خوشين کي ماتم ۾ بدلائيندڙ رسم: پاڪستان ۾ شادين دوران هوائي فائرنگ

ماڻھو سمجهن ٿا ته هوا ۾ هلايل گوليون بنا ڪنهن نقصان جي غائب ٿي وڃن ٿيون. پر حقيقت ان جي ابتڙ آهي. جڏهن گولي مٿي هوا ۾ هلائي وڃي ٿي ته ڪجهه وقت کان پوءِ ڪششِ ثقل ان کي ٻيهر زمين ڏانهن ڇڪي آڻي ٿي. مٿي وڃڻ دوران ان جي رفتار گهٽجي وڃي ٿي، پر هيٺ لهندي اها اڃا به ايتري خطرناڪ هوندي آهي جو ڪنهن انسان کي زخمي يا قتل ڪري سگهي ٿي.

خوشيون ملهائڻ هر انسان جو حق آهي، پر اسان جي خوشي ڪنهن ٻئي لاءِ ماتم جو سبب نه بڻجڻ گهرجي. هوا ۾ هلندڙ هر گولي ڪنهن جي موت جو پروانو بڻجي هيٺ ڪرندي آهي. هاڻي وقت اچي ويو آهي ته اسان هڪ ذميوار شهري بڻجون.

 سُئيڊن مان عبدالله عثمان مورائي لکي ٿو

پاڪستان جي ڪيترن ئي علائقن، خاص ڪري اسان جي سنڌ ۾، خاص طور تي شادي مراديءَ ۽ خوشين جي تقريبن دوران، هڪ انتهائي خطرناڪ، بيوقوفاڻو ۽ غير ذميواراڻو هوائي فائرنگ جو رواج اڄ به جاري آهي. ڪجهه ماڻهو خوشي، طاقت، مردانگي يا شان و شوڪت  ڏيکارڻ لاءِ هوا ۾ گوليون هلائڻ کي رسم ۽ جشن جو حصو سمجهن ٿا. ڪيترن لاءِ جيترو وڌيڪ فائرنگ جو آواز، اوتري ئي “شاندار” شادي سمجهي وڃي ٿي. پر هن غلط ۽ جهالت ڀريل روايت جي پويان هڪ خوفناڪ حقيقت لڪل آهي  ته جيڪا گولي آسمان ڏانهن هلائي وڃي ٿي، اها آخرڪار زمين تي واپس اچي ٿي ۽ اڪثر ڪنهن نه ڪنهن بيگناهه انسان لاءِ موت يا زخمي ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿي.

گهڻا ماڻهو اهو غلط سمجهن ٿا ته هوا ۾ هلايون ويل گوليون بنا ڪنهن نقصان جي غائب ٿي وڃن ٿيون. پر سائنس ۽ ڪيترن ئي افسوسناڪ واقعن اهو ثابت ڪيو آهي ته حقيقت ان جي ابتڙ آهي. جڏهن گولي مٿي هوا ۾ هلائي وڃي ٿي ته ڪجهه وقت کان پوءِ ڪششِ ثقل ان کي ٻيهر زمين ڏانهن ڇڪي آڻي ٿي. جيتوڻيڪ مٿي وڃڻ دوران ان جي رفتار گهٽجي وڃي ٿي، پر هيٺ لهندي اها اڃا به ايتري خطرناڪ هوندي آهي جو ڪنهن انسان کي زخمي يا قتل ڪري سگهي ٿي. دنيا جي مختلف ملڪن جا طبي ماهر ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا بار بار اهڙي جشن واري فائرنگ بابت خبردار ڪندا رهيا آهن. پاڪستان ۾ به اخبارون ۽ ٽي وي چينل هر سال اهڙا واقعا رپورٽ ڪندا آهن، جتي معصوم ٻار، عورتون، رستن  تي هلندڙ ماڻهو يا شاديءَ جا مهمان انهن آوارا گولين جو شڪار ٿين ٿا.

ڪراچي، حيدرآباد، لاهور، پشاور، ڪوئيٽا ۽ سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهڙا ڪيترائي دردناڪ واقعا پيش اچي چڪا آهن، جتي خوشين جا گهر اوچتو ماتم ۾ تبديل ٿي ويا. اهي ڪو ايڪڙ ٻيڪڙ واقعا ناهن، پر هر سال بار بار پيش ايندڙ حقيقتون آهن.

