انصاف جو اصل مفهوم رڳو عدالتن ۾ فيصلا ٿيڻ ناهي، پر زندگيءَ جي هر شعبي ۾ ڪنهن سان ناانصافي نه ڪرڻ ۽ ڪنهن جو جائز حق نه ڦٻائڻ آهي. انصاف جي شروعات گهر کان ٿئي ٿي. اولاد جي وچ ۾ برابري، خاندان ۾ وراثت جي جائز حقن جي ادائيگي، روزمره جي معاملن ۾ سچائي ۽ هڪ ٻئي جي عزت جو خيال رکڻ، اهي سڀ انصاف جا عملي روپ آهن. جيڪو ماڻهو پنهنجي گهر ۾ حقن جي ڀڃڪڙي ڪري ٿو، پر ٻاهر انصاف جون ڳالهيون ڪري ٿو، تنهن جي لفظن ۽ عملن ۾ وڏو تضاد آهي. انصاف کي تقريرن جو موضوع بڻائڻ کان وڌيڪ ضروري آهي ته ان کي پنهنجي ڪردار جو حصو بڻائجي.
حڪيم پريم چاندواڻي
انصاف ڪنهن بہ سماج جي سونهن، ڪنهن قوم جي عظمت ۽ انساني ضمير جي سچائيءَ جو سڀ کان معتبر پيمانو آهي. جنهن معاشري ۾ انصاف زنده هوندو آهي، اتي ڪمزور ماڻهو به پنهنجو ڪنڌ اوچو ڪري جيئندا آهن، حقير سمجهيل انسانن کي به عزت ملندي آهي ۽ طاقتور ماڻهو پنهنجي طاقت کي ٻين جي حقن تي قبضو ڪرڻ جو ذريعو نه بڻائيندا آهن. انصاف جو اصل مفهوم رڳو عدالتن ۾ فيصلا ٿيڻ ناهي، پر زندگيءَ جي هر شعبي ۾ ڪنهن سان ناانصافي نه ڪرڻ ۽ ڪنهن جو جائز حق نه ڦٻائڻ آهي.
انصاف جي تقاضا ڇا آهي؟ ڪوبہ نه ڪنهن جو حق کائي!
هن مختصر سوال ۾ انساني اخلاق، سماجي ذميواري ۽ مهذب زندگيءَ جو مڪمل فلسفو سمايل آهي. جيڪڏهن هر ماڻهو پنهنجي حصي تي قناعت ڪري، ٻين جي حقن جو احترام ڪري ۽ پنهنجي فائدي خاطر ڪنهن کي نقصان نه پهچائي، ته معاشري جون اڌ کان وڌيڪ خرابيون پاڻمرادو ختم ٿي سگهن ٿيون. پر افسوس، جڏهن ذاتي مفاد اجتماعي ڀلائيءَ کان وڏو ٿي وڃي، تڏهن حق تلفيءَ جا اهڙا دروازا کلي وڃن ٿا، جن مان ناانصافي، بي اعتمادي ۽ محروميءَ جون هوائون داخل ٿين ٿيون.
ڪنهن جو حق کائڻ رڳو سندس ملڪيت تي قبضو ڪرڻ جو نالو ناهي. ڪنهن جي محنت جو جائز اجورو نه ڏيڻ، ڪنهن جي امانت ۾ خيانت ڪرڻ، ڪنهن جي جائز حصي کي دٻائڻ، ڪنهن بي پهچ ماڻهوءَ سان امتيازي سلوڪ ڪرڻ ۽ ڪنهن جي مجبوريءَ مان ناجائز فائدو وٺڻ به حق تلفيءَ جون مختلف صورتون آهن. ڪڏهن ڪنهن جو حق ڪوڙ سان کسيو وڃي ٿو، ڪڏهن اثر رسوخ جي آڙ ۾، ته ڪڏهن اهڙي خاموشيءَ سان، جنهن ۾ مظلوم جي دانهن ٻڌڻ وارو ڪير به نٿو رهي. ظلم جي هر صورت انساني وقار کي زخمي ڪري ٿي، ڀلي ان جي پويان ڪيترو به معقول جواز پيش ڪيو وڃي.
زندگيءَ جي خوبصورتي ان ڳالهه ۾ ناهي ته ماڻهو ڪيترو ڪجهه گڏ ڪري ٿو، پر ان ۾ آهي ته هو پنهنجي جائز حصي مان ڪيترو مطمئن رهي ٿو ۽ ٻين جي حصي جي ڪيتري حفاظت ڪري ٿو. دولت جي گهڻائي ڪنهن کي عزت وارو نٿي بڻائي، جيڪڏهن ان جي ڪمائيءَ ۾ ڪنهن جو حق دٻيل هجي. وڏو عهدو ڪنهن جي عظمت جو ثبوت نٿو بڻجي، جيڪڏهن ان عهدي جي ڇانوَ ۾ ڪمزور ماڻهن سان ناانصافي ٿئي. حقيقي عظمت ان شخص جي آهي، جيڪو طاقت رکندي به زيادتي نه ڪري، موقعو ملندي به خيانت نه ڪري ۽ ڪنهن جي بي وسيءَ کي پنهنجي فائدي جو وسيلو نه بڻائي.
انصاف جي شروعات گهر کان ٿئي ٿي. اولاد جي وچ ۾ برابري، خاندان ۾ وراثت جي جائز حقن جي ادائيگي، روزمره جي معاملن ۾ سچائي ۽ هڪ ٻئي جي عزت جو خيال رکڻ، اهي سڀ انصاف جا عملي روپ آهن. جيڪو ماڻهو پنهنجي گهر ۾ حقن جي ڀڃڪڙي ڪري ٿو، پر ٻاهر انصاف جون ڳالهيون ڪري ٿو، تنهن جي لفظن ۽ عملن ۾ وڏو تضاد آهي. انصاف کي تقريرن جو موضوع بڻائڻ کان وڌيڪ ضروري آهي ته ان کي پنهنجي ڪردار جو حصو بڻائجي.
ڪاروبار، ملازمت، سماجي ادارن ۽ عوامي خدمتن ۾ به انصاف جو اصول بنيادي اهميت رکي ٿو. ڪنهن جو جائز معاوضو روڪڻ، سفارش جي بنياد تي حق دار کي پوئتي ڌڪڻ، سرڪاري وسيلن کي ذاتي ملڪيت سمجهڻ يا ڪنهن بي پهچ شخص کي سندس جائز حق لاءِ دربدر ڪرڻ، اهي سڀ اهڙا عمل آهن، جيڪي معاشري جي اخلاقي بنيادن کي ڪمزور ڪن ٿا. قانون جي حڪمراني تڏهن مضبوط ٿيندي، جڏهن حق ۽ ذميواريءَ جو معيار سڀني لاءِ هڪجهڙو هوندو ۽ ڪنهن جي حيثيت، دولت يا تعلق جي بنياد تي انصاف جو ميزان نه جهڪندو.
ناانصافيءَ جو نقصان رڳو ان شخص تائين محدود نٿو رهي، جنهن جو حق کسيو وڃي ٿو. ان سان ماڻهن جو اعتماد ٽٽي ٿو، دلين ۾ ڪاوڙ پيدا ٿئي ٿي ۽ سماجي هم آهنگيءَ کي ڌڪ رسي ٿو. جڏهن حق دار کي سندس حق نٿو ملي، تڏهن محنت جو قدر گهٽجي ٿو ۽ ناجائز طريقن سان اڳتي وڌڻ جو رجحان وڌي ٿو. ان جي ابتڙ، جڏهن انصاف کي يقيني بڻايو وڃي ٿو، تڏهن اعتماد پيدا ٿئي ٿو، صلاحيتن کي اڳتي وڌڻ جو موقعو ملي ٿو ۽ ترقيءَ جا رستا وڌيڪ پائيدار ٿين ٿا.
اسان کي اهو به سمجهڻ گهرجي ته انصاف رڳو پنهنجو حق گهرڻ جو نالو ناهي؛ ٻين جو حق تسليم ڪرڻ به اوترو ئي ضروري آهي. ماڻهو اڪثر پنهنجي محروميءَ تي آواز اٿاريندا آهن، پر جڏهن ڪنهن ٻئي سان ناانصافي ٿئي ٿي، تڏهن مصلحت جي نالي ۾ خاموش ٿي ويندا آهن. اهڙي چونڊيل همدردي انصاف جي روح سان ٺهڪي نٿي اچي. اصول اهو هجڻ گهرجي ته جيڪو حق اسان پنهنجي لاءِ ضروري سمجهون ٿا، اهو ئي حق ٻين لاءِ به تسليم ڪريون.
اڄ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته انصاف کي نعري مان ڪڍي عمل ۾ آندو وڃي. هر ماڻهو پنهنجي ضمير کان سوال ڪري: ڇا منهنجي ڪنهن عمل سان ڪنهن جو حق متاثر ٿئي ٿو؟ ڇا مان پنهنجي فائدي خاطر ڪنهن سان زيادتي ته نٿو ڪريان؟ ڇا مون وٽ ڪنهن جي امانت، محنت يا جائز حصي جو قرض ته باقي ناهي؟ جيڪڏهن جواب ها ۾ آهي، ته اصلاح جو پهريون قدم پنهنجي غلطي تسليم ڪرڻ ۽ حق واپس ڪرڻ آهي.
اچو ته ذاتي مفادن جي تنگ دائري مان نڪري انصاف، ديانت ۽ انسان دوستيءَ کي پنهنجي زندگيءَ جو اصول بڻايون. حق دار کي سندس حق ڏيون، ڪمزور جي آواز کي اهميت ڏيون، ناجائز فائدي کان پاسو ڪريون ۽ پنهنجي عمل سان اهڙو سماج اڏيون، جتي ڪنهن کي پنهنجي حق لاءِ ذليل نه ٿيڻو پوي. ياد رکڻ گهرجي ته انصاف جي سربلنديءَ لاءِ وڏين تقريرن کان وڌيڪ ننڍن، سچن ۽ عملي قدمن جي ضرورت هوندي آهي.
انصاف جو سڀ کان سادو، پر سڀ کان وڏو اصول اهو آهي ته جيڪو حق اوهان کي پنهنجو پيارو آهي، اهو ئي حق ٻين لاءِ به پيارو سمجهو. ڪنهن جو حق نه کائو، ڪنهن سان زيادتي نه ڪريو ۽ جتي حق تلفي ڏسو، اتي پنهنجي وس آهر حق جي حمايت ڪريو؛ ڇو ته مهذب سماج جي سڃاڻپ ماڻهن جي دولت سان نه، پر سندن انصاف پسنديءَ سان ٿيندي آهي.
__________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ھُو ڏوڪريءَ ۾ رھي ٿو.
