سال 1934 ۾ شائع ٿيل جارج آرويل جو پھريون ناول Burmese Days برطانوي بيٺڪي راڄ جو تنقيدي نقشو پيش ڪري ٿو. هي ناول 1922ع کان 1927ع تائين امپيريل پوليس آفيسر طور آرويل جي پنهنجي تجربن کان متاثر ٿي لکيو ويو آهي. ناول ۾ برطانوي سلطنت جي تهذيب جي دعوائن جي پٺيان لڪل ظلم، تعصب ۽ اخلاقي زوال جي هڪ حقيقي تصوير پيش ڪئي وئي آهي.
هن ناول جو هڪ مرڪزي موضوع سامراجيت ۽ ان جي منافقت آهي. آرويل ان خيال کي رد ڪري ٿو ته برطانوي راڄ ڪو هڪ شريفاڻو ”تهذيب سيکارڻ جو مشن“ هو. ان جي بدران، هو ان کي هڪ اهڙي نظام طور پيش ڪري ٿو جيڪو استحصال، نسلي برتري ۽ ڪوڙ تي ٻڌل آهي.
انگريزي ادب جو اڀياس
ليکڪا: ديپيڪا ورما
برميز ڊيز (Burmese Days)، جيڪو 1934ع ۾ شايع ٿيو، جارج آرويل جو پهريون ناول آهي. هي ناول 1920ع واري ڏهاڪي جي برما (جنهن کي هاڻي ميانمار چيو وڃي ٿو) ۾ برطانوي نوآبادياتي راڄ جو هڪ تکو ۽ گهرو تنقيدي نقشو پيش ڪري ٿو. هي ناول 1922ع کان 1927ع تائين امپيريل پوليس آفيسر طور آرويل جي پنهنجي تجربن کان متاثر ٿي لکيو ويو آهي. ناول ۾ برطانوي سلطنت جي تهذيب جي دعوائن جي پٺيان لڪل ظلم، تعصب ۽ اخلاقي زوال جي هڪ حقيقي ۽ ڪنهن حد تائين آپ بيتي واري تصوير پيش ڪئي وئي آهي.
هيءَ ڪهاڻي ڪيوڪتاڊا (Kyauktada) جي هڪ پرانهين ضلعي ۾ ترتيب ڏنل آهي، جتي 35 سالن جو هڪ انگريز ڪاٺ جو واپاري، جان فلوري، جنهن جي چهري تي هڪ نمايان نشان آهي، پنهنجي چوڌاري موجود تنگ نظر بيٺڪي سماج ۾ گڏجي هلڻ لاءِ جدوجهد ڪري ٿو. ٻين برطانوي عملدارن ۽ واپارين جي ابتڙ، جيڪي مغرور ۽ کليل نموني نسل پرست آهن، فلوري شاهي زندگيءَ جي منافقت کان بيزاري محسوس ڪري ٿو. سندس ويجهو ساٿي ڊاڪٽر ويراسوامي آهي، جيڪو هڪ پڙهيل لکيل ۽ مخلص هندستاني ڊاڪٽر آهي، جيڪو اڃا تائين برطانوي سلطنت جي نيڪيءَ تي يقين رکي ٿو.
تڪرار تڏهن شروع ٿئي ٿو جڏهن خاص طور تي رڳو يورپين لاءِ مخصوص ڪلب تي زور وڌو وڃي ٿو ته هو ڪنهن هڪ مقامي فرد کي ميمبر طور شامل ڪن. يو پو ڪين، جيڪو هڪ بدعنوان ۽ لالچي برمي مئجسٽريٽ آهي، ڊاڪٽر ويراسوامي خلاف سازشون شروع ڪري ٿو ته جيئن هو پاڻ ڪلب ۾ داخلا حاصل ڪري سگهي. ان سان گڏوگڏ، فلوريءَ جي ذاتي زندگي به الزبيٿ لڪرسٽين جي اچڻ سان مشڪلاتن جو شڪار ٿي وڃي ٿي؛ الزبيٿ هڪ جوان انگريز عورت آهي جيڪا شاديءَ ذريعي سماجي تحفظ جي ڳولا ۾ آهي. فلوري ساڻس جذباتي هم آهنگيءَ جا خواب ڏسي ٿو، پر الزبيٿ آخرڪار انهن ئي سطحي نوآبادياتي رويي جي مالڪ نڪري ٿي جن سان هُو (فلوري) نفرت ڪندو هو. معاملا ان وقت وڌيڪ منجهي پون ٿا جڏهن ورال نالي هڪ مغرور پوليس آفيسر الزبيٿ جو ڌيان حاصل ڪرڻ لاءِ مقابلو ڪري ٿو، ۽ ٻئي پاسي فلوري جي برمي معشوقه، ما هلا مئي، جنهن جو ساڻس تعلق نوآبادياتي سماج جي نسلي ۽ سماجي ڇڪتاڻ کي وائکو ڪري ٿو.
جيئن ئي يو پو ڪين جون سازشون هنگاما ۽ شڪ پيدا ڪن ٿيون، تيئن فلوري جي سچي ۽ انسان دوست رهڻ جي ڪوشش آهستي آهستي سندس شهرت ۽ ذهني سڪون ٻنهي کي برباد ڪري ڇڏي ٿي. ناول هڪ المئي تي ختم ٿئي ٿو جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته ڪيئن سامراجيت نه رڳو غلام قومن پر خود قبضو ڪندڙن کي به نقصان پهچائي ٿي.