سڀ کان وڌيڪ ڏکوئيندڙ ڳالهه اها آهي ته ڪيترائي متاثر ماڻهو ان تقريب جو حصو به ناهن هوندا. ڪو ماڻهو پنهنجي گهر ۾ آرام ڪري رهيو هجي، ڪو ٻار گهٽيءَ ۾ کيڏي رهيو هجي يا ڪو موٽر سائيڪل تي گذري رهيو هجي، اوچتو ڪنهن ٻئي جي “خوشي” جو شڪار بڻجي سگهي ٿو. اهڙي عمل کي جشن نٿو چئي سگهجي، اهو لاپرواهي، غير ذميواري ۽ عوامي سلامتي لاءِ خطرو آهي.

پاڪستان ۾ هوائي فائرنگ خلاف قانون موجود آهن. پوليس به اڪثر شاديءَ جي موسمن يا خاص موقعن کان اڳ ڪريڪ ڊائون جا اعلان ڪندي آهي. پر اصل مسئلو قانونن جي ڪمزور عملداري آهي. جيڪي قانون صرف ڪاغذن تائين محدود هجن، اهي زندگيون نٿا بچائي سگهن. ڪيترن علائقن ۾ ماڻهو اڄ به کليل نموني هوائي فائرنگ ڪن ٿا، ڇو ته انهن کي يقين هوندو آهي ته سندن خلاف ڪا سنجيده ڪارروائي نه ٿيندي. ڪڏهن سياسي اثر رسوخ، سماجي واسطا يا پوليس جي نرم رويي سبب به ڏوهاري آساني سان بچي وڃن ٿا.

سوال اهو ناهي ته قانون موجود آهن يا نه، اصل سوال اهو آهي ته رياست انهن قانونن تي مستقل ۽ انصاف سان عمل ڪرائڻ لاءِ ڪيتري سنجيده آهي.

پوليس کاتي کي هوائي فائرنگ خلاف زيرو ٽالرنس واري پاليسي اختيار ڪرڻ گهرجي. جيڪڏهن ڪنهن شادي يا تقريب ۾ هٿيار استعمال ڪيا وڃن ته فوري گرفتاري، هٿيار ضبط ڪرڻ، ڳرا ڏنڊ ۽ بنا ڪنهن سياسي دٻاءَ جي قانوني ڪارروائي ٿيڻ گهرجي. رڳو ڪجهه ڪلاڪن جي حراست ڪافي ناهي. ماڻهو تڏهن ئي اهڙا عمل ڇڏيندا جڏهن کين خبر پوندي ته ان جا سخت نتيجا نڪرندا.

ميونسپل ۽ ضلعي انتظاميا جو به اهم ڪردار آهي. شادي هالن ۽ تقريبن جي منتظمين کي قانوني طور پابند بڻايو وڃي ته سندن هنڌن تي ڪا به هوائي فائرنگ نه ٿئي. جيڪڏهن اهڙو واقعو پيش اچي ته تقريب جي منتظمين يا هال انتظاميا خلاف به ڪارروائي ڪئي وڃي يا عارضي طور سندن لائسنس معطل ڪيو وڃي. اهڙي طريقي سان ذميواري گڏيل بڻجي ويندي.

هڪ عملي تجويز اها به ٿي سگهي ٿي ته شادي يا وڏي تقريب کان اڳ خاندانن کان لکت ۾ حلف نامو ورتو وڃي، جيڪو پوليس اسٽيشن يا ميونسپل آفيس ۾ جمع ڪرايو وڃي، جنهن ۾ واضح لکيل هجي ته تقريب دوران هوائي فائرنگ، خطرناڪ آتشبازي يا اهڙي ڪا سرگرمي نه ڪئي ويندي. جيڪڏهن بعد ۾ قانون جي ڀڃڪڙي ٿئي ته سخت ڪارروائي ڪئي وڃي. اهڙا قدم شايد سادا لڳن، پر اهي شعور ۽ ذميواري پيدا ڪن ٿا.

