سُر ۽ سنگيت جي علمي ۽ روحاني افاديت: هڪ اَٿنوميوزڪالاجيڪل مطالعو

سُر ۽ سنگيت انسان جي جذباتي توازن، ذهني ارتقا، ۽ ثقافتي ورثي جي بقا لاءِ انتهائي اهم آهي.

جنهن ماڻهوءَ جي رڳ ۾ راڳ سان تحرڪ پيدا نٿو ٿئي، اهو ماڻهو ناقص، اعتدال کان هٽيل ۽ روحانيت کان پري آهي، ڄڻ جانورن کان به هيڻو آهي

سردار اياز ميمڻ

موسيقيءَ يعني سُر ۽ سنگيت جو انساني تهذيب سان لاڳاپو، سندس ساهه جي تند وانگر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي ثقافتي ورثي ۾ صوفي راڳ ۽ شاهه جي شاعريءَ ۾ موجود سُرن جو نظام، ان جي گهري فڪري حيثيت جو شاهد آهي. هي مطالعو مشهور اديب ۽ مفڪر آغا سليم جي فڪر تي مبني آهي، جنهن ۾ هن موسيقيءَ جي انڪار ڪندڙن جي ذهني ۽ روحاني اڏاوت تي سوال اٿاريو آهي. هي اَٿنوميوزڪالاجيڪل مطالعو موسيقيءَ جي افاديت کي رڳو آواز ۽ وندر تائين محدود نه ٿو ڪري، پر ان کي انسان جي جذباتي ذهانت (Emotional Quotient – EQ)، روحاني صفائي، ۽ آفاقي ضرورت طور پيش ڪري ٿو.

سُر جي فڪري حيثيت ۽ آغا سليم جو فلسفو

آغا سليم جو اهو بنيادي قول، جنهن هن مطالعي جو بنياد رکيو آهي، موسيقيءَ جي نفسياتي اهميت کي تمام مضبوطيءَ سان بيان ڪري ٿو:

”جنهن ماڻهوءَ جي رڳ ۾ راڳ سان تحرڪ پيدا نٿو ٿئي، اهو ماڻهو ناقص، اعتدال کان هٽيل ۽ روحانيت کان پري آهي، ڄڻ جانورن کان به هيڻو آهي.“

نفسياتي تشريح

 ھيءُ فڪر سڌو سنئون نفسياتي علاج (Psychotherapy) جي اصولن سان ڳنڍجي ٿو. سُر ۽ نغمي جو اثر قبول نه ڪرڻ، دراصل ذهني جمود (Psychological Stagnation) يا جذباتي اپاهجپڻي جي نشاني آهي. موسيقي هڪ اوزار طور ڪم ڪري ٿي، جيڪا دماغ جي مختلف حصن کي متحرڪ ڪري ٿي، ۽ ان سان انساني جذباتي نظام کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ مدد ملي ٿي. جيڪو شخص راڳ کي محسوس نٿو ڪري، اهو پنهنجي فطري حس (Instinctive Sense) ۽ روحاني اعتدال کان پري آهي.

ادبي، جمالياتي ۽ ڪائناتي افاديت: سنڌي ادب ۾ سُر ۽ شاعريءَ جو ميلاپ جمالياتي حس (Aesthetic Sense) جي واڌ ويجهه جو سڀ کان وڏو ذريعو آهي.

  شاهه جي Intertextuality ۽ صوفي استعارو:  شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي رسالي ۾ سُرن جو استعمال رڳو ترتيب نه پر صوفي استعارو (Sūfī Symbolism) جي گهري معني جو حامل آهي. بيت، وايون، ۽ ڪافيون، موسيقيءَ جي تال سان گڏجي هڪ انٽرٽيڪسچوئلٽي (Intertextuality) پيدا ڪن ٿا، جيڪي پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سوچن کي هڪ اعلي روحاني سطح تي وٺي وڃن ٿا.

پيدائشي سُنگت ۽ موزارٽ جو فلسفو: موزارٽ جو فلسفو ته موسيقيءَ جو تعلق انسان جي پيدائشي سُنگت (Innate Harmony) سان آهي، اهو ثابت ڪري ٿو ته راڳ فطرت جي سچائيءَ کي پيش ڪرڻ جو سڀ کان سڌو رستو آهي. سُر جي ردم ۾ انسان جي روح ۽ فطرت جي تال (Rhythm) جي هڪجهڙائي لڪل آهي.

موسيقيءَ جي افاديت ۽ تاريخي حيثيت

  قديم روايتن جو تسلسل: موسيقي رڳو ڪنهن هڪ علائقي تائين محدود ناهي، پر اها آفاقي ۽ ڪائناتي آهي.

 حضرت دائود عليه السلام جو معجزو: مذهبي روايتن موجب جڏهن حضرت دائود عليه السلام زبور پڙهندا هئا، تڏهن پهاڙ ۽ پکي سندن راڳ سان گڏجي گونجندا هئا. هي روايت ثابت ڪري ٿي ته آواز ۽ سُر جي قوت اهڙي آفاقي آهي، جيڪا صرف انسانن تي نه، پر سموري ڪائنات تي اثرانداز ٿئي ٿي. هي سُر جي روحاني ۽ ڪائناتي (Cosmic) حيثيت جو وڏو ثبوت آهي.

