ترقيءَ جو اونداهو پاسو: صنعتي نظام ڪيئن وڏي پيماني تي غربت پيدا ڪئي

صنعتي نظام کي اڪثر ترقي، سائنس ۽ تهذيب جو ذريعو سمجهيو ويندو آهي، پر ڪارخانن جي دونهين ۽ جديد شهرن جي چمڪ جي هيٺان هڪ اونداهو سچ لڪل هو: روايتي روزگار جو خاتمو، برادرين جو ٽٽڻ، ۽ اهڙي وڏي غربت جو جنم، جيڪا اڳوڻن زرعي سماجن ۾ ان شدت سان موجود نه هئي.

نور محمد مري ايڊووڪيٽ

جديد تاريخ جو سڀ کان وڏو تضاد اهو آهي ته جنهن دور بي پناهه دولت پيدا ڪئي، تنهن ئي دور بي مثال غربت به پيدا ڪئي. صنعتي نظام کي اڪثر ترقي، سائنس ۽ تهذيب جو ذريعو سمجهيو ويندو آهي، پر ڪارخانن جي دونهين ۽ جديد شهرن جي چمڪ جي هيٺان هڪ اونداهو سچ لڪل هو: روايتي روزگار جو خاتمو، برادرين جو ٽٽڻ، ۽ اهڙي وڏي غربت جو جنم، جيڪا اڳوڻن زرعي سماجن ۾ ان شدت سان موجود نه هئي.

صنعتي دور کان اڳ سماج مادي آسائش ۾ شايد غريب هئا، پر اهي ايتري غيرمحفوظ زندگيءَ جو شڪار نه هئا، جيڪا پوءِ صنعتي سرمائيداريءَ هيٺ پيدا ٿي. ڳوٺ روايتي لاڳاپن تي هلندا هئا. هارين وٽ گڏيل زمينن تائين رسائي هوندي هئي، ڪاريگر پنهنجي هنر جا مالڪ هوندا هئا، ۽ سماج بازار جي مقابلي بدران سماجي لاڳاپن تي زندهه هوندو هو. بک ۽ اڻبرابري موجود هئي، پر سماج ۾ ڪمزور ماڻهن لاءِ اخلاقي ذميواري به موجود هئي. صنعتي سرمائيداري انهيءَ توازن کي ٽوڙي ڇڏيو.

صنعتي نظام جو پهريون وڏو شڪار روايتي ڪاريگر بڻيو. مشينون هٿ جي محنت کان وڌيڪ تيزيءَ سان ۽ سستيون  شيون ٺاهڻ لڳيون. لوهار، واڍا، ڪنڀار ۽ ٻيا ڪيترائي هنر مند ماڻهو بازار ۾ بي وس ٿي ويا. اهي نسل، جن جي سڃاڻپ سندن هنر هئي، بيروزگاري ۽ انحصار ڏانهن ڌڪجي ويا. انگلينڊ ۾ ڪپڙي جي مشينن هٿ جي اڻت ڪندڙن کي تباهه ڪري ڇڏيو. ساڳيو عمل پوءِ هندستان جهڙين بيٺڪن ۾ به ٿيو، جتي يورپي صنعتي مال مقامي صنعتن کي ختم ڪري ڇڏيو. مشين صرف محنت کي نه، پر انسان جي عزت ۽ آزادي کي به مٽائي ڇڏيو.

صنعتي نظام زمين کي به هڪ واپاري شئي بڻائي ڇڏيو. برطانيا ۾ انڪلوزر واري عمل هارين کي گڏيل زمينن کان محروم ڪري ڇڏيو، جيڪي صدين کان سندن زندگيءَ جو سهارو هيون. ننڍن هارين ۽ مالوند ماڻهن جي زندگيءَ جا وسيلا ختم ٿي ويا. اهي بي دخل ٿيل ماڻهو روزگار جي ڳولا ۾ شهرن ڏانهن لڏي ويا، جتي ڳتيل آباديءَ واريون ۽ غريب بستيون پيدا ٿيون. اهڙيءَ ريت صنعتي نظام هڪ نئون طبقو پيدا ڪيو: اهڙا مزدور، جيڪي پنهنجي بقا لاءِ صرف اجرت تي ڀاڙيندا هئا.