جديد ٽيڪنالاجي پڻ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿي. اڄڪلهه ڪيترائي اهڙا واقعا موبائل وڊيوز، سوشل ميڊيا يا نگراني ڪندڙ ڪيمرائن ۾ محفوظ ٿي وڃن ٿا. پوليس ۽ انتظاميا کي گهرجي ته وائرل ٿيندڙ وڊيوز جي بنياد تي به قانوني ڪارروائي ڪن، بجاءِ ان جي ته رڳو رسمي شڪايتن جو انتظار ڪيو وڃي. جڏهن ڪجهه ماڻهن کي عوامي طور کلي عام سزا ملندي ته ٻيا به اهڙا عمل ڪرڻ کان ڊڄندا.

پر رڳو قانون ۽ پوليس ڪافي ناهن. اصل مسئلو سماجي سوچ آهي. ڪيترائي ماڻهو اڄ به هوائي فائرنگ کي “روايت”، “غيرت” يا “خوشي” جو حصو سمجهن ٿا. خطرناڪ روايتون تڏهن زنده رهنديون آهن جڏهن سماج انهن کي عام ڳالهه سمجهي قبول ڪري وٺندو آهي. اهڙي سوچ بدلائڻ لاءِ تعليم ۽ اجتماعي شعور جي ضرورت آهي.

سياسي اڳواڻن، سماجي ڪارڪنن، استادن، فنڪارن ۽ مذهبي عالمن کي کلي عام اهڙي عمل خلاف ڳالهائڻ گهرجي. مسجدن ۾ جمعي جي خطبن دوران به انساني جان جي اهميت ۽ اهڙي غير ذميواراڻي عمل کان بچڻ بابت آگاهي ڏني وڃي. اسلام انساني جان جي حرمت تي تمام گهڻو زور ڏئي ٿو ۽ بيگناهه ماڻهن کي خطري ۾ وجهڻ جي سخت مذمت ڪري ٿو. پاڪستان جهڙي سماج ۾ مذهبي اڳواڻن جي ڳالهه ماڻهن تي گهرو اثر ڇڏيندي آهي.

ساڳي ريت ٽي وي ڊراما، عوامي آگاهي مهمون ۽ سوشل ميڊيا انفلوئنسرز به ماڻهن جي سوچ تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪري سگهن ٿا. هٿيارن ۽ فائرنگ کي “اسٽائل” يا “مردانگي” طور پيش ڪرڻ بدران، ميڊيا کي انهن خاندانن جو درد ڏيکارڻ گهرجي جيڪي اهڙي لاپرواهي سبب پنهنجا پيارا وڃائي ويٺا آهن.

شايد سڀ کان مضبوط ۽ ڊگهي مدي وارو حل تعليم آهي. پرائمري اسڪولن جي نصاب ۾ عوامي حفاظت، شهري ذميواري ۽ هوائي فائرنگ جي خطرن بابت سبق شامل ٿيڻ گهرجن. ٻارن کي ننڍپڻ کان ئي سيکارڻ گهرجي ته مٿي هلائي ويل گولي به ڪنهن انسان کي قتل ڪري سگهي ٿي. جڏهن شعور ننڍپڻ کان پيدا ٿيندو ته ايندڙ نسلون اهڙين خطرناڪ روايتن کي رد ڪنديون.

اسڪولن ۾ حفاظتي ورڪشاپ، مضمون نويسي جا مقابلا ۽ آگاهي پروگرام منعقد ڪري سگهجن ٿا، جتي شاگرد سماجي ذميواري ۽ خطرناڪ روين بابت بحث ڪن. ممڪن آهي ته اڄ جو تعليم يافته ٻار، سڀاڻي پنهنجي ئي گهر وارن کي اهڙي عمل کان روڪي.

