اُهي جمعي راتيون؛ سُر، يادون ۽ موسيقي
سنڌي موسيقيءَ جي سُريلي آواز استاد شفيع فقير کي ڀيٽا…
استاد شفيع فقير رڳو هڪ فنڪار ناهي؛ هو هڪ ادارو آهي، هڪ مڪمل ميوزڪ اڪيڊمي آهي. سندس نالو سنڌي موسيقيءَ جي وڏن نالن ۾ شمار ٿئي ٿو.
تحرير: رميش راجا
موسيقي رڳو آوازن جي ترتيب ناهي؛ اها هڪ خاموش طاقت آهي، جيڪا جذبن کي شڪل ڏئي ٿي، دلين کي ڳنڍي ٿي ۽ انهن ڳالهين کي آواز ڏئي ٿي، جيڪي لفظن سان بيان نٿيون ٿي سگهن. انساني تهذيب جي ابتدائي ڌنن کان وٺي ليڊوگ بيٿوون (Ludwig van Beethoven) جهڙن ماهرن جي نفيس تخليقن تائين، لتا منگيشڪر جي امر آواز تائين، پنڊت ڀيم سين جوشي جي ڪلاسيڪي ڪمال تائين ۽ استاد منظور علي خان ۽ استاد محمد جمن جي روحاني گهراين تائين، موسيقي سدائين انسانيت جي ساٿي رهي آهي. اها اسان جي خوشين ۾ به آهي ۽ اڪيلائيءَ ۾ به، اسان جي يادگيرين ۾ به ۽ خوابن ۾ به.
وڏا موسيقار رڳو ڳائڻا نه هوندا آهن؛ اهي انساني زندگيءَ جا قصا بيان ڪندڙ هوندا آهن. هو سر ۽ آواز وسيلي ثقافت، تاريخ ۽ احساسن کي کڻي هلن ٿا ۽ سادن لمحن کي يادگار بڻائين ٿا. جيئن فيڊرڪ نيچي (Friedrich Nietzsche) چيو هو ته: ”موسيقي کان سواءِ زندگي هڪ غلطي هجي ها.“ هي سوچ اسان کي سمجهائي ٿي ته اڄ اسان هتي رڳو ٻڌڻ لاءِ نه، پر هڪ اهڙي آواز کي خراج پيش ڪرڻ لاءِ گڏ ٿيا آهيون، جنهن سنڌ جي دلين کي ڇُهيو آهي.
انهيءَ پسمنظر ۾، سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن (سگا) پنهنجي روايت مطابق سدائين سنڌ جي ثقافتي ورثي، نشانين ۽ اهم فنڪارن کي مڃتا ڏيندي رهي آهي. اڄ حيدرآباد ۾ ٿيندڙ پروگرام ”هڪ شام شفيع فقير جي نانءِ“ رڳو هڪ تقريب ناهي، پر هڪ خراج آهي، هڪ اهڙي آواز کي، جنهن ۾ مٽيءَ جي خوشبو، صوفي فڪر جي گهرائي ۽ سچائي جي سادگي سمايل آهي.
استاد شفيع فقير رڳو هڪ ڳائڻو ناهي؛ هو هڪ تجربو آهي. هو انهن ناياب فنڪارن مان آهي، جن پنهنجي لاءِ موسيقيءَ جي دنيا ۾ الڳ سڃاڻپ ٺاهي آهي. سندس آواز نه رڳو ماڻهن کي وندرائي ٿو، پر سنڌي موسيقيءَ کي نئين جان ۽ نئين روشني ڏئي ٿو. سگا جو اڄوڪو پروگرام رڳو موسيقي جي واڌاري لاءِ ناهي، پر هڪ جيئري اثاثي کي سندس حياتيءَ ۾ مڃتا ڏيڻ لاءِ آهي.
جڏهن شاعر، اديب ۽ فنڪار گڏ ويهندا آهن، ته اها محفل رڳو موسيقي تائين محدود نه رهندي آهي، پر خيالن ۽ احساسن جي گفتگو بڻجي ويندي آهي. حيدرآباد اهڙين محفلن لاءِ هميشه کان هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي سنڌي ثقافت، ادب ۽ موسيقيءَ کي هميشه جڳهه ملي آهي. ان سان گڏ، انهن ماڻهن جو ذڪر به ضروري آهي، جيڪي اهڙيون محفلون ممڪن بڻائين ٿا. پيارن دوستن ۽ ادبي اڳواڻڻ ڊاڪٽر مشتاق ڦل ۽ منظور اڄڻ موسيقي ۽ ادب جا سچا شيدائي آهن. اهي ئي اهي روح آهن، جيڪي اهڙيون تقريبون ترتيب ڏين ٿا—۽ اهو سندن وڏپڻ آهي.
منهنجي لاءِ هي موقعو تمام ذاتي حيثيت رکي ٿو.
1997–98ع دوران، جڏهن مان نوڪريءَ سلسلي ۾ سن ۾ رهندو هئس، تڏهن مونکي هر خميس سائين جيم سيد جي مزار تي استاد شفيع فقير کي ٻڌڻ جو موقعو ملندو هو. اهي شامون اڄ به منهنجي يادگيرين ۾ زنده آهن. اها رڳو موسيقي نه هئي، پر هڪ اهڙو احساس هو، جيڪو لفظن کان مٿانهون هو.
هر خميس، هو ايندو هو، اڪثر جمن دربدر سان گڏ، ۽ ڪڏهن ڪڏهن حليم باغي به ساڻ هوندو هو. ڪيترائي سڃاتل چهرا به گڏ ٿيندا هئا، جن ۾ بشير خان قريشي ۽ ٻيا دوست شامل هوندا هئا. مان پنهنجي سن جن جي دوست شنڪر لال سان گڏ ويندو هئس، جنهن وٽ ٽيپ رڪارڊر هوندو هو، ۽ اسان اهي لمحا ڪيسيٽن ۾ محفوظ ڪندا هئاسين—شايد ان وقت اسان کي خبر نه هئي ته اسان تاريخ محفوظ ڪري رهيا آهيون.
اهي ڪيسيٽون پوءِ مون سان گڏ گمبٽ تائين وينديون هيون، جتي رات جو اسان ساھ شيخ نذير سروهي ۽ ٻين دوستن سان گڏ ويهي وري اهي آواز ٻڌندا هئاسين. اهڙي طرح سن جي موسيقي گمبٽ تائين سفر ڪندي هئي، رڳو ٽيڪنالاجيءَ ذريعي نه، پر محبت ۽ وابستگيءَ ذريعي.
ڪڏهن ڪڏهن، اهي سفر رني ڪوٽ تائين به پهچندا هئا، جتي اسان کليل آسمان هيٺ رات گذاريندا هئاسين ۽ موسيقيءَ جي سرن مان لطف اندوز ٿيندا هئاسين. اهي سادا ڏينهن هئا، پر زندگيءَ سان ڀرپور هئا.
ان وقت، استاد شفيع فقير پنهنجي سفر جي شروعاتي مرحلي ۾ هو. سندس شاگرد، جيڪي اڄ مشهور آهن، اڃا ميدان ۾ نه آيا هئا. سندس آواز به آهستي آهستي وڌيڪ پختو ۽ گهرو ٿي رهيو هو—اهو وقت محنت، سکيا ۽ لگن جو هو.
مون کي اهو به ياد آهي ته ڪيئن هن جديد سنڌي شاعري ڏانهن لاڙو وڌايو. حليم باغي سان گڏ هن شيخ اياز ۽ ٻين شاعرن جي شاعري ڳائڻ شروع ڪئي. ان کان اڳ، صادق فقير ۽ عاشق نظاماڻي هن روايت جي شروعات ڪري چڪا هئا، جڏهن ته سائين رسول بخش پليجو صاحب شيخ اياز جي شاعري کي جيجي زرينا بلوچ جي آواز ۾ پيش ڪرائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو. اهو به ذڪر جوڳو آهي ته شيخ اياز جا سڀ کان وڌيڪ ڪلام زرينا بلوچ ڳايا آهن.
پوءِ جڏهن استاد شفيع فقير جون ڪيسيٽون مارڪيٽ ۾ آيون، ته سندس آواز آهستي آهستي سڄي سنڌ ۾ پکڙجڻ لڳو. هو نه رڳو عام ماڻهن ۾، پر پڙهيل لکيل طبقي ۾ به مقبول ٿي ويو. سندس موسيقيءَ ۾ اهڙي گهراوت هئي، جيڪا سڌي دل ۾ لهي ويندي هئي.
گذريل ٻن ڏهاڪن ۾، سندس شاگردن به وڏي مقبوليت حاصل ڪئي آهي ۽ سندس روايت کي اڳتي وڌايو آهي. اڄ استاد شفيع فقير رڳو هڪ فنڪار ناهي؛ هو هڪ ادارو آهي، هڪ مڪمل ميوزڪ اڪيڊمي آهي. سندس نالو سنڌي موسيقيءَ جي وڏن نالن ۾ شمار ٿئي ٿو.
پر انهن سڀني ڪاميابين کان به وڌيڪ اهم اها ڳالهه آهي ته هو ماڻهن سان ڪهڙو ناتو جوڙي ٿو. جڏهن هو ڳائي ٿو، ته لڳي ٿو ڄڻ هو هر هڪ سان الڳ الڳ ڳالهائي رهيو آهي. اهو ئي موسيقيءَ جو اصل ڪمال آهي.
اڄ جڏهن اسان کيس مڃتا پيش ڪريون ٿا، تڏهن اسان پنهنجي ثقافت، پنهنجي ٻولي ۽ پنهنجي گڏيل يادگيرين کي به عزت ڏئي رهيا آهيون. منهنجي جهڙن ماڻهن لاءِ، هي رڳو هڪ رسمي تقريب ناهي، پر هڪ جذباتي لمحا آهي—شڪريي جا لمحا، انهن سڀني شامَن، انهن سرن ۽ ان الهام لاءِ، جيڪي هن اسان کي ڏنا.
استاد شفيع فقير کي خراج پيش ڪندي، اسان رڳو هڪ عظيم فنڪار کي نه، پر موسيقيءَ جي انهيءَ هميشه رهندڙ طاقت کي سلام پيش ڪريون ٿا، جيڪا شفا ڏئي ٿي، الهام ڏئي ٿي ۽ اسان سڀني کي هڪ ٻئي سان ڳنڍي ٿي.
____________
رميش راجا، هڪ سول انجنيئر، دورانديش رٿابندي ڪندڙ، PMP سرٽيفائيڊ ۽ ادب سان چاهه رکندڙ شخصيت آهي، جنهن کي آرٽ ۽ تفريح جو جنون آهي. ساڻس هن اي ميل تي رابطو ڪري سگهجي ٿو: engineer.raja@gmail.com“
