جواب وڻن ۾ لڪل آهي. وڻ پوکيو ڌرتي بچايو، مستقبل بچايو. وڻ فطرت جا خاموش محافظ آهن، جيڪي بنا ڪنهن بدلي جي انسان کي زندگي ڏين ٿا. اهي هوا مان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪري آڪسيجن خارج ڪن ٿا، جيڪا انسان ۽ جانورن جي ساھ لاءِ بنيادي ضرورت آهي.
نثار ٻانڀڻ
ڌرتي رڳو هڪ زمين جو ٽڪرو ناهي، پر هڪ زنده نظام آهي، جيڪو انسان، جانورن، پکين، پاڻي، هوا ۽ وڻن جي گڏيل توازن سان هلندو آهي. هن توازن جو سڀ کان اهم ستون وڻ آهن. وڻ ڌرتيءَ جي ساھ، ماحول جي حفاظت ۽ زندگيءَ جي تسلسل جي ضمانت آهن. اڄ جڏهن سڄي دنيا ماحولياتي تبديلي، عالمي حدت، آلودگي، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ شهري گرمي (Urban Heat Island Effect) جهڙن خطرناڪ مسئلن کي منهن ڏئي رهي آهي، تڏهن وڻڪاري صرف هڪ سماجي سرگرمي نه پر قومي بقا جو سوال بڻجي چڪي آهي.
وڻ: فطرت جا خاموش محافظ ۽ زندگيءَ جو نظام
وڻ فطرت جا اهڙا خاموش محافظ آهن، جيڪي بنا ڪنهن بدلي يا مطالبو ڪرڻ جي انسان کي زندگي ڏين ٿا. اهي هوا مان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪري آڪسيجن خارج ڪن ٿا، جيڪا انسان ۽ جانورن جي ساھ لاءِ بنيادي ضرورت آهي.
هڪ بالغ وڻ روزانو ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ آڪسيجن پيدا ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته ساڳيو وڻ:
* هوا مان زهر آلود گيسون جذب ڪري ٿو
* مٽي کي جڪڙي زمين جي ڪٽائي روڪي ٿو
* ڇانوَ ڏئي گرمي گهٽائي ٿو
* برساتي نظام کي متوازن رکي ٿو
* جانورن ۽ پکين لاءِ رهائش فراهم ڪري ٿو
دنيا جي لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو حياتياتي تنوع سڌي يا اڻ سڌي طرح ٻيلن سان جڙيل آهي. جيڪڏهن وڻ ختم ٿي وڃن ته صرف ماحول نه، پر پوري حياتياتي زنجير ٽٽي پوي ٿي.
ماحولياتي تبديلي: هڪ وڌندڙ عالمي بحران
اڄ دنيا ۾ موسمون پنهنجي قدرتي توازن مان نڪري چڪيون آهن. ڪڏهن غيرمعمولي برساتون، ڪڏهن ڊگهي خشڪ سالي، ڪڏهن تيز گرميءَ جون لهرون ۽ ڪڏهن تباهه ڪندڙ ٻوڏون.
انهن سڀني جو بنيادي سبب:
* ٻيلن جي ڪٽائي
* شهري بي ترتيب واڌ
* فوسل فيول جو حد کان وڌيڪ استعمال
* وڻن جي گهٽتائي
وڻ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪري گرين هائوس گيسن جي اثر کي گهٽائين ٿا. جڏهن وڻ گهٽ ٿين ٿا ته فضا ۾ گرمي وڌي ٿي، جنهن سان گلوبل وارمنگ تيزي سان وڌي ٿي.
شهري گرمي ۽ ڪراچي جو بحران
ڪراچي ۽ سنڌ جا ٻيا شهري علائقا هن وقت شديد شهري گرمي جي بحران کي منهن ڏئي رهيا آهن. ڪنڪريٽ، سيمينٽ ۽ اسفالٽ گرمي جذب ڪري شهرن کي “Heat Trap” بڻائي ڇڏيو آهي.
جتي وڻ گهٽ آهن:
* گرمي پد وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو
* رات جو به گرمي گهٽ نٿي ٿئي
* هوا ۾ نمي گهٽجي وڃي ٿي
* بجلي جو استعمال وڌي وڃي ٿو
هڪ وڻ پنهنجي ڇانوَ ۽ نمي ذريعي آس پاس جو گرمي پد 2 کان 8 ڊگري سينٽي گريڊ تائين گهٽ ڪري سگهي ٿو. پر جڏهن ساڳي جاءِ تي وڻن بدران ڪنڪريٽ هجي ته اهو گرمي وڌائي ٿو.
وڻ نه هئڻ جي قيمت — هڪ خاموش معاشي بحران
وڻن جي غير موجودگي صرف ماحولياتي نقصان ناهي، پر هڪ وڏو معاشي بحران به آهي.
شهري علائقن ۾ وڻ نه هئڻ سبب:
* ايئرڪنڊيشنر جو استعمال وڌي وڃي ٿو
* بجليءَ جا بل وڌي وڃن ٿا
* اسپتالن تي دٻاءُ وڌي ٿو
* ڪم جي پيداوار گهٽجي ٿي
هڪ عام شهر ۾ جيڪڏهن هر گهر گرمي سبب اضافي خرچ ڪري ٿو ته مجموعي طور اهو نقصان اربين رپين تائين پهچي سگهي ٿو. هي خرچ اصل ۾ “فطرت کان قرض” آهي، جيڪو اسان وڻ نه پوکڻ جي صورت ۾ ادا ڪري رهيا آهيون.
صحت تي اثر: هڪ خاموش وبا
وڻن جي گهٽتائي انسان جي جسماني ۽ ذهني صحت تي به انتهائي خراب اثر وجهي ٿي.
