پاڪستان جا وڃايل ۽ موجوده علمي هيرا: ڇا اسان وري نوبيل انعام کٽي سگهنداسين؟

اسان وٽ باصلاحيت ذهنن جي کوٽ ناهي، کوٽ آهي انهن کي سڃاڻڻ، سنڀالڻ ۽ عالمي معيار جي تحقيق جا موقعا فراهم ڪرڻ جي.

پاڪستان کي ڪراچي، ڄامشوري، حيدرآباد، سکر، لاهور، اسلام آباد، پشاور ۽ ٻين علمي مرڪزن ۾ جديد گڏيل تجربيگاهون قائم ڪرڻ گهرجن، جتي مختلف يونيورسٽين جا محقق هڪ ٻئي سان گڏجي ڪم ڪري سگهن. پرڏيهه ۾ موجود پاڪستاني ماهرن کي به انهن ادارن سان ڳنڍيو وڃي. ادب، امن ۽ معاشيات جي شعبن کي به ساڳي اهميت ڏيڻ گهرجي. سنڌي، اردو، پنجابي، پشتو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جي معياري ادب جا عالمي ترجما ڪرايا وڃن، انساني حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ادارن کي آزادي ۽ تحفظ ملي، ۽ معاشي تحقيق کي سرڪاري پاليسين سان ڳنڍيو وڃي. علم جي ترقي ڪنهن هڪ شعبي تائين محدود ناهي؛ هڪ صحتمند ۽ باشعور سماج لاءِ سائنس، ادب، فلسفو، اقتصاديات ۽ انساني حق سڀ هڪ ٻئي جا ساٿي آهن.

تحرير: ڪلاونتي راجا

اخبارون، رسالا، ٽيليويزن ۽ سوشل ميڊيا هن سال جي نوبيل انعام ماڻيندڙ عظيم سائنسدانن، اديبن ۽ ماهرن جي خبرن سان ڀريا پيا آهن. طب، فزڪس، ڪيمسٽري، ادب معاشيات ۽ امن جي شعبن ۾ دنيا جي انهن شخصيتن کي چونڊيو ويو آهي، جن پنهنجي تحقيق، تخليق ۽ خدمتن سان انساني علم ۽ زندگيءَ کي نوان رخ ڏنا آهن. هر شعبي لاءِ ساڍا ٽيٽيھ ڪروڙ پاڪستاني  رپين جي انعامي رقم مقرر آهي، جيڪا ھر فاتح ۾ ورهائي ويندي آهي. انهن ڪاميابين کي ڏسندي منهنجي ذهن ۾ هڪ سوال بار بار اڀري ٿو ته ڇا پاڪستان جا سائنسدان، اديب ۽ ماهر به اهڙا عالمي اعزاز حاصل ڪري سگهن ٿا؟ ڇا اسان وٽ اهڙا ذهن موجود ناهن، جيڪي انسانيت کي نيون دريافتون، نوان خيال ۽ نوان رستا ڏئي سگهن؟ يا اصل مسئلو صلاحيتن جي کوٽ نه، پر انهن کي سڃاڻڻ ۽ اڳتي وڌائڻ واري ماحول جي اڻهوند آهي؟

پاڪستان جي علمي ۽ سائنسي تاريخ ٻڌائي ٿي ته هن ڌرتيءَ تي غيرمعمولي صلاحيتن جي ڪڏهن به کوٽ نه رهي آهي. هتان اهڙا ذهن پيدا ٿيا، جن دنيا جي وڏن تحقيقي ادارن ۾ پنهنجو نالو روشن ڪيو، نيون ايجادون ڪيون، انساني بيمارين جي علاج جا رستا کوليا ۽ علم جي نون افقن تائين رسائي حاصل ڪئي. پر افسوس، انهن مان ڪيترن کي پنهنجي وطن ۾ اهي سهولتون، وسيلا ۽ موقعا نه ملي سگهيا، جيڪي سندن قابليت جي تقاضا هئا. ڪي پرڏيهه هليا ويا، ڪي محدود وسيلن ۾ پنهنجي عمر تحقيق جي نالي ڪري ڇڏي، ته ڪي پنهنجو قيمتي علمي ورثو ڇڏي دنيا مان موڪلائي ويا.

