آمريڪا ۾ جنم وٺندڙ شاعر ايزرا پائونڊ، ڪيترن ئي وڏن شاعرن جو استاد ۽ مُرشد ھو. ھُو آمريڪا ڇڏي اٽليءَ وڃي آباد ٿيو، آمريڪا مخالف ڪردار سبب عالمي جنگ جي خاتمي تي آمريڪا ھٿان گرفتار ٿيو ۽ غداريءَ جي الزام ھيٺ ڪجھ ھفتا لوھي پڃري ۾ قيد رھڻ بعد ٻارھن سال نفسياتي اسپتال ۾ رھي واپس اٽليءَ ڀڄي ويو.
ھُن شاعريءَ ۾ لفظن جي ڪفايت واري تحريڪ جو بنياد وڌو ۽ شاعريءَ کي روايتن جي قيد مان ازاد ڪري ڇڏيو. متنازع سياسي نظرين جي ڪري ڀوڳيندڙ ھن شاعر لوھي پڃري ۾ قيد دوران جيڪا شاعري ڪئي اُھا سرمائيداري نظام ۽ وياج جي خلاف هڪ شعري جنگ ثابت ٿي
انگريزي ادب جو اڀياس
ايزرا پائونڊ (Ezra Pound) ويهين صديءَ جي عالمي ادب، خاص طور تي جديديت (Modernism) جي تحريڪ جو هڪ اهڙو متنازع پر انتهائي بااثر ٿنڀو آهي، جنهن کانسواءِ جديد انگريزي شاعريءَ جي تاريخ اڌوري آهي. هو نه صرف هڪ انقلابي شاعر هو، پر هڪ اهڙو مخلص نقاد ۽ مرشد پڻ هو، جنهن ٽي. ايس. ايليٽ، جيمس جوائس، رابرٽ فراسٽ، ۽ ارنيسٽ هيمينگوي جهڙن عظيم ليکڪن جي صلاحيتن کي پرکي، کين دنيا جي سامهون آندو.
ايزرا پائونڊ 30 آڪٽوبر 1885ع تي آمريڪا جي رياست آئيڊاهو (Idaho) ۾ پيدا ٿيو، پر سندس پرورش پينسلوانيا ۾ ٿي. هن يونيورسٽي آف پينسلوانيا ۽ هيملٽن ڪاليج مان رومانوي ٻولين (Romanic Languages) ۽ ادب جي تعليم حاصل ڪئي. پائونڊ کي شروع کان ئي يورپ جي قديم ثقافت، ٻولين ۽ شاعريءَ سان گهرو لڳاءُ هو. تنهنڪري، 1908ع ۾ هو آمريڪا ڇڏي يورپ هليو ويو، جتي هن پنهنجي زندگيءَ جا اهم سال گذاريا.
اميجزم (Imagism): شاعريءَ ۾ نئون انقلاب
لنڊن ۾ رهائش دوران، پائونڊ شاعريءَ ۾ هڪ نئين تحريڪ جو بنياد وڌو، جنهن کي اميجزم (Imagism) چيو وڃي ٿو. هن تحريڪ جو مقصد شاعريءَ مان واڌو ۽ فضول لفظن کي خارج ڪري، رڳو چٽن، واضح ۽ جاندار عڪسن (Images) ذريعي خيال جو اظهار ڪرڻ هو. سندس مشهور اصول هئا:
موضوع جو سڌو سنئون ۽ چٽو بيان.
ڪو به اهڙو لفظ استعمال نه ڪرڻ جيڪو معنيٰ ۾ اضافو نہ ڪري.
شاعريءَ کي روايتي بحر وزن جي سختيءَ کان آزاد ڪري، موسيقيءَ جي هڪ فطري لئہ (Rhythm) ڏيڻ.
سندس مختصر نظم “In a Station of the Metro” (ميٽرو جي هڪ اسٽيشن تي) اميجزم جو هڪ بهترين مثال آهي:
”The apparition of these faces in the crowd:
Petals on a wet, black bough.”
(هجوم ۾ انهن چهرن جو نمو: ڄڻ هڪ آلي، ڪاري ٽاريءَ تي گلاب جون پتيون.)
ادبي مرشد ۽ “ميڪ اِٽ نيو” (Make It New)
پائونڊ جو نعرو هو “Make It New” (هن کي نئون بڻايو). سندس خيال هو ته قديم ادب جي روح کي برقرار رکندي، ان کي جديد دور جي گهرجن مطابق نئين رنگ ۾ پيش ڪيو وڃي. هن چيني، جاپاني، اطالوي ۽ قديم فرانسيسي شاعريءَ جا لاجواب ترجمو ڪيا ۽ مغربي دنيا کي اوڀر جي ادب کان متعارف ڪرايو.