عرب ۽ هندستاني علمي نظام: عباسي ۽ اندلس جي دور ۾ ابن سينا ۽ فارابي جهڙن عظيم فلسفين موسيقيءَ کي رياضي، طب، ۽ فلسفي جو لازمي جزو قرار ڏنو. عربي روايتن ۾ ’طرب‘ جو تصور (سُر ٻڌڻ سان پيدا ٿيندڙ روحاني ڪيفيت) انسان کي روحاني صفائي (Spiritual Catharsis) ڏئي، ان جي نفسياتي دٻاءُ (Stress) کي دور ڪري ٿو. ان کان سواءِ، هندستان ۾ شروعات ئي راڳ سان ٿيندي آهي، جتي هر راڳ (Rāga) کي مخصوص تاثير سان منسوب ڪري، ان کي جسم جي توانائيءَ جي وهڪري کي متوازن رکڻ جو ذريعو سمجهيو ويندو آهي.

سنگيت ذريعي علاج ۽ علمي ارتقا

  سائنسي بُنياد: سنگيت جي تعليم ۽ افاديت کي بين الاقوامي سطح تي تسليم ڪيو ويو آهي، ۽ ان جو سڌو سنئون واسطو ذهني اڏاوت سان آهي.

ميوزڪ ٿراپي (Music Therapy):جديد تحقيقون ثابت ڪن ٿيون ته سُر ٻڌڻ سان جسم ۾ خوشيءَ جا هارمونز، جهڙوڪ ڊوپامين (Dopamine) ۽ آڪسيٽوسين (Oxytocin) خارج ٿين ٿا، جيڪي ذهني دٻاءُ ۽ پريشاني کي گهٽائين ٿا. فالج ۽ پارڪنسن جي مريضن جي موٽر ريھيبليٽيشن ۾ سُر ۽ تال جو استعمال، دماغ ۾ نوان نيورل رستا (Neural Pathways) ٺاهي، انهن جي حرڪت ۽ ڳالهائڻ جي صلاحيتن کي بهتر بنائي ٿو.

علمي ارتقا (Cognitive Development) : موسيقي جي باقاعده تربيت سان ٻارن ۾ تجويزي سوچ (Abstract Thinking) ۽ مسئلا حل ڪرڻ جون صلاحيتون وڌن ٿيون، جيڪي سڌو سنئون ذهني اڏاوت (Cognitive Architecture) تي مثبت اثرانداز ٿين ٿيون. جيئن سعودي عرب جهڙن ملڪن ۾ موسيقي اڪيڊميون قائم ٿيون آهن، اهو دليل مضبوط ٿئي ٿو ته موسيقي هڪ باقاعده علم (Formal Knowledge) آهي.

سنڌي ثقافتي ورثي جو لازوال ثبوت

  راءِ ڏياچ جي قرباني: سنڌ جي تاريخ ۾ راءِ ڏياچ جو قصو سُر ۽ سنگيت جي غير مادي ۽ روحاني قيمت جو هڪ مثالي ۽ لازمي ثبوت آهي.

  سُر جي مادي قيمت کان مٿاهين حيثيت: ٻيجل نالي راڳيءَ جي سُر ۽ فنڪاريءَ تي راءِ ڏياچ ايترو موهت ٿيو جو کيس سندس گُهر جي جواب ۾ پنهنجو ڪنڌ ڪوري ڏيڻ جو واعدو ڪيو. هن جو اهو عمل رڳو هڪ قرباني نه، پر ان فڪر جو ثبوت آهي ته سنڌ جي ثقافت ۾ سُر کي زندگيءَ کان به وڌيڪ اهم ۽ مقدس سمجهيو ويو. اها حقيقت ثابت ڪري ٿي ته فن ۽ سُر جي حفاظت ۽ عزت، سنڌي تهذيب جي بقا لاءِ هڪ روحاني فرض جي حيثيت رکي ٿي.

هڪ قومي ۽ عالمي ضرورت

هي جامع مطالعو اهو ثابت ڪري ٿو ته سُر ۽ سنگيت انسان جي جذباتي توازن، ذهني ارتقا، ۽ ثقافتي ورثي جي بقا لاءِ انتهائي اهم آهي. ان جي افاديت ڪنهن به شڪ کان مٿي آهي؛ اها انسان کي فطرت سان گڏجي جيئڻ سيکاري ٿي. سُر مختلف ثقافتن ۽ ماڻهن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍي قومي هم آهنگي (Harmony) جو ماحول پيدا ڪن ٿا.

ان ڪري، سنڌ جي علمي ادارن ۽ حڪومت تي لازم آهي ته سُر ۽ سنگيت جي قديم روايتن کي علمي انداز ۾ پڙهائڻ لاءِ نصاب ۾ شامل ڪيو وڃي، ڇو ته موسيقي رڳو وندر ناهي، پر قومي ۽ علمي ارتقا لاءِ هڪ ضروري آفاقي اوزار آهي.

___________

سردار اياز ميمڻ ھڪ سياسي ڪارڪن ھجڻ سان گڏ فري لانس ليکڪ بہ آھي