برادرين ۽ پاڙيسرين کي به اهڙي عمل خلاف سماجي سطح تي بيهڻ گهرجي. خاندانن کي اهڙن ماڻهن کي دعوت ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي جيڪي هٿيار کڻي اچڻ يا فائرنگ ڪرڻ لاءِ مشهور هجن. پاڙيسرين کي به خوف يا سماجي دٻاءَ سبب خاموش رهڻ بدران اهڙا واقعا رپورٽ ڪرڻ گهرجن. سماج کي اهو سمجهڻ گهرجي ته اصل عزت ۽ بهادري ماڻهن جي جانين کي خطري ۾ وجهڻ ۾ ناهي، پر ذميواري ۽ احترام سان خوشيون ملهائڻ ۾ آهي. خوشيءَ جو اظهار ڪرڻ لاءِ فائرنگ جي بجاءِ آتش بازي (جيڪا محفوظ هجي)، روشنيون، يا مٺائي ۽ کاڌو ورهائڻ جهڙا بهتر طريقا اختيار ڪيا وڃن.

هڪ اهم ڳالهه جيڪا ڌيان طلب آهي، اها نفسياتي سوچ آهي. ڪيترن ئي علائقن ۾ هٿيارن کي طاقت، حيثيت ۽ مردانگي جي علامت سمجهيو وڃي ٿو. ڪجهه ماڻهو اهو محسوس ڪن ٿا ته عوام آڏو فائرنگ ڪرڻ سان سندن “اثر” وڌي ويندو. اهڙي زهر جهڙي سوچ کي ثقافتي ۽ سماجي سطح تي چئلينج ڪرڻ ضروري آهي. حقيقي طاقت ذميواري، برداشت ۽ انساني جان جي احترام ۾ آهي، نه ڪي لاپرواهي سان گوليون هلائڻ ۾.

دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن اهڙن مسئلن کي سخت قانون، تعليم ۽ شعور ذريعي گهٽايو آهي. جيڪڏهن رياستي ادارا ۽ سماج گڏجي سنجيدگي سان ڪم ڪن ته پاڪستان به اهو ڪري سگهي ٿو.

شادي محبت، خاندان، اميد ۽ نئين زندگيءَ جي شروعات جو نالو آهي. ڪنهن به والدين کي اهو ڏک نه سهڻو پوي ته ڪنهن جي بيوقوفي سبب سندن ٻار جي جان هلي وڃي. ڪنهن به گهوٽ يا ڪنوار جي نئين زندگي ماتم سان شروع نه ٿيڻ گهرجي. ڪنهن به شهري کي پنهنجي گهر ۾ ويهي آسمان مان ايندڙ گولين کان خوفزده نه ٿيڻ گهرجي.

هاڻي وقت اچي ويو آهي ته پاڪستان هوائي فائرنگ کي “روايت” نه، پر هڪ سنگين عوامي خطري طور ڏسي. مضبوط قانون، سخت عملداري، تعليمي سڌارا، سماجي شعور ۽ گڏيل ذميواري ئي هن خطرناڪ عمل کي ختم ڪري سگهن ٿا.

آخر ۾ حاصل مقصد ته خوشيون ملهائڻ هر انسان جو حق آهي، پر اسان جي خوشي ڪنهن ٻئي لاءِ ماتم جو سبب نه بڻجڻ گهرجي. هوا ۾ هلندڙ هر گولي ڪنهن جي موت جو پروانو بڻجي هيٺ ڪرندي آهي. هاڻي وقت اچي ويو آهي ته اسان هڪ ذميوار شهري بڻجون. اچو ته اڄ عهد ڪريون ته اسان نه صرف پاڻ هن بيوقوفاڻي ۽ خطرناڪ عمل کان پري رهنداسين، پر پنهنجي ڀر پاسي جي ماڻهن کي به ان کان روڪينداسين، ته جيئن اسان جي سنڌ ۽ پورو پاڪستان هڪ پرامن ۽ محفوظ جڳهه بڻجي سگهي.

خوشيون اهڙيون هجن جيڪي يادون بڻجن، نه ڪي جنازا .

__________________

سنڌ جي شھر مورو جو عبداللہ عثمان مورائي سُئيڊن ۾ گرائونڊ واٽر انجنيئر آھي. ھُو ناميارو ليکڪ آھي ۽ گھڻي وقت کان انگريزي، سنڌي توڙي اردوءَ ۾ مختلف اخبارن لاءِ ڪالم ۽ سفرناما لکندو رھي ٿو.    soomro.sweden@gmail.com