هڪ نقاد ۽ ايڊيٽر جي حيثيت سان، سندس ڪردار تاريخي آهي:
ٽي. ايس. ايليٽ: ايليٽ جي شاهڪار نظم The Waste Land کي موجوده شڪل ڏيڻ وارو پائونڊ ئي هو. هن ان جي اڌ کان وڌيڪ مسودي کي ڪٽي، ان کي هڪ جديد شاهڪار بڻايو. ايليٽ ان ڪري کيس “Il Miglior Fabbro” (بهترين ڪاريگر) جو لقب ڏنو.
جيمس جوائس: پائونڊ جوائس جي مالي مدد ڪئي ۽ سندس ناول Ulysses کي شايع ڪرائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
شاهڪار تخليق: “دي ڪينٽوز” (The Cantos)
ايزرا پائونڊ جي زندگيءَ جي سڀ کان وڏي، پيچيده ۽ اهم تخليق The Cantos آهي، جنهن تي هن لڳ ڀڳ اڌ صدي ڪم ڪيو. اهو 120 کان وڌيڪ نظمن (Cantos) تي مشتمل هڪ اڻپورو پر عظيم طويل نظم آهي. ان ۾ تاريخ، سياست، معاشيات، فلسفو، چيني اڪابر ڪنفوشس جا قول ۽ ذاتي تجربا هڪ منفرد انداز ۾ سمايل آهن. هي نظم جديد دور جي انساني تهذيب جو هڪ وسيع اڀياس آهي.
متنازع دور ۽ سياسي نظريا
پائونڊ جي زندگيءَ جو سڀ کان وڌيڪ ڏکوئيندڙ ۽ متنازع پهلو سندس سياسي نظريا هئا. ٻي عالمي جنگ دوران، هو اٽليءَ ۾ رهندڙ هو ۽ اتي جي فاشسٽ آمر بينيٽو مسوليني جي نظرين کان متاثر ٿيو. هن اٽليءَ جي ريڊيو تان آمريڪا ۽ اتحادي طاقتن جي خلاف ۽ معاشي نظام (خاص طور تي وياج خور بئنڪاري) جي خلاف سخت تقريرون ڪيون.
جنگ ختم ٿيڻ کانپوءِ، 1945ع ۾ آمريڪي فوج کيس غداريءَ جي الزام ۾ گرفتار ڪيو. کيس ڪجهه وقت اٽليءَ جي هڪ لوهي پڃري ۾ قيد رکيو ويو، جتي هن پنهنجا مشهور Pisan Cantos لکيا. بعد ۾، کيس ذهني طور تي غير متوازن قرار ڏئي واشنگٽن جي هڪ نفسياتي اسپتال ۾ 12 سالن تائين بند رکيو ويو. ان دوران دنيا جي وڏن اديبن سندس آزاديءَ لاءِ مهم هلائي.
آخري سال ۽ وفات
1958ع ۾ آزاد ٿيڻ کانپوءِ، پائونڊ واپس اٽلي هليو ويو. پنهنجي عمر جي آخري سالن ۾ هو اڪثر خاموش رهندو هو ۽ کيس پنهنجي سياسي غلطين تي پشيماني پڻ هئي. 1 نومبر 1972ع تي، 87 سالن جي ڄمار ۾، وينس (Venice) ۾ سندس لاڏاڻو ٿيو.
ادبي حيثيت
ايزرا پائونڊ هڪ اهڙو تخليقڪار هو جنهن کي پنهنجي سياسي نظرين جي ڪري تمام گهڻو ڀوڳڻو پيو، پر ادب جي دنيا ۾ کيس هميشه هڪ “استادن جي استاد” ۽ جديد شاعريءَ جي روحِ روان طور ياد رکيو ويندو. هن شاعريءَ جي ٻوليءَ کي نوان رستا ڏيکاريا ۽ ويهين صديءَ جي ادبي افق کي هميشه لاءِ تبديل ڪري ڇڏيو.
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جڏهن انگريزي شاعري رومانوي دور جي ضرورت کان وڌيڪ جذباتي، ڊگهي ۽ پيچيده بيان بازيءَ ۾ ڦاٿل هئي، تڏهن ايزرا پائونڊ 1912ع ڌاري لنڊن ۾ اميجزم تحريڪ جو بنياد وڌو. هن تحريڪ شاعريءَ جي سڄي منظرنامي کي بدلائي ڇڏيو.
پائونڊ پنهنجي ساٿي شاعرن (جهڙوڪ ٽي. اي. هيوم ۽ ايڇ. ڊي.) سان گڏجي هن تحريڪ جا ٽي اهم اصول مقرر ڪيا:
سڌو سنئون بيان (Direct Treatment): موضوع کڻي داخلي هجي يا خارجي، ان کي بغير ڪنهن گهمايل ڦرايل روايتي تمهيد جي، سڌو سنئون پيش ڪجي.