ڊاڪٽر عبدالسلام (1926ع کان 1996ع) ان سلسلي جو سڀ کان روشن ۽ سبق آموز مثال آهي. هن 1979ع ۾ فزڪس جو نوبيل انعام حاصل ڪري ثابت ڪيو ته پاڪستان جو سائنسدان به دنيا جي اعليٰ ترين سائنسي مقام تائين پهچي سگهي ٿو. هن ڪائنات جي بنيادي طبعياتي قوتن بابت اهڙي نظرياتي تحقيق ڪئي، جنهن جديد فزڪس کي نئون رخ ڏنو. پر جڏهن هو پاڪستان ۾ تحقيق ڪرڻ گهري پيو، تڏهن کيس گهربل سهولتون ۽ سائنسي ماحول نه ملي سگهيو. نتيجي ۾ 1954ع ۾ برطانيا هليو ويو، جتي سندس علمي صلاحيتن کي اڳتي وڌڻ جا موقعا مليا. بعد ۾ سندس مذهبي سڃاڻپ سبب ملڪ اندر سندس مڃتا پڻ متاثر ٿي. هن اٽليءَ ۾ بين الاقوامي نظرياتي طبعيات جو اهڙو مرڪز قائم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، جنهن مان دنيا جي ڪيترن ترقي پذير ملڪن جا سائنسدان فائدو وٺندا رهيا. سوچڻ جي ڳالهه آهي ته جيڪڏهن اهڙو عالمي مرڪز پاڪستان ۾ قائم ٿئي ها ته اڄ اسان جي سائنسي دنيا ڪيتري مختلف هجي ها!

پنجاب جي شهر ميان چنون ۾ ڄاول ڊاڪٽر ايوب خان اُمايا (1930ع کان 2008ع) به اهڙو ئي غيرمعمولي ذهن هو، جنهن دماغي جراحيءَ ۾ هڪ انقلابي اوزار ايجاد ڪيو. ان جي مدد سان مخصوص دوائون سڌو دماغ ۽ اعصابي نظام تائين پهچائڻ ممڪن ٿيو. سندس ايجاد اڄ به دنيا جي اسپتالن ۾ دماغ جي ڪينسر ۽ ٻين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هن پنهنجي اهم تحقيق آمريڪا ۾ ڪئي. سندس ڪاميابي ان حقيقت کي اجاگر ڪري ٿي ته جڏهن ذهانت کي جديد تجربيگاهون، وسيلا ۽ سازگار ماحول ملي ٿو ته هڪ فرد جي ايجاد سڄي انسانيت لاءِ نعمت بڻجي سگهي ٿي.

ڊاڪٽر سليم الزمان صديقي (1897ع کان 1994ع) قدرتي ٻوٽن، خاص طور نم ۽ سرپگنڌا مان اهم ڪيميائي مادا دريافت ڪري دوا ساز تحقيق ۾ نمايان مقام حاصل ڪيو. هن ڪراچيءَ ۾ سائنسي ادارن جي تعمير ۽ نوجوان محققن جي تربيت ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪيو. کيس سرڪاري ۽ عالمي مڃتا ضرور ملي، پر سندس تحقيق کي جديد دوا ساز صنعت سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍيو وڃي ها ته پاڪستان قدرتي دوائن جي تحقيق ۽ پيداوار ۾ وڌيڪ اڳڀرو ٿي سگهي ها.

اهڙيءَ طرح پروفيسر رياض الدين (1930ع کان 2013ع)، جيڪو ڊاڪٽر عبدالسلام جو شاگرد ۽ ساٿي هو، بنيادي ذرڙن ۽ انهن جي قوتن بابت اهم تحقيق ڪئي. هن ملڪ اندر رهي فزڪس جي تعليم، تحقيقي ادارن ۽ نوجوان سائنسدانن جي تربيت لاءِ زندگي وقف ڪئي. سندس خدمتون ٻڌائين ٿيون ته محدود وسيلن باوجود به عالمي معيار جي علمي ڪم کي اڳتي وڌائي سگهجي ٿو، پر ان جي تسلسل لاءِ مضبوط ادارا ۽ مستقل سرپرستي ضروري آهن.

