حضرت سليمان جي بادشاهت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي تجارتي لاڳاپن جو سائنسي جائزو

THE AsiaN جو ايڊيٽر (Editor)06-06-2026

پڙھڻ جي لاءِ 9 منٽ

جديد سائنسي تحقيق، بحري آثارِ قديمه ۽ قديم تجارتي دستاويز ان ڳالهه جي تصديق ڪن ٿا ته ڏهين صدي قبلِ مسيح (جيڪو حضرت سليمان عليه السلام جو دور مڃيو وڃي ٿو) ۾ وچ اوڀر ۽ سنڌو ماٿريءَ وچ ۾ باقاعدي، منظم ۽ وسيع بحري تجارت قائم هئي

مرتب: ابراهيم صالح محمد

وچ اوڀر جي قديم تاريخ ۽ ننڍي کنڊ جي سنڌو ماٿري جي تهذيب وچ ۾ لاڳاپا تاريخ نويسن ۽ قديم آثارن جي ماهرن لاءِ هميشه کان هڪ دلچسپ موضوع رهيا آهن. جيتوڻيڪ مذهبي ڪتاب ۽ لوڪ داستان انهن لاڳاپن کي معجزاتي ۽ ديومالائي رنگ ڏين ٿا، پر جديد سائنسي تحقيق، بحري آثارِ قديمه (Maritime Archaeology) ۽ قديم تجارتي دستاويز ان ڳالهه جي تصديق ڪن ٿا ته ڏهين صدي قبلِ مسيح (جيڪو حضرت سليمان عليه السلام جو دور مڃيو وڃي ٿو) ۾ وچ اوڀر ۽ سنڌو ماٿريءَ وچ ۾ باقاعدي، منظم ۽ وسيع بحري تجارت قائم هئي. هن مضمون جو بنيادي مقصد انهن علمي، صنعتي ۽ لساني شاهدين جو جائزو وٺڻ آهي جيڪي انهن ٻنهي عظيم خطن جي پاڻ ۾ تعلق کي ثابت ڪن ٿيون.

ڏهين صدي قبلِ مسيح جو جيو پوليٽيڪل منظرنامو

تاريخي شاهدين موجب,حضرت سليمان عليه السلام جو دورِ حڪومت (تقريبن 970 کان 931 قبلِ مسيح) اسرائيل جي تاريخ جو سونهري دور هو. ان دور ۾ سلطنت فوجي طاقت بدران سفارتڪاري ۽ عالمي تجارت ذريعي عروج حاصل ڪيو. بائيبل جي ”ڪتابِ سلاطين“ (Book of Kings – Chapter 9 & 10) موجب، حضرت سليمان عليه السلام ان دور جي سڀ کان وڏي بحري قوت، فينيشين (Phoenicians) جي بادشاهه ”حيرام“ (Hiram) سان هڪ وڏو تجارتي معاهدو ڪيو. فينيشين جهاز راني ۽ سمنڊ جي رستن جا ماهر هئا، جڏهن ته حضرت سليمان عليه السلام وٽ مال ۽ دولت سان گڏ بحيره احمر (ڳاڙهي سمنڊ) تائين پهچ موجود هئي. ان اتحاد بحرِ هند جي تجارتي رستن کي کوليو ۽ بين الاقوامي تجارت جو بنياد رکيو.

قديم بحري نيٽ ورڪ ۽ بندرگاهن جو جيو-آرڪيالاجيڪل رڪارڊ

آثارِ قديمه جي کوٽائيءَ انهن قديم بندرگاهن جي نشاندهي ڪئي آهي جتان سنڌو ماٿري ۽ وچ اوڀر جي وچ ۾ مال بردار جهازن جي اچ وڃ ٿيندي هئي. بائيبل جي بيانن ۽ جديد جيو-آرڪيالاجي موجب، حضرت سليمان عليه السلام خليج عقبہ (بحيره احمر) جي ساحل تي ”عصيون جابر“ (Ezion-Geber) جي مقام تي هڪ تمام وڏو بحري ٻيڙو ۽ ڪارخانو قائم ڪيو هو. هيءَ بندرگاهه وچ اوڀر مان نڪري بحرِ هند ۽ پوءِ اتان سنڌو ماٿريءَ جي ساحلن تائين پهچڻ جو بنيادي شروعاتي نقطو هئي. ٻئي طرف، ڊاڪٽر شري نيواس رِتي (Dr. Shrinivas Ritti) ۽ بحري آثارِ قديمه جي ٻين ماهرن جي تحقيقات موجب سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ساحلي علائقن، جهڙوڪ گجرات ۾ واقع لوٿل (Lothal) جيڪا دنيا جي قديم ترين گودي يا Dockyard مڃي وڃي ٿي ۽ مڪران جي ساحل تي واقع سوتڪاجن دور (Sutkagen Dor)، اهي اهم ترين تجارتي مرڪز هئا جتان ٻيڙيون ۽ جهاز اوني ڪپڙا، مڙني قسم جا مصالحا ۽ قيمتي ڌاتون کڻي خليج فارس ۽ بحيره احمر ڏانهن روانا ٿيندا هئا.

