صوفي مزاج جو مطلب دنيا کان ڀڄڻ نه، پر دنيا ۾ رهي نفرت کان پاڻ کي بچائڻ آهي؛ خاموشيءَ سان ظلم سهڻ نه، پر حق جي ڳالهه اهڙي وقار سان ڪرڻ آهي، جو انسانيت جي حرمت به قائم رهي ۽ سچ جو آواز به بلند ٿئي
حڪيم پريم چاندواڻي
سنڌ جي مٽيءَ ۾ محبت جي خوشبو، هوا ۾ امن جو پيغام ۽ ماڻهن جي دلين ۾ انسان دوستيءَ جو هڪ اهڙو تصور سمايل آهي، جيڪو صدين جي سفر باوجود پنهنجي اهميت نٿو وڃائي. سنڌ رڳو جاگرافيائي خطي جو نالو ناهي، پر هڪ فڪري روايت، هڪ روحاني ڪيفيت ۽ هڪ انساني قدر جو نالو آهي. هتي جي تهذيب جو اصل حسن عمارتن جي اوچائيءَ ۾ نه، پر دلين جي وسعت ۾، زبان جي مٺاس ۾ ۽ ٻين جي ڏکن کي پنهنجو سمجهڻ واري احساس ۾ لڪل آهي. سنڌي سماج جي سڃاڻپ جڏهن پنهنجي اصل روح سان جڙيل رهي ٿي، تڏهن ان جو مزاج صوفي بڻجي پوي ٿو.
صوفي مزاج جو مطلب دنيا کان ڀڄڻ نه، پر دنيا ۾ رهي نفرت کان پاڻ کي بچائڻ آهي؛ خاموشيءَ سان ظلم سهڻ نه، پر حق جي ڳالهه اهڙي وقار سان ڪرڻ آهي، جو انسانيت جي حرمت به قائم رهي ۽ سچ جو آواز به بلند ٿئي. تصوف انسان کي پنهنجي اندر جهاتي پائڻ، پنهنجي انا کي سڃاڻڻ ۽ پنهنجي عملن جو احتساب ڪرڻ سيکاري ٿو. جيڪو ماڻهو ٻين جي عيبن تي نظر رکڻ کان اڳ پنهنجي ڪردار جو آئينو ڏسي ٿو، اهو ئي روحاني سجاڳيءَ ڏانهن پهريون قدم کڻي ٿو.
شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي فڪر ۾ انسان ڪامل، محبت، سچائيء ۽ وفا جا اهڙا روشن پهلو ملن ٿا، جيڪي ڪنهن هڪ ذات، قبيلي يا عقيدي تائين محدود ناهن. سچل سرمست جي فڪر ۾ به انساني آزادي، محبت ۽ ظاهري فرقن کان مٿانهين سوچ جو پيغام موجود آهي. انهن بزرگن جي عظمت رڳو سندن شاعريءَ ۾ نه، پر ان فڪر ۾ آهي، جيڪو انسان کي انسان سان جوڙي ٿو. سندن پيغام جي روشنيءَ ۾ ڏسجي ته نفرت جي هر ديوار انساني روح کي سوڙهو ڪري ٿي، جڏهن ته محبت جو هر قدم سماج جي افق کي وسيع بڻائي ٿو.
پر اڄ اسان کي پنهنجي سماجي روين جو جائزو وٺڻ جي ضرورت آهي. جيڪڏهن اسان جي زبان تي صوفين جا بيت هجن، پر دل ۾ ساڙ ۽ حسد هجي؛ محفلن ۾ امن جا گيت هجن، پر عملي زندگيءَ ۾ تعصب هجي؛ درگاهن تي عقيدت جا گل چاڙهيون، پر گهر موٽي ڪنهن محتاج جي تڪليف کان اکيون ڦيرايون، ته پوءِ اسان کي پاڻ کان پڇڻ گهرجي ته صوفي فڪر اسان جي ڪردار ۾ ڪيترو زنده آهي؟ بزرگن سان محبت جو حقيقي ثبوت سندن نالي جا نعرا نه، پر سندن تعليم تي عمل ڪرڻ آهي.
