سنڌ ڌرتيءَ جي قديم روح، لوڪ عقيدت ۽ امن جي موسيقيءَ جو هڪ سفر
راماپير، جنهن کي بابا رامديو، رامديو پير، رامشاهه پير، رامسا پير ۽ ٻين ڪيترن ئي نالن سان ياد ڪيو وڃي ٿو، سنڌ ۽ راجسٿان جي لوڪ حافظي ۾ هڪ اهڙو نالو آهي، جنهن جي چوڌاري عقيدت سان گڏ محبت، برابري ۽ انسان دوستيءَ جون ڪيتريون ئي ڪهاڻيون جنم وٺن ٿيون.
ڪلاونتي راجا
سنڌ ۾ سيپٽمبر جون ڪي اهڙيون راتيون به اينديون آهن، جن جي ٿڌڙي هير ۾ ڄڻ صديون پراڻو ڪو سُرَ سمايل هوندو آهي. بڊو هندي مهيني جون اهي راتيون، جڏهن هوا ۾ اگر بتيءَ جي خوشبو پکڙجندي آهي، تمبوري جا نرم ۽ مٺڙا سر رات جي ماٺ کي ڇهندا آهن، ۽ جهنجهه جي جهنڪار سان گڏ راماپير جا ڀڄن فضا ۾ گونجندا آهن، تڏهن محسوس ٿيندو آهي ته سنڌ پنهنجي تمام پراڻي يادگيريءَ سان ٻيهر جاڳي پئي آهي. هي رڳو ڪنهن هڪ مذهبي عقيدي جو موسم ناهي؛ هي سنڌ جي لوڪ روح، محبت، يڪجهتي ۽ انهن پراڻن ثقافتي رشتن جي موسم آهي، جيڪي نسل در نسل ماڻهن جي دلين ۾ جيئرا رهيا آهن.
راماپير، جنهن کي بابا رامديو، رامديو پير، رامشاهه پير، رامسا پير ۽ ٻين ڪيترن ئي نالن سان ياد ڪيو وڃي ٿو، سنڌ ۽ راجسٿان جي لوڪ حافظي ۾ هڪ اهڙو نالو آهي، جنهن جي چوڌاري عقيدت سان گڏ محبت، برابري ۽ انسان دوستيءَ جون ڪيتريون ئي ڪهاڻيون جنم وٺن ٿيون. راجسٿان جي پوکڻ ڀرسان رامديوَرا سندس سڀ کان مشهور ڌام آهي، جتي هر سال ڀادوي ميلي جي موقعي تي هزارين عقيدتمند پري پري کان پهچن ٿا. پر راماپير جي ڪهاڻي رڳو رامديوَرا تائين محدود ناهي. اها ريگستان جي واريءَ وانگر سرحدن کان بي نياز آهي، جيڪا هوا سان گڏ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ وڃي ٿي ۽ پنهنجي خوشبو پوئتي ڇڏي وڃي ٿي.
سنڌ ۾ راماپير جي عقيدت جو رنگ پنهنجو هڪ الڳ مٺاڻ رکي ٿو. هتي مندرن ۽ ٿانن تي ڌڄائون چاڙهيون وڃن ٿيون، ڏيئا ٻاريا وڃن ٿا، اگر بتيون دکايون وڃن ٿيون ۽ راتين جا جاڳا ٿين ٿا. تمبورو، جهنجهه ۽ ٻين لوڪ سازن سان گڏ ڀڄن ۽ سُرَ ائين وڄن ٿا، ڄڻ ڪنهن پراڻي زماني جي آواز کي ٻيهر جنم ملي ويو هجي. انهن راڳن ۾ رڳو لفظ نه هوندا آهن؛ انهن ۾ ڏاڏين ۽ نانين جون يادون، سفرن جون ڪهاڻيون، ڌرتيءَ سان محبت ۽ پنهنجي سڃاڻپ کي زنده رکڻ جي خاموش خواهش به سمايل هوندي آهي.
راماپير جي عقيدت سان سنڌ جي ميگهواڙ برادريءَ جو هڪ گهرو ۽ جذباتي رشتو به جڙيل آهي. ڪيترين ئي خاندانن لاءِ راماپير رڳو هڪ پوڄا جو نالو ناهي، پر پنهنجي ابن ڏاڏن جي ياد، پنهنجي لوڪ ورثي ۽ پنهنجي ثقافتي سڃاڻپ جو حصو آهي. راماپير سان لاڳاپيل ڪهاڻيون نسلن کان زباني طور تي منتقل ٿينديون رهيون آهن. انهن مان ڪجهه روايتون هڪ ٻئي کان مختلف به آهن، پر انهن سڀني جي وچ ۾ هڪ ڳالهه ساڳي آهي: راماپير ماڻهن جي دلين ۾ محبت ۽ ڀروسو پيدا ڪندڙ هڪ لوڪ روحاني علامت طور زنده رهيو آهي.
راماپير جي روايتن ۾ دالي ٻائيءَ جو ذڪر خاص محبت سان ڪيو وڃي ٿو. کيس راماپير جي روحاني ڀيڻ طور ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ سندس نالو به رامديوَرا جي روايت سان گهريلو طور ڳنڍيل آهي. اهڙيون ڪهاڻيون ٻڌائين ٿيون ته لوڪ عقيدو هميشه رڳو وڏن نالن ۽ بادشاهن جي چوڌاري نٿو ڦري؛ ڪڏهن ڪڏهن ان جي سڀ کان حسين صورت انهن عام ماڻهن جي ياد ۾ محفوظ هوندي آهي، جن