علم ۽ تخليق جي دنيا ۾ سنڌ جي عظيم شاعر شيخ اياز (1923ع کان 1997ع) کي ڪيئن وساري سگهجي ٿو؟ هن سنڌي شاعريءَ کي فڪر، احساس، آزادي، محبت ۽ انسان دوستيءَ جا نوان رنگ ڏنا. سندس شاعريءَ ۾ ڌرتيءَ جي خوشبو، انسان جي درد ۽ آزاديءَ جي آرزوءَ سان گڏ اهڙا آفاقي احساس موجود آهن، جيڪي ٻوليءَ ۽ سرحدن جون حدون اورانگهي سگهن ٿا. جيڪڏهن سندس تخليقن جا معياري ترجما عالمي ٻولين ۾ ڪرايا وڃن ها ۽ انهن کي بين الاقوامي ادبي دنيا تائين منظم نموني پهچايو وڃي ها ته سنڌي ادب جي سڃاڻپ وڌيڪ وسيع ٿي سگهي ها. نوبيل انعام ملڻ جي ضمانت ته ڪنهن کي به نٿي ڏئي سگهجي، پر عالمي ادب ۾ پنهنجي جاءِ پيدا ڪرڻ لاءِ سنڌي ٻوليءَ وٽ تخليقي سرمايو ضرور موجود آهي.

انساني حقن ۽ امن جي ميدان ۾ آءِ اي رحمان (1930ع کان 2021ع) جي خدمتن کي پڻ ياد رکڻ گهرجي. هن پنهنجي زندگي جمهوريت، مذهبي رواداري، عورتن، مزدورن، اقليتن ۽ محروم طبقن جي حقن لاءِ وقف ڪئي. سندس جدوجهد ثابت ڪري ٿي ته انسانيت جي خدمت رڳو تجرباگاهن ۾ نه، پر ظلم، امتياز ۽ ناانصافيءَ خلاف آواز اٿارڻ سان به ڪري سگهجي ٿي. اهڙين شخصيتن جي خدمتن کي عالمي سطح تي متعارف ڪرائڻ ۽ سندن فڪري ورثي کي محفوظ ڪرڻ به قومي ذميواري آهي.

پر سوال رڳو انهن شخصيتن جو ناهي، جيڪي هاڻي اسان جي وچ ۾ ناهن. وڌيڪ اهم سوال انهن باصلاحيت ذهنن جو آهي، جيڪي اڄ به زنده آهن، تحقيق ڪري رهيا آهن ۽ جن جي علم مان پاڪستان توڙي دنيا کي اڃا گهڻو فائدو پهچي سگهي ٿو.

ڪراچيءَ ۾ پرورش پائيندڙ ڊاڪٽر نرگس ماوالوالا آمريڪا ۾ ڪشش ثقل جي لهرن جي تاريخي سڃاڻپ واري تحقيق ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ان دريافت سان لاڳاپيل سائنسدانن کي 2017ع ۾ فزڪس جو نوبيل انعام مليو، جيتوڻيڪ نرگس پاڻ انعام حاصل ڪندڙن ۾ شامل نه هئي. سندس ڪاميابي پاڪستان جي نوجوانن لاءِ روشن مثال آهي ته اسان جي اسڪولن ۾ پڙهندڙ ٻار به ڪائنات جي وڏن رازن کي کولڻ واري تحقيق جو حصو بڻجي سگهن ٿا.

ڪراچيءَ ۾ ڄاول ڊاڪٽر آصفه اختر جرمنيءَ ۾ حياتياتي سائنس جي عالمي تحقيق سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪم انساني خلين ۾ جينن جي سرگرمي ۽ موروثي بيمارين کي سمجهڻ بابت آهي. اهڙي تحقيق مستقبل ۾ ڪيترين بيمارين جي سڃاڻپ ۽ علاج لاءِ نوان رستا کولي سگهي ٿي. جيڪڏهن سنڌ جون يونيورسٽيون سندس جهڙن عالمي ماهرن سان گڏيل تحقيقي پروگرام قائم ڪن ته اسان جا نوجوان محقق به جديد سائنسي دريافتن ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.