اوفير (Ophir) جو معمو ۽ لسانياتي شاهديون (Linguistic Proofs)

قديم تاريخي رڪارڊز ۾ ذڪر آهي ته حضرت سليمان عليه السلام جو بحري ٻيڙو هر ٽن سالن کان پوءِ ”اوفير“ نالي هڪ پرانهين ماڳ تان نڪرندو هو ۽ پاڻ سان گڏ سون، چاندي، هاٿي ڏند، صندل جي ڪاٺي، باندر ۽ مور کڻي ايندو هو. مشهور جرمن ماهرِ لسانيات ۽ مستشرق مڪس مولر (Max Müller) پنهنجي تصنيف ”Lectures on the Science of Language“ ۾ ان معمي کي سائنسي بنيادن تي حل ڪيو. مڪس مولر موجب، قديم عبراني ٻوليءَ ۾ انهن شين لاءِ جيڪي لفظ استعمال ٿيا آهن، اهي اصل ۾ قديم برصغير جي ٻولين (سنسڪرت ۽ تامل) مان ورتل آهن. مثال طور:

عبراني لفظ ”طوڪي“ (مور) سنسڪرت جي لفظ ”توڪي“ مان نڪتو آهي.

صندل جي ڪاٺيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ عبراني لفظ ”الموگ“ (Almug) سنسڪرت جي ”ولگوڪا“ (Valguka) جي بدليل شڪل آهي.

هاٿي ڏند لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ ”شينهابيم“ پڻ برصغير جي ٻولين سان جڙيل آهي.

صندل جي ڪاٺي، هاٿي ڏند ۽ مور قدرتي طور تي وچ اوڀر ۾ نه ھئا. اهي سڀ شيون صرف برصغير ۽ سنڌو ماٿري جي خطي جي خاصيت هيون، جيڪي بحري رستن ذريعي اتي پهچنديون هيون. وڌيڪ ته، بين هور وِٽز (Ben Horwitz) ۽ ٻين عبراني اسڪالرز جي تحقيق موجب، بائيبل ۾ بيان ڪيل بحري سفر جو ٽن سالن جو عرصو ان ڳالهه جي سائنسي شاهدي آهي ته اهي جهاز بحيره احمر مان نڪري چوماسي جي هوائن جي سهاري سنڌو ماٿريءَ تائين ايندا ۽ واپس ويندا هئا.

ماهرِ آثارِ قديمه سر جان مارشل (Sir John Marshall) پنهنجي مشهورِ زمانه تصنيف ”Mohenjo-daro and the Indus Civilization“ ۾ ثابت ڪيو ته سنڌو ماٿريءَ جا تجارتي لاڳاپا ڏهين صدي قبلِ مسيح ۽ ان کان به اڳ وچ اوڀر ۽ بابل (Babylon) سان قائم هئا. دجله ۽ فرات جي وادين يعني بين النهرين (ميسوپوٽيميا) مان ملندڙ قديم مٽيءَ جي تختين (Cuneiform Tablets) تي ”ميلوها“ (Meluhha) جو ڪيترائي ڀيرا ذڪر ملي ٿو. فن لينڊ جي نالي واري ماهرِ آثارِ قديمه ۽ انڊولاجسٽ اسڪو پرپولا (Asko Parpola) پنهنجي ڪتاب ”Deciphering the Indus Script“ ۾ ان جو گهرو سائنسي مطالعو ڪيو ۽ ٻڌايو ته ميلوها اصل ۾ سنڌو ماٿريءَ جي ساحلي پٽيءَ جو ئي قديم نالو هو، جنهن سان سليماني سلطنت سڌي يا اڻ سڌي طرح واپار ڪندي هئي. جيتوڻيڪ ان دور تائين سنڌو ماٿريءَ جا مرڪزي شهر (موهن جو دڙو ۽ هڙپا) زوال پذير ٿي چڪا هئا، پر انهن جو ساحلي تجارتي نيٽ ورڪ ۽ مڪران توڙي گجرات جا ماڻهو اڃا تائين بين الاقوامي تجارت جو حصو هئا ۽ سندن مال ميسوپوٽيميا يا بحيره احمر جي ذريعي سليماني سلطنت تائين پهچندو هو.

جيتوڻيڪ اسان کي سڌي طرح ڪو اهڙو ڪتبو نه ٿو ملي جنهن تي حضرت سليمان عليه السلام جو نالو سنڌو ماٿريءَ جي ڪنهن بندرگاهه تي لکيل هجي، پر صنعتي، بحري ۽ لساني شاهدين جي ڪڙين کي ملائڻ سان هيءَ ڳالهه بلڪل واضح ٿي وڃي ٿي ته ڏهين صدي قبلِ مسيح ۾ ٻئي خطا هڪٻئي کان ڌار نه هئا. مذهبي روايتن ۾ بيان ڪيل هاٿي ڏند، صندل ۽ مور اصل ۾ سنڌو ماٿريءَ جي امير تهذيب جي ساحلي مرڪزن تان ئي خريد ڪيا ويندا هئا. حضرت سليمان عليه السلام جون عظيم بحري مهمون ۽ تجارتي ٻيڙا دراصل ان دور جي عالمي معيشت ۽ قديم سمنڊ جي رستن جي پختگيءَ جو چٽو ثبوت آهن.

حوالي جا ڪتاب ۽ ماخذ (References):

Marshall, John (1931). Mohenjo-daro and the Indus Civilization. London: Arthur Probsthain.

Müller, Max (1861). Lectures on the Science of Language. London: Longmans, Green, and Co.

Parpola, Asko (1994). Deciphering the Indus Script. Cambridge University Press.

The Holy Bible: First Book of Kings (Chapter 9 & 10).

_______________