هن ناول جو هڪ مرڪزي موضوع سامراجيت ۽ ان جي منافقت آهي. آرويل ان خيال کي رد ڪري ٿو ته برطانوي راڄ ڪو هڪ شريفانه ”تهذيب سيکارڻ جو مشن“ هو. ان جي بدران، هو ان کي هڪ اهڙي نظام طور پيش ڪري ٿو جيڪو استحصال، نسلي برتري ۽ ڪوڙ تي ٻڌل آهي. ناول ۾ يورپي ڪلب هن بند ۽ متعصب دنيا جي علامت بڻجي وڃي ٿي، جيڪا ريڊيارڊ ڪيپلنگ جي لکڻين جهڙوڪ ”دي وائيٽ مينز برڊن“ (The White Man’s Burden) جي بلڪل ابتڙ بيٺل آهي.
ناول ۾ اڪيلائي، نسل پرستي ۽ سماجي حيثيت جي موضوعن کي به ڇهيو ويو آهي. فلوري جي وڏي ۾ وڏي تڪليف پنهنجي سچن خيالن کي کليل نموني بيان نه ڪري سگهڻ آهي. هو پنهنجي آس پاس جي برطانوي برادريءَ کان پنهنجا اصل خيال لڪائي ٿو، ۽ اها جذباتي اڪيلائي کيس آهستي آهستي تباهه ڪري ڇڏي ٿي. آرويل جو خيال آهي ته بدديانتي واري زندگي گذارڻ انسان کي حقيقي انساني لاڳاپن کان ڌار ڪري ڇڏي ٿي ۽ اخلاقي خاليپڻ جو سبب بڻجي ٿي.
بدعنواني ۽ طاقت جو غلط استعمال پڻ اهم موضوع آهن. يو پو ڪين ۽ برطانوي عملدارن جهڙن ڪردارن ذريعي، آرويل ڏيکاري ٿو ته ڪيئن نوآبادياتي نظام هر طرف هٿ چراند، خودغرضي ۽ ناانصافي کي هٿي ڏئي ٿو. اختيار يا طاقت انصاف ذريعي نه پر خوف، ڪوڙ ۽ پسند جي انصاف ذريعي برقرار رکي وڃي ٿي.
هڪ ٻيو اهم موضوع اظهار جي آزادي آهي. آرويل پنهنجي اصل راءِ ۽ جذبن کي دٻائڻ جي خطرن تي زور ڏئي ٿو. هي خيال اڳتي هلي سندس شاهڪار ڪمن جهڙوڪ ”اينيميل فارم“ (Animal Farm) ۽ ”نائنٽين ايٽي فور“ (1984) ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪري ويو. ناول جي هڪ تمام اثرائتي سٽ ان کي واضح ڪري ٿي: ”پنهنجي اصل زندگي راز ۾ گذارڻ هڪ بدعنوان ڪم آهي. انسان کي زندگيءَ جي وهڪري سان گڏ وهڻ گهرجي، نه ڪي ان جي خلاف.“
هن ناول جو گهڻو حصو سڌي طرح آرويل جي برما جي تجربن تان ورتل آهي، خاص طور تي بدعنوان آفيسرن، تشدد واري پوليسنگ، ۽ نوآبادياتي راڄ دوران مقامي ماڻهن کي درپيش ذلتن بابت سندس مشاهدا. سلطنت کان بيزار ٿي، آرويل 1927ع ۾ امپيريل پوليس تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. قانوني ڪارروائي ۽ تڪرار جي خوف سبب، هن ناول جي برطانيه ۾ اشاعت ۾ دير ٿي ۽ اهو پهريون ڀيرو 1934ع ۾ آمريڪا ۾ شايع ٿيو، جنهن کانپوءِ 1935ع ۾ ان جو هڪ ترميم ٿيل برطانوي ايڊيشن آيو.
آرويل جي پوئين علامتي ۽ سياسي ڪهاڻين جي مقابلي ۾، ”برميز ڊيز“ پنهنجي انداز ۾ وڌيڪ حقيقي ۽ تفصيلي آهي. برما جو ماحول، ان جي سخت گرمي، درياءَ ۽ گهاٽا ٻيلا ڪهاڻي جي فضا کي جوڙڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.
جڏهن هي ناول پهريون ڀيرو شايع ٿيو، تڏهن نقادن جي مختلف راءِ سامهون آئي. ڪن ان جي ايمانداري ۽ سامراج تي سخت تنقيد جي تعريف ڪئي، جڏهن ته ڪن جو خيال هو ته ان ۾ موجود ڪاوڙ تمام گهڻي سڌي هئي. پر اڄ، هي ناول انگريزي ادب ۾ قديم ترين ۽ طاقتور ترين نوآبادياتي مخالف ناولن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو، جنهن جي ڀيٽ اڪثر اي. ايم. فورسٽر جي ”اي پيسيج ٽو انڊيا“ (A Passage to India) سان ڪئي ويندي آهي. جيتوڻيڪ ڪجهه هنڌن تي هي ناول جذباتي طور تي ڪافي گهرو آهي، پر پنهنجي توانائي، حقيقت نگاري ۽ اخلاقي قوت جي ڪري يادگار آهي.
سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته ”برميز ڊيز“ سامراج ھٿان ٿيندڙ نفسياتي نقصان کي وائکو ڪري ٿو ۽ انهن خيالن جو تعارف ڪرائي ٿو جن اڳتي هلي آرويل جي ادبي ڪيريئر کي نوان رخ ڏنا، خاص ڪري آمريت، پروپئگنڊا ۽ سياسي بدديانتي بابت سندس شڪ ۽ نظريا. اڄ به، هي ناول پنهنجي سڃاڻپ، طاقت، ۽ انهن ماڻهن جي اذيتن واري اڪيلائي جي ڪري وڏي اهميت رکي ٿو جيڪي مختلف سوچڻ جي جرئت ڪن ٿا.
_______________
انگريزيءَ تان ترجمو: جيمناءِ
ايڊيٽنگ: نصير اعجاز