وڻ گهٽ هئڻ سان:
* دمہ ۽ الرجِي وڌن ٿا
* دل ۽ بلڊ پريشر جون بيماريون وڌن ٿيون
* هيٽ اسٽروڪ جا ڪيس وڌن ٿا
* ذهني دٻاءُ ۽ ڊپريشن وڌي ٿو
سائنس ٻڌائي ٿي ته سائو سرسبز ماحول انسان جي دماغي سڪون، توجهه ۽ خوشيءَ تي مثبت اثر وجهي ٿو. وڻن کان محروم شهري ماحول انسان کي اندروني طور به خشڪ بڻائي ڇڏي ٿو.
پاڻي، برساتون ۽ ماحولياتي نظام
وڻ زمين جي پاڻي واري نظام جو اهم حصو آهن. اهي:
* برساتي پاڻي زمين ۾ جذب ڪرائين ٿا
* زمين جي هيٺين پاڻي جي سطح برقرار رکن ٿا
* ٻوڏن کي گهٽائين ٿا
* زمين جي زرخيزي برقرار رکن ٿا
جڏهن وڻ ختم ٿين ٿا ته پاڻي زمين ۾ وڃڻ بدران روڊن تي وهي ٿو، جنهن سان اربن فلڊنگ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ ٻنهي مسئلن ۾ واڌ اچي ٿي.
سماجي انصاف جو پاسو
وڻن جي کوٽ جو سڀ کان وڏو بار غريب طبقو کڻي ٿو.
* امير ماڻهو اي سي، جنريٽر ۽ جديد گهرن سان پاڻ کي بچائي وٺن ٿا
* پر غريب ماڻهو ٽين جي ڇتين، کليل جڳهن ۽ گهٽ سهولتن ۾ گرمي برداشت ڪن ٿا
ان ڪري وڻڪاري صرف ماحولياتي مسئلو ناهي، پر سماجي انصاف جو سوال به آهي.
پاڪستان ۽ سنڌ جي صورتحال
پاڪستان خاص طور تي سنڌ:
* شديد گرمي
* پاڻيءَ جي کوٽ
* ٻيلن جي گهٽتائي
* شهري آلودگي
جهڙن مسئلن جو شڪار آهي.
ماهرن موجب هڪ صحتمند ملڪ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 25% کان 40% سائو علائقو ضروري آهي يعني ايتري ايراضيءَ م ٻيلا يا وڻڪاري ھجي، جڏهن ته ڪيترن شهري علائقن ۾ اهو انگ 1% کان به گهٽ آهي. هي صورتحال انتهائي خطرناڪ آهي.
2 ارب وڻن جو قومي هدف
پاڪستان کي لڳ ڀڳ 2 ارب وڻ پوکڻ جي ضرورت آهي. هي صرف هڪ منصوبو نه، پر قومي بقا جو سوال آهي.
ان لاءِ ضروري آهي ته:
* وڻڪاري کي قومي پاليسي جو مرڪزي حصو بڻايو وڃي
* اسڪولن ۽ ڪاليجن ۾ لازمي وڻڪاري پروگرام هجن
* هر شهري کي وڻ پوکڻ جي ذميواري ڏني وڃي
* نوان فاريسٽ زون ۽ اربن فاريسٽ ٺاهيا وڃن
حڪومتي ۽ ادارتي ڪردار
حڪومت ۽ ٻيلن کاتي لاءِ ضروري آهي ته:
* تعلقي سطح تي وڻڪاري منصوبا ٺاهيا وڃن
* شفاف نگراني نظام قائم ڪيو وڃي
* وڻ ڪٽڻ مافيا خلاف سخت قانون لاڳو ڪيا وڃن
* مقامي برادرين کي شامل ڪيو وڃي
* سرڪاري زمينن تي وسيع شجرڪاري ڪئي وڃي
وسيلن جي موجودگي باوجود جيڪڏهن عمل نه ٿئي ته اهو انتظامي ناڪامي آهي.
وڻڪاري: مذهبي، اخلاقي ۽ سماجي ذميواري
وڻ پوکڻ صرف ماحولياتي عمل ناهي، پر هڪ اخلاقي، سماجي ۽ انساني فرض آهي. هر پوکيل وڻ:
* مستقبل لاءِ سيڙپڪاري آهي
* ايندڙ نسلن لاءِ تحفظ آهي
* انسانيت لاءِ رحمت آهي
مرحومن جي ايصالِ ثواب لاءِ وڻ پوکڻ هڪ اهڙو عمل آهي جيڪو زندگي ۽ موت ٻنهي کي معني ڏئي ٿو.
ڌرتي يا دوزخ؟ جيڪڏهن وڻ پوکيا ويا ته ڌرتي سرسبز، ٿڌي ۽ رهڻ لائق رهندي. پر جيڪڏهن غفلت جاري رهي ته:
* گرمي وڌندي
* پاڻي گهٽ ٿيندو
* بيماريون وڌنديون
* زندگي ڏکي ٿي ويندي
آخر ۾ سوال اهو آهي: اسان ڌرتي کي ايندڙ نسلن لاءِ جنت بڻائڻ چاهيون ٿا يا دوزخ؟ جواب وڻن ۾ لڪل آهي. وڻ پوکيو ڌرتي بچايو، مستقبل بچايو.
____________
نثار ٻانڀڻ انگريزي، سنڌي ۽ اُردو م ڪالم، ڪھاڻيون ۽ شاعري لکي ٿو. سندس ليک سنڌ جي مختلف اخبارن ۾ شائع ٿيندا رھندا آھن