ڪارخاني واري نظام غربت کي وڌيڪ سخت بڻايو. پراڻي سماج ۾ ڪم خاندان ۽ برادريءَ سان جڙيل هوندو هو، پر صنعتي سرمائيداري محنت کي انساني زندگيءَ جي فطري رفتار کان جدا ڪري ڇڏيو. مرد، عورتون، بلڪه ٻار به چوڏهن کان سورهن ڪلاڪ سخت حالتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳا. اجرتون ڄاڻي واڻي گهٽ رکيون ويون، ڇاڪاڻ ⁠تہ ڪارخانن کي سستي مزدوري گهربل هئي. غربت صنعتي ترقيءَ جي ضرورت بڻجي وئي. سستو مزدور وڌيڪ منافعو پيدا ڪندو هو.

ٻارن جي مزدوري صنعتي سماج جي سڀ کان بدصورت تصوير هئي. ٻارن کي کاڻين ۽ ڪارخانن ۾ ان ڪري رکيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠ تہ انهن کي گهٽ اجرت تي آساني سان قابو ۾ رکي سگهبو هو. سندن جسماني واڌ متاثر ٿي، تعليم کان محروم ٿي ويا، ۽ نسل در نسل محروميءَ جو شڪار بڻيا. صنعتي نظام شروعات ۾ انسان کي آزاد نه ڪيو، پر انسان کي ئي پيداوار جو ٻارڻ بڻائي ڇڏيو.

شهرن جي واڌ به بحران کي وڌيڪ وڌايو. تيز صنعتي ترقي اهڙا شهر پيدا ڪيا، جتي نه صفائي هئي، نه صاف پاڻي، نه صحت جون سهولتون. مزدور تنگ ۽ گندين جڳهن تي رهندا هئا. بيماريون غريبن ۾ تيزيءَ سان پکڙجنديون هيون. هڪ پاسي ڪارخاني مالڪن وٽ بي پناهه دولت گڏ ٿي رهي هئي، ته ٻئي پاسي مزدور بک ۽ بيماريءَ ۾ زندگي گذاري رهيا هئا. جديد شهر ترقي ۽ تڪليف ٻنهي جي علامت بڻجي ويو.

صنعتي نظام روايتي سماجي تحفظ کي به تباهه ڪري ڇڏيو. ڳوٺاڻن سماجن ۾ مائٽي ۽ برادري ڪجهه نه ڪجهه سهارو ڏيندي هئي، پر صنعتي سرمائيداري انهن لاڳاپن کي بازار جي اصولن سان مٽائي ڇڏيو. جيڪو ماڻهو پنهنجي محنت وڪڻي نه سگهيو، ان لاءِ جيئڻ جو ڪو حق نه رهيو. غربت عارضي حالت نه رهي، پر مستقل سماجي ڍانچي جو حصو بڻجي وئي.

بيٺڪي دنيا ۾ صنعتي نظام وڌيڪ ظالماڻو ثابت ٿيو. يورپي طاقتن نوآبادين کي پنهنجي صنعتن جي ضرورتن مطابق ترتيب ڏنو. خام مال سستو ڪڍيو ويو ۽ مقامي صنعتن کي ڪمزور ڪيو ويو. هندستان جي ڪپڙي جي صنعت، جيڪا دنيا جي بهترين صنعتن مان هئي، برطانوي صنعتي مال اڳيان تباهه ٿي وئي. اهڙيءَ طرح يورپ جي صنعتي ترقي ٻين علائقن جي تباهي ۽ غربت جو سبب بڻي.

پر دلچسپ ڳالهه اها آهي ته سرمائيداري ۽ سوشلسٽ ٻنهي صنعتي نظام کي تاريخي ضرورت سمجهيو. اختلاف صرف ملڪيت ۽ ڪنٽرول تي هو. سرمائيدار صنعتي نظام کي جدت، مقابلي ۽ خانگي ملڪيت جي فتح سمجهندا هئا. سندن خيال هو ته ڪارخانا ۽ مشينون پيداوار وڌائينديون ۽ آخرڪار زندگي بهتر بڻجندي.

ٻئي طرف Karl Marx ۽ Friedrich Engels جهڙا سوشلسٽ صنعتي نظام جا مخالف نه هئا. مارڪس ته صنعتي سرمائيداري جي پيداواري طاقت کان متاثر هو. پر هن جو چوڻ هو ته خانگي ملڪيت هيٺ صنعت دولت کي ٿورن ماڻهن جي هٿن ۾ گڏ ڪري مزدورن کي اجرتي غلام بڻائي ٿي.