آغا خان يونيورسٽي ڪراچيءَ سان لاڳاپيل ڊاڪٽر ذوالفقار احمد ڀٽو ماءُ ۽ ٻار جي صحت، غذائي کوٽ ۽ ٻارن جي موت گهٽائڻ بابت عالمي سطح تي اهم تحقيق ڪري چڪو آهي. سندس ڪم مان دنيا جي ڪيترن ملڪن جي صحت وارين پاليسين کي فائدو پهتو آهي. پاڪستان جهڙي ملڪ ۾، جتي اڃا به ڪيترائي ٻار خوراڪ جي کوٽ ۽ علاج جي اڻهوند سبب زندگي وڃائين ٿا، اهڙي تحقيق کي سرڪاري اسپتالن ۽ پٺتي پيل علائقن تائين پهچائڻ وڏي انساني خدمت ٿي سگهي ٿي.

ڊاڪٽر عطاءُ الرحمان قدرتي ٻوٽن مان دوائن لاءِ فائديمند ڪيميائي مرڪبن جي ڳولا ۽ اعليٰ سائنسي تعليم ۾ عالمي سڃاڻپ رکي ٿو. سندس تجربي مان فائدو وٺي ملڪ ۾ نين دوائن جي دريافت ۽ دوا ساز صنعت کي وڌيڪ مضبوط ڪري سگهجي ٿو. ڊاڪٽر محمد صبيح انور جديد فزڪس، روشنيءَ ۽ مقناطيسي مادن بابت تحقيق ڪري رهيو آهي، جڏهن ته ڊاڪٽر زهرا حسن سلهه ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين خلاف طبي تحقيق ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي. اهڙن محققن کي مستقل مالي مدد، جديد اوزار ۽ نوجوان ساٿي فراهم ڪرڻ سان سندن ڪم جو دائرو وڌائي سگهجي ٿو.

معاشيات جي شعبي ۾ ڊاڪٽر عاصم اعجاز خواجه تعليم، غربت، مالي سهولتن ۽ ترقياتي پاليسين بابت عالمي تحقيق ڪري رهيو آهي. سندس ڪم مان پاڪستان پنهنجي تعليمي نظام، معاشي ادارن ۽ غربت گهٽائڻ وارين پاليسين کي وڌيڪ اثرائتو بڻائڻ لاءِ فائدو وٺي سگهي ٿو. ادب جي دنيا ۾ امر جليل جهڙا سينيئر اديب اڄ به اسان وٽ موجود آهن، جن جي تخليقن ۾ انسان دوستي، سماجي انصاف ۽ رواداريءَ جو سگهارو پيغام سمايل آهي. انهن جي ادبي ورثي کي عالمي ٻولين ۾ منتقل ڪرڻ سان پاڪستاني ادب لاءِ نوان در کلي سگهن ٿا.

اهي رڳو چند نالا آهن، جيڪي منهنجي محدود مطالعي ۽ ڄاڻ ۾ آيا آهن. يقيناً پاڪستان جي يونيورسٽين، اسپتالن، تحقيقي ادارن ۽ پرڏيهه ۾ اهڙا ٻيا به ڪيترائي غيرمعمولي سائنسدان، اديب ۽ ماهر موجود هوندا، جيڪي منهنجي نظر يا مطالعي هيٺ نه آيا آهن، ڇاڪاڻ ته پاڪستان ۾ صلاحيتن جي کوٽ ناهي، کوٽ انهن کي ڳولڻ، سڃاڻڻ ۽ سندن علم کي اڳتي وڌائڻ جي آهي.

هاڻي بنيادي سوال اهو آهي ته پاڪستان اهڙو ماحول ڪيئن پيدا ڪري، جتي عالمي معيار جون دريافتون ۽ تخليقون جنم وٺن؟ دنيا جا وڏا سائنسدان رڳو ذاتي ذهانت جي بنياد تي ڪامياب نٿا ٿين. انهن جي پويان معياري تعليم، تحقيق جي آزادي، جديد تجرباگاهون، مستقل مالي مدد، قابل استادن جي رهنمائي ۽ اهڙا ادارا هوندا آهن، جيڪي ناڪام تجربن کي به سکيا جو حصو سمجهندا آهن. اسان وٽ اڪثر تعليم جو مقصد امتحان پاس ڪرڻ، ڊگري حاصل ڪرڻ ۽ نوڪري ڳولڻ تائين محدود ٿي وڃي ٿو، جڏهن ته علم جي اصل روح سوال ڪرڻ، نئين ڳالهه دريافت ڪرڻ ۽ موجوده مسئلن جا حل ڳولڻ ۾ آهي.