سنڌي سماج جي اصل طاقت ان جي ثقافتي رنگن، ٻوليءَ جي مٺاس، مهمان نوازي، گڏيل رهڻي ڪهڻي ۽ ڏک سک ۾ هڪ ٻئي جي ساٿ ڏيڻ واري روايت ۾ آهي. انهن خوبين کي محفوظ رکڻ لاءِ ضروري آهي ته اختلاف کي دشمني نه بڻايون، غربت کي حقارت جي نگاهه سان نه ڏسون ۽ ڪنهن انسان جي عزت کي سندس دولت، حيثيت يا لباس سان نه توريون. سماج تڏهن خوبصورت بڻجي ٿو، جڏهن طاقتور ماڻهو ڪمزور جو سهارو بڻجي، امير غريب جي تڪليف سمجهي ۽ هر شخص ٻئي جي عزت کي پنهنجي عزت سمجهي.
صوفي مزاج جو هڪ اهم اصول اهو به آهي ته انسان پنهنجي ذاتي مفاد کان مٿي ٿي اجتماعي ڀلائيءَ جو سوچڻ سکي. خودغرضي رشتن کي ڪمزور ڪري ٿي، لالچ اعتماد کي کائي ٿي ۽ انا محبت جي وچ ۾ فاصلا پيدا ڪري ٿي. ان جي ابتڙ، رحم، همدردي، سچائي ۽ انصاف اهڙا قدر آهن، جيڪي سماج جي بنيادن کي مضبوط ڪن ٿا. ڪنهن بکئي کي ماني ڏيڻ، ڪنهن مايوس انسان کي اميد ڏيارڻ، ڪنهن مظلوم جي حق ۾ آواز اٿارڻ ۽ ڪنهن اڪيلي شخص جي ڳالهه ڌيان سان ٻڌڻ به انسان دوستيءَ جا روشن عمل آهن. نيڪيءَ جي عظمت ان جي ڏيکاءَ ۾ نه، پر ان جي خلوص ۾ آهي.
سنڌ کي پنهنجي صوفي روايت تي فخر ڪرڻ جو پورو حق آهي، پر فخر سان گڏ ذميواري به لازم آهي. اسان جي گهرن ۾ محبت، بازارن ۾ ايمانداري، رشتن ۾ وفاداري، معاملن ۾ انصاف ۽ اجتماعي زندگيءَ ۾ برداشت پيدا ٿيندي، تڏهن ئي سنڌ جي صوفي مزاج جي سونهن عملي صورت اختيار ڪندي. ثقافت جو تحفظ رڳو لباس، راڳ ۽ ميلن تائين محدود نه هئڻ گهرجي؛ ان جي روح، يعني انسان دوستي، امن ۽ ڀائيچاري کي به زنده رکڻو پوندو.
اچو ته پنهنجي اندر جي نفرت کي محبت سان، تڪبر کي عاجزيءَ سان ۽ بيحسيءَ کي همدرديءَ سان بدلائڻ جو عزم ڪريون. پنهنجي ٻارن کي رڳو پنهنجي تهذيب جا قصا نه ٻڌايون، پر کين پنهنجي عمل سان سيکاريون ته اختلاف باوجود گڏ رهي سگهجي ٿو، سچ ڳالهائي سگهجي ٿو ۽ ڪنهن جي دل ڏکائڻ کان سواءِ به پنهنجي ڳالهه چئي سگهجي ٿي. پنهنجي پاڙي، ڳوٺ ۽ شهر ۾ اهڙو ماحول پيدا ڪريون، جتي ڪنهن جي عقيدي، ٻوليء، ذات يا حيثيت سبب ان جي عزت ۾ گهٽتائي نه اچي.
سنڌي سماج جي حقيقي عظمت تڏهن ظاهر ٿيندي، جڏهن صوفي مزاج اسان جي شاعريءَ مان نڪري اسان جي روزمره جي زندگيءَ ۾ داخل ٿيندو. اچو ته محبت کي نعرو نه، عمل بڻايون؛ انسانيت کي موضوع نه، پنهنجو اصول بڻايون؛ ۽ سنڌ جي صوفي ورثي کي ماضيءَ جي يادگار نه، مستقبل جي رهنما روشني بڻايون. ڇو ته سنڌ جي سڃاڻپ جو سڀ کان سهڻو عنوان اهو ئي آهي: سنڌي سماج، صوفي مزاج؛ دلين ۾ محبت، روين ۾ انسانيت ۽ زندگيءَ ۾ امن جو راڄ.
___________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي
