ڊاڪٽر نارائڻ هيمنداس سامتاڻي: جوھي سنڌ ۾ جنم وٺندڙ ٻُڌمت جو جڳ مشھور عالم

ڊاڪٽر نارائڻ هيمنداس سامتاڻي کي سنڌ ۾ جنم وٺندڙ انهن نامور عالمن مان هڪ طور ياد رکيو ويندو آهي، جن پنهنجي علمي لگن ۽ تحقيق ذريعي بين الاقوامي سطح تي نالو ڪمايو. ٻُڌ اسٽڊيز، پالي ادب، مسودن جي تحريري ترتيب ۽ بين الاقوامي علمي تعاون ۾ سندس خدمتن کي سڄي دنيا جا محقق اڄ به قدر جي نگاهه سان ڏسن ٿا.

​ڊاڪٽر نارائڻ هيمنداس سامتاڻي ٻُڌمت، پالي ۽ سنسڪرت ٻوليءَ جو هڪ ناميارو عالم هو، جنهن پنھنجي علمي ۽ تحقيق وارين خدمتن جي ڪري نه صرف هندستان پر بين الاقوامي سطح تي مڃتا ماڻي. پنهنجي تحقيق، تدريس ۽ تحريرن ذريعي هن ٻُڌمت جي ترقي ۽ قديم ٻُڌ نُسخن کي ايندڙ نسلن لاءِ محفوظ ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

​ڊاڪٽر سامتاڻي 10 جون 1924ع تي ضلعي دادوءَ جي شهر جوهيءَ ۾ جنم ورتو. هن ابتدائي تعليم دادوءَ مان حاصل ڪئي ۽ پوءِ ڪراچيءَ مان وڌيڪ پڙهيو. هندستان جي ورهاڱي کانپوءِ هُو هندستان لڏي ويو، جتي هن اعليٰ تعليم حاصل ڪئي ۽ پاڻ کي قديم هندوستاني ٻولين ۽ ٻُڌمت جي فلسفي جي مطالعي لاءِ وقف ڪري ڇڏيو.

​هن نالندا يونيورسٽي، بهار مان پالي ۽ سنسڪرت ۾ ماسٽرس جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ پوءِ دهلي يونيورسٽيءَ مان پي ايڇ ڊي ڪئي. سندس تحقيقي ۽ علمي سگهه کيس ٻُڌمت جي ادب، قديم نسخن جي تنقيدي جائزي ۽ قديم مسودن جي تحقيقي مطالعي جي اهل بڻايو.

​ڊاڪٽر سامتاڻيءَ جي اهم ترين علمي حاصلات مان هڪ ’ارٿ ونيسچايا-سوتر‘ (Aṛthaviniścaya-Sūtra) ۽ ان جي شرح ’نيبنڌن‘ (Nibandhana) جي پالي مسودي جي تحريري ترتيب ۽ نئين سِر ترتيبِ هئي، جيڪو تبت مان ناميارن عالمن هٿ ڪيو هو. هي عظيم علمي ڪم 1971ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ٻوڌي تحريري مطالعي ۽ عالمي تحقيقي دنيا ۾ هڪ نمايان اضافو ڪيو.

​سندس علمي شهرت هندستان تائين محدود نه رهي. 1975ع ۾ کيس ڊينمارڪ ۾ ٻُڌمت تي ليڪچر ڏيڻ ۽ عالمي سطح تي مڃيل تحقيقي پروجيڪٽ ’ڪريٽيڪل پالي ڊڪشنري‘ (Critical Pali Dictionary) جي ترتيب ۾ تعاون لاءِ مدعو ڪيو ويو.

​1976ع ۾، ڊاڪٽر سامتاڻي يونيورسٽي آف وسڪونسن-ميڊيسن (USA) ۾ وزٽنگ پروفيسر طور خدمتون سرانجام ڏنيون، جتي هن شاگردن ۽ محققن سان ٻوڌي مطالعي بابت پنهنجا معلوماتي ويچار ونڊيا. سندس بين الاقوامي علمي مصروفيتون ان ڳالهه جو ثبوت هيون ته سڄي دنيا جي علمي ادارن ۾ سندس تحقيقي پورھئي کي ڪيڏي احترام جي نگاهه سان ڏٺو ويندو هو.

​ڊاڪٽر سامتاڻي سرناٿ، بنارس ۾ واقع ’ڀڪشو جگديش ڪاشپ انسٽيٽيوٽ آف ٻوڌسٽ ائنڊ ايشين اسٽڊيز‘ جي ڊپٽي ڊائريڪٽر طور پڻ قيمتي خدمتون سرانجام ڏنيون، جتي هن ٻُڌ ۽ ايشيائي مطالعي جي تحقيقات ۽ اعليٰ تعليم ۾ وڏو حصو وڌو.

​سندس قابليت کي مڃيندي، کيس ٿائلينڊ جي شهر چيانگ مائي (Chiang Mai) ۾ انڊين اسٽڊيز جو وزٽنگ پروفيسر مقرر ڪيو ويو. هن اتي 1977ع کان 1979ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون، جنهن سان هندستان ۽ ٿائلينڊ وچ ۾ علمي ۽ ثقافتي لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.

​بنارس هندو يونيورسٽيءَ ۾، ڊاڪٽر سامتاڻيءَ پالي ۽ ٻوڌسٽ اسٽڊيز شعبي ۾ تحقيقي ۽ تدريسي خدمتون ڏنيون. پالي ٻوليءَ جي ليڪچرار طور شروعات ڪرڻ کانپوءِ کيس 1979ع ۾ ’ريڊر‘ (Reader) جي عهدي تي ترقي ڏني وئي. پنهنجي تدريس، تحقيقي رهنمائي ۽ علمي اشاعتن ذريعي هن شاگردن ۽ محققن جي ڪيترن ئي نسلن کي متاثر ڪيو. هو هڪ شاندار علمي ۽ تحقيقي ڪئريئر کانپوءِ 1984ع ۾ يونيورسٽي جي سروس مان رٽائر ٿيو.

​ڊاڪٽر نارائڻ هيمنداس سامتاڻيءَ کي سنڌ ۾ جنم وٺندڙ انهن نامور عالمن مان هڪ طور ياد رکيو ويندو آهي، جن پنهنجي علمي لگن ۽ تحقيق ذريعي بين الاقوامي سطح تي نالو ڪمايو. ٻُڌ اسٽڊيز، پالي ادب، مسودن جي تحريري ترتيب ۽ بين الاقوامي علمي تعاون ۾ سندس خدمتن کي سڄي دنيا جا محقق اڄ به قدر جي نگاهه سان ڏسن ٿا.ھُو هڪ اهڙو عالم ھو جنهن جي زندگي علمي، ثقافتي تحقيق ۽ ٻوڌي مطالعي جي ترقيءَ لاءِ وقف ٿيل هئي.

_____________

انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي ٿورن سان

(انگريزيءَ مان ترجمو: جيمناءِ. ايڊيٽنگ: نصير اعجاز)