لفظن جي ڪفايت (Economy of Words): شاعريءَ ۾ ڪو به اهڙو واڌو لفظ استعمال نه ڪجي جيڪو معنيٰ يا عڪس کي واضح ڪرڻ ۾ مدد نٿو ڪري. پائونڊ جو چوڻ هو ته “زندگي ۾ هڪ بهترين عڪس تخليق ڪرڻ، سوين صفحن جي ڪتاب لکڻ کان بهتر آهي.”
فطري لئہ ۽ موسيقي (Musical Phrase): شاعريءَ کي ڪنهن ميٽرونوم (موسيقيءَ جي تال ماپيندڙ اوزار) جيان روايتي بحر وزن جي سخت قيد ۾ رکڻ بدران، لفظن جي فطري لئہ ۽ ترنم مطابق ترتيب ڏجي. اِھا ئي آزاد نظم (Free Verse) جي شروعات هئي.
اميجزم شاعريءَ کي هڪ نئين سگھ ڏني. شاعري رڳو ٻڌڻ جي شيءِ نه رهي، پر پڙهندڙ جي ذهن ۾ هڪ چٽي تصوير اڀارڻ جو ذريعو بڻجي وئي. جيتوڻيڪ هيءَ تحريڪ پاڻ گهڻو وقت نه هلي، پر ان جديد شاعريءَ جي ٻوليءَ کي صاف، سخت ۽ جاندار بڻائي ڇڏيو، جنهن جو اثر اڳتي هلي ٽي. ايس. ايليٽ ۽ وليم ڪارلوس وليمز جي شاعريءَ تي نمايان نظر آيو.
دي ڪينٽوز The Cantosنظم ايزرا پائونڊ جي سڄي ادبي زندگيءَ جو تَتُ آهي. هي هڪ اهڙو طويل ۽ پيچيده نظم آهي، جنهن کي ويهين صديءَ جي سڀ کان وڏي ادبي تجربي طور سڃاتو وڃي ٿو. هن نظم جا ڪل 116 حصا (ڪينٽوز) آهن، جن کي هن 1915ع کان وٺي پنهنجي وفات تائين لکيو.
”دي ڪينٽوز” ڪا عام روايتي ڪهاڻي يا مسلسل نظم ناهي، پر هي انساني تهذيب جي عروج ۽ زوال جو هڪ وسيع اڀياس آهي. ان جا اهم موضوع هي آهن:
تاريخي ۽ ثقافتي ميلاپ: پائونڊ قديم يوناني اساطير (جهڙوڪ هومر جي اوڊيسي)، ريناسنس دور جي اٽلي، قديم چين جي فلسفي (خاص ڪري ڪنفوشس جي تعليمات) ۽ آمريڪي تاريخ (جهڙوڪ ٿامس جيفرسن جا نظريا) کي پاڻ ۾ ملائي هڪ نئون جهان تخليق ڪيو.
معاشيات ۽ وياج خورِي: پائونڊ جو نظريو هو ته تهذيبن جي زوال جو وڏو سبب سرمائيداراڻو نظام ۽ وياج تي ٻڌل بئنڪاري آهي، جيڪا فن، ادب ۽ انساني اخلاق کي تباهه ڪري ٿي. سندس “Canto XLV” (ڪينٽو 45) پوريءَ طرح وياج جي مذمت تي ٻڌل آهي.
ذاتي ڏک ۽ پشيماني (Pisan Cantos): جڏهن ٻي عالمي جنگ کانپوءِ پائونڊ کي پڃري ۾ قيد ڪيو ويو، تڏهن هن Pisan Cantos لکيا. هنن نظمن ۾ سياست جي پيچيدگين سان گڏ فطرت جي خوبصورتي، ذاتي اڪيلائي ۽ انساني بيوسيءَ جو انتهائي دردناڪ بيان آهي.
پائونڊ هن نظم ۾ “آئيڊيوگراميٽڪ طريقو” (Ideogrammatic Method) استعمال ڪيو، جيڪو هن چيني خطاطي ۽ ٻوليءَ مان پرايو هو. ان جو مقصد مختلف زمانن، ٻولين (يوناني، لاطيني، چيني، اطالوي) ۽ خيالن کي بغير ڪنهن ظاهري جوڙجڪ جي، هڪ ٻئي جي آمهون سامهون رکڻ هو، ته جيئن پڙهندڙ جو ذهن پاڻمرادي ڪا معنيٰ ڪڍي.
جيتوڻيڪ پنهنجي انتهاپسند سياسي نظرين ۽ حد کان وڌيڪ علمي پيچيدگي جي ڪري هي نظم عام پڙهندڙن لاءِ سمجهڻ ڏکيو آهي، پر اڄ به ادبي نقاد ان کي ويهين صديءَ جي جديد شاعريءَ جو هڪ عظيم، اڻپورو پر شاندار حصو تسليم ڪن ٿا.
___________________
ايزرا پائونڊ بابت مختلف ھنڌن تان حاصل ڪيل مواد ڏئي جيمناءِ کان لکرايل مضمون. ايڊيٽنگ: نصير اعجاز
