٺ جوڙ جو ٻيو، وڌيڪ سفاڪ ۽ موتمار مهرو ملڪ جو اندريون آئل ڪارٽل ۽ درآمدي مافيا آهي. پاڪستان جي سمورين وڏين آئل ريفائنريز جو ٽيڪنيڪل ڍانچو ڏهاڪا پراڻو ۽ مُدي خارج ٿي چڪو آهي، جيڪو رڳو خليجي ملڪن (سعودي عرب ۽ گڏيل عرب امارات) مان ايندڙ هلڪي خام تيل (Light Crude) کي صاف ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو. ان جي ابتڙ، روس جو خام تيل نسبتاً ڳرو (Heavy Crude) هوندو آهي، جنهن کي صاف ڪرڻ ۽ ان مان وڌيڪ مقدار ۾ پيٽرول ۽ ڊيزل ڪڍڻ لاءِ انهن ريفائنريز کي جديد ٽيڪنالاجي ۽ سيڙپ جي ذريعي فوري طور تي اپ گريڊ ڪرڻ جي ضرورت آهي.
ملڪي آئل مافيا، درآمد ڪندڙ ۽ اهي مڊل مين جيڪي خليجي تيل جي گهرائڻ جي سودن ۾ اربين رپين جون ڳجهيون ڪميشن، ڪِڪ بيڪس ۽ منافعو ڪمائيندا آهن، سي هن اپ گريڊيشن تي پنهنجي کيسي مان هڪ ٽڪو به لڳائڻ لاءِ تيار ناهن. اهي مقتدر حلقن ۽ حڪومت کي بليڪ ميل ڪن ٿا ته جيڪڏهن روسي تيل مستقل بنيادن تي آندو ويو ته ملڪي ريفائنريون بند ٿي وينديون ۽ ملڪ ۾ ٻارڻ جو بحران پيدا ٿي ويندو. نتيجو اهو نڪري ٿو ته انهن مافيائن جون ٽجوڙيون ڀربيون رهن ٿيون ۽ انهن جي ناڪاري هلت جو سڄو ٻوجهه نيپرا ۽ اوگرا جي ذريعي اڻ سڌن ٽيڪسن جي شڪل ۾ غريب عوام جي کيسن ڏانھن منتقل ڪيو وڃي ٿو.
انرجي سيڪيورٽي جو ٻيون وڏو متبادل وچ ايشيا جو اسٽرتجڪ رستو آهي، جيڪو بدقسمتيءَ سان اسان جي ناقص، غير مستحڪم ۽ مصلحت پسند خارجي ۽ دفاعي پاليسيءَ جي ور چڙهي چڪو آهي. ترڪمانستان، قازقستان ۽ ازبڪستان وٽ دنيا جا امير ترين قدرتي گيس ۽ تيل جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي پاڪستان کي انتهائي سستن اگھن تي فراهم ڪري سگهجن ٿا. پر هن خواب کي سچو ڪرڻ لاءِ افغانستان جو پرامن ۽ مستحڪم هجڻ، ۽ اسلام آباد ۽ ڪابل جي لاڳاپن جو خوشگوار هجڻ پهريون ۽ بنيادي شرط آهي.
سفارتي محاذ تي اسان جي مقتدر حلقن هميشه گھڻ مُدي واري پاليسيءَ بدران عارضي بنياد تي افغان سرحد سان لاڳاپيل حڪمتِ عملي تبديل ڪئي، جنهن جو نتيجو اڄ اسان کي ڪابل ۽ اسلام آباد جي وچ ۾ شديد سردمهري، سيڪيورٽي تلخي ۽ سرحد پار دهشتگرديءَ جي هڪ ٻئي پُٺيان حملن جي صورت ۾ ڀوڳڻو پئجي رهيو آهي. جيستائين اسان جي اولهندي سرحد تي بندوقون خاموش نه ٿينديون ۽ اسان ڪابل سان هڪ پائيدار سيڪيورٽي معاهدو نه ڪنداسين، تيستائين دنيا جو ڪو به وڏو بين الاقوامي مالياتي ادارو وچ ايشيا کان پاڪستان تائين ايندڙ اربين ڊالرن جي انرجي ۽ پائپ لائن منصوبن ۾ هڪ ڊالر جي سيڙپ ڪرڻ جي به همت نه ڪندو.
وچ اوڀر ۾ شروع ٿيل ايران آمريڪا جنگ اهو ثابت ڪري ڇڏيو آهي ته هاڻي پاڪستان وٽ ’ايڊهاڪ ازم‘، عارضي قدمن ۽ مصلحت پسندي جو وقت هميشه لاءِ ختم ٿي چڪو آهي. جيڪڏهن هاڻي به روايتي حالت تحت ان ئي سُستي ۽ غلامانه رويي کي برقرار رکيو ويو، ته خليجي سپلاءِ لائن ۾ معمولي رڪاوٽ ۽ بجليءَ جي بلن جو هاڻوڪو بحران گڏجي ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ هڪ اهڙي سول انارڪي، ڦيٿا روڪ هڙتال ۽ شٽر ڊائون کي جنم ڏيندو، جنهن کي سنڀالڻ پوءِ ڪنهن به سيڪيورٽي فورس يا اداري جي وس کان ٻاهر هوندو.
هن خوفناڪ ڌُٻڻ مان نڪرڻ جو واحد، آخري ۽ اسٽرٽجڪ حل اهو آهي ته هاڻي اسٽيبلشمينٽ ’اسپيشل انويسٽمينٽ فيسليٽيشن ڪائونسل‘ (SIFC) جي بااختيار فورم جو فائدو وٺي. روزاني جي سياسي اٿل پٿل، مقدمن ۽ عارضي جهڳڙن مان ٻاهر نڪري ملڪ جي بقا جو هڪ وڏو ۽ جرات مندانه فيصلو ڪري. آءِ ايم ايف ۽ واشنگٽن اڳيان گوڏا ٽيڪڻ بدران کين اهو چٽو ۽ اڻ ڌريو پيغام ڏنو وڃي ته روس، ايران ۽ وچ ايشيا مان سستو ٻارڻ آڻڻ هاڻي پاڪستان جي جاگرافيائي ۽ معاشي بقا جو معاملو آهي، جنهن تي ڪو به سودو نٿو ڪري سگهجي.
ان سان گڏ ئي، ملڪي آئل ريفائنريز تي رياست جي رٽ (Writ) قائم ڪئي وڃي ۽ کين هنگامي بنيادن تي روسي ۽ ٻين سستن خام تيل کي صاف ڪرڻ جي لائق بڻائڻ لاءِ الٽيميٽم ڏنو وڃي. جيڪڏهن مقتدر قوتن هاڻي به ان جرات جو مظاهرو نه ڪيو، ته روزاني جي بنياد تي لڳل ننڍي وڏي باهه وسائيندي وسائيندي هڪ ڏينهن هي سڄو نظام ئي توانائيءَ جي بحران جي هن هولناڪ باهه جي ور چڙهي ويندو، ۽ تاريخ جي صفحن تي هن مجرمانه غفلت کي ڪڏهن به معاف نه ڪيو ويندو.
_________________
ابراھيم صالح محمد ڪراچيءَ جو سينئر صحافي آھي. ھُو ھڱورا جماعت ڪراچيءَ جو 1986 کان 2024 تائين ٽي ڀيرا صدر رھي چُڪو آھي