اسان کي اسڪولن کان ئي ٻارن ۾ تجسس، مشاهدي، تجربن ۽ تنقيدي سوچ جي حوصلا افزائي ڪرڻي پوندي. يونيورسٽين ۾ تحقيق کي رڳو مقالن جي تعداد سان ماپڻ بدران ان جي اصليت، معيار ۽ انساني فائدي کي اهميت ڏيڻ گهرجي. سائنسدانن کي پنجن کان ڏهن سالن تائين مستقل تحقيقي مالي مدد ملي، جيئن هو هر سال بجيٽ ۽ منظوريءَ جي انتظار بدران پنهنجي ڪم تي ڌيان ڏئي سگهن. مقرريون، ترقيون ۽ تحقيقي وسيلا سياسي سفارش، ذاتي تعلقات، جنس، مذهب يا علائقي بدران قابليت ۽ شفاف سائنسي جائزي جي بنياد تي ڏنا وڃن.

پاڪستان کي ڪراچي، ڄامشوري، حيدرآباد، سکر، لاهور، اسلام آباد، پشاور ۽ ٻين علمي مرڪزن ۾ جديد گڏيل تجربيگاهون قائم ڪرڻ گهرجن، جتي مختلف يونيورسٽين جا محقق هڪ ٻئي سان گڏجي ڪم ڪري سگهن. پرڏيهه ۾ موجود پاڪستاني ماهرن کي به انهن ادارن سان ڳنڍيو وڃي. ضروري ناهي ته هر سائنسدان وطن واپس اچي؛ هو پنهنجي عالمي تجربي، گڏيل تحقيق، شاگردن جي تربيت ۽ جديد سائنسي سهولتن تائين رسائيءَ ذريعي به ملڪ جي خدمت ڪري سگهي ٿو.

تحقيق کي پاڪستان جي حقيقي مسئلن سان ڳنڍڻ به ايترو ئي ضروري آهي. اسان وٽ پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي پيداوار، توانائي، ماحولياتي تبديلي، ڪينسر، سلهه، ٻارن جي صحت، غربت ۽ تعليم جهڙا مسئلا موجود آهن. جيڪڏهن انهن تي عالمي معيار جي تحقيق ٿئي ته ان جا نتيجا نه رڳو پاڪستان، پر ٻين ترقي پذير ملڪن لاءِ به فائديمند ٿي سگهن ٿا. ساڳئي وقت بنيادي سائنس کي به نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته تاريخ جون ڪيتريون ئي وڏيون ايجادون اهڙي تحقيق مان پيدا ٿيون آهن، جنهن جو فوري عملي فائدو ابتدا ۾ ڪنهن کي به معلوم نه هو.

ادب، امن ۽ معاشيات جي شعبن کي به ساڳي اهميت ڏيڻ گهرجي. سنڌي، اردو، پنجابي، پشتو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جي معياري ادب جا عالمي ترجما ڪرايا وڃن، انساني حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ادارن کي آزادي ۽ تحفظ ملي، ۽ معاشي تحقيق کي سرڪاري پاليسين سان ڳنڍيو وڃي. علم جي ترقي ڪنهن هڪ شعبي تائين محدود ناهي؛ هڪ صحتمند ۽ باشعور سماج لاءِ سائنس، ادب، فلسفو، اقتصاديات ۽ انساني حق سڀ هڪ ٻئي جا ساٿي آهن.

ان مقصد لاءِ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتون گڏجي هڪ آزاد قومي تحقيقي فنڊ قائم ڪري سگهن ٿيون، جنهن ۾ يونيورسٽيون، صنعتون، عالمي ادارا ۽ پرڏيهه ۾ رهندڙ پاڪستاني ماهر حصو وٺن. ان جي انتظاميا سياسي اثر کان آزاد هجي ۽ تحقيقي منصوبن جي چونڊ عالمي معيار مطابق ڪئي وڃي. ان فنڊ جو مقصد رڳو نوبيل انعام کٽڻ نه، پر اهڙيون دريافتون ۽ خدمتون ممڪن بڻائڻ هجي، جيڪي انسانيت لاءِ غيرمعمولي فائدا پيدا ڪن.