انهيءَ ڪري سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي ڪارخاني، مشين ۽ صنعتي سماج کي قبول ڪيو. اختلاف صرف اهو هو ته ڪارخانن جا مالڪ ڪير هجن ۽ دولت جو فائدو ڪنهن کي ملي. سرمائيداري خانگي ملڪيت جي حمايت ڪئي، جڏهن⁠تہ سوشلزم گڏيل يا رياستي ملڪيت جو حامي بڻيو.

اهو ئي سبب آهي جو سوشلسٽ رياستن به اقتدار ۾ اچڻ بعد تيز صنعتي ترقي ڪئي. Soviet Union ۾ Joseph Stalin وڏي پيماني تي صنعتڪاري ڪئي. ساڳيءَ طرح China به انقلاب کان پوءِ صنعتي ترقيءَ جو رستو اختيار ڪيو. فرق صرف ملڪيت ۽ رياستي منصوبابنديءَ جو هو، صنعتي فلسفي جو نه.

هيءَ گڏيل سوچ ظاهر ڪري ٿي ته سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻئي جديد دور جون پيداوارون هئا. ٻنهي اهو سمجهيو ته ترقي وڌيڪ پيداوار، سائنس ۽ فطرت تي ڪنٽرول سان حاصل ٿيندي. ٻنهي ترقيءَ کي ڪارخانن، پيداوار ۽ معاشي واڌ سان ماپيو.

Karl Polanyi پنهنجي ڪتاب The Great Transformation ۾ لکيو ته جڏهن محنت، زمين ۽ انساني زندگيءَ کي بازار جي شيءِ بڻايو ويو، تڏهن سماج جا اخلاقي بنياد تباهه ٿي ويا. ساڳيءَ طرح Mahatma Gandhi به صنعتي تهذيب تي بنيادي تنقيد ڪئي. گانڌيءَ جو خيال هو ته سرمائيدار ۽ سوشلسٽ ٻنهي قسم جي صنعت ڳوٺاڻين زندگين، اخلاق ۽ سادگيءَ کي تباهه ڪري سگهي ٿي.

ويهين صدي گهڻو ڪري ٻن صنعتي ماڊلن جي مقابلي جي صدي هئي، نه ته صنعت ۽ غير صنعت جي وچ ۾ جنگ. ٻنهي وڏا ڪارخانا، مرڪزي نظام ۽ سخت محنتي ڍانچا ٺاهيا. ٻنهي پيداوار ذريعي آزاديءَ جو واعدو ڪيو، پر ٻنهي بي دخلي، ماحولياتي تباهي ۽ انساني اڪيلائي به پيدا ڪئي.

وقت سان گڏ مزدور تحريڪن، يونينن ۽ سياسي جدوجهد صنعتي سماجن کي مجبور ڪيو ته اهي مزدورن جا حق، فلاحي رياستون ۽ عوامي تعليم فراهم ڪن. شروعاتي صنعتي سرمائيداريءَ جي پيدا ڪيل غربت ئي آخرڪار مزاحمت جو سبب بڻي.

اڄ به صنعتي نظام جو اثر ختم نه ٿيو آهي. جديد گلوبلائيزيشن ساڳيو نمونو ٻيهر پيدا ڪري رهي آهي: دولت مٿين طبقن وٽ گڏ ٿي رهي آهي، جڏهن⁠تہ مزدور بي يقيني، بي دخلي ۽ گهٽ عزت واري زندگي گذاري رهيا آهن. ڪارخانا شايد هاڻي يورپ بدران ايشيا، آفريڪا ۽ لاطيني آمريڪا ۾ هجن، پر منطق ساڳيو آهي: سستي مزدوري عالمي استعمال کي هلائي رهي آهي.

تنهن ڪري صنعتي نظام صرف مشينن ۽ ترقيءَ جي ڪهاڻي نه آهي. اها ڳوٺن جي اجاڙجڻ، برادرين جي ٽٽڻ، ٿڪل مزدورن ۽ انساني تڪليفن جي به ڪهاڻي آهي. جديد دنيا صرف لوهه ۽ ٻاڦ سان نه، پر لکين خاموش انسانن جي درد سان ٺهي آهي، جن ترقيءَ جي قيمت ادا ڪئي. اصل سوال صرف اهو ناهي ته ڪارخاني جو مالڪ ڪير آهي، پر اهو آهي ته انسان مشين جي خدمت ڪندو يا مشين انسان جي.

______________________

نور محمد مري ايڊووڪيٽ، ميڊيئيٽر ۽ تجزيا نگار، اسلام آباد