اسان کي اها حقيقت به سمجهڻ گهرجي ته هر وڏو سائنسدان نوبيل انعام نٿو ماڻي ۽ نه ئي هر قيمتي تحقيق کي اهو اعزاز ملي ٿو. نوبيل انعام جي چونڊ جا پنهنجا سخت معيار آهن، پر ان جو بنيادي فلسفو انسانيت لاءِ غيرمعمولي فائدو پهچائڻ آهي. تنهنڪري اسان جو اصل مقصد انعام جي ڊوڙ نه، پر علم، تحقيق ۽ تخليق ۾ اهڙي بلندي حاصل ڪرڻ هئڻ گهرجي، جتي عالمي اعزاز پاڻ اسان جي ڪم جي مڃتا بڻجن.

هر سال آڪٽوبر ۾ جڏهن دنيا نوبيل انعام ماڻيندڙن جا نالا ٻڌي ٿي، تڏهن اسان به انهن جي ڪاميابين تي خوشي ملهائيندا آهيون. پر خوشيءَ سان گڏ پنهنجي اندر ۾ هڪ سوال به پيدا ٿيڻ گهرجي ته اسان پنهنجن باصلاحيت ذهنن لاءِ ڇا ڪيو آهي؟ ڇا اسان کين وقت سر سڃاتو؟ ڇا سندن خوابن کي وسيلا ڏنا؟ ڇا اسان جي ادارن سندن سوالن، تجربن ۽ نون خيالن کي جاءِ ڏني؟ يا اسان تڏهن سندن قدر ڪيو، جڏهن اهي پرڏيهه ۾ مشهور ٿيا، رٽائر ٿي ويا يا هميشه لاءِ اسان کان وڇڙي ويا؟

قومون رڳو وڏا سائنسدان پيدا ڪرڻ سان عظيم نٿيون بڻجن، پر انهن کي سنڀالڻ، سندن علم مان فائدو وٺڻ ۽ ايندڙ نسل لاءِ علم جا در کولڻ سان عظيم بڻجن ٿيون.

پاڪستان کي پنهنجن علمي هيرن جي قدر سندن لاڏاڻي کان پوءِ خراج تحسين، يادگار تقريبن ۽ تصويرن ذريعي نه، پر سندن حياتيءَ ۾ تحقيق جا موقعا، وسيلا، عزت ۽ آزادي فراهم ڪري ڪرڻ گهرجي. اسان کي اهڙو ملڪ ٺاهڻو پوندو، جتي ڪنهن باصلاحيت نوجوان لاءِ پنهنجا خواب ساڀيان ڪرڻ خاطر وطن ڇڏڻ مجبوري نه هجي، جتي سوال ڪرڻ ڏوهه نه سمجهيو وڃي ۽ جتي علم تي خرچ ٿيندڙ رقم کي بار نه، پر قوم جي مستقبل ۾ سيڙپڪاري سمجهيو وڃي.

شايد پوءِ ڪنهن ايندڙ آڪٽوبر ۾، جڏهن دنيا جون اخبارون نوبيل انعام ماڻيندڙن جي نالن سان ڀرجي وينديون، انهن ۾ پاڪستان جي ڪنهن سائنسدان، اديب يا امن جي علمبردار جو نالو به شامل هجي. پر ان ڏينهن جو رڳو انتظار ڪرڻ بدران، اسان کي ان لاءِ بنياد اڄ رکڻو پوندو.

_________________

ڪلاونتي راجا سياسي ۽ سماجي ڪارڪن آهي، جيڪا گذريل ٻن ڏهاڪن کان پاڻي، اقليتن، عورتن ۽ ٻين عوامي مسئلن لاءِ جدوجهد ۽ آگاهي جي ڪم سان وابسته آهي. لکڻ ۽ تقرير ذريعي عوامي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ سندس دلچسپي آهي. رابطو kalavanti.raja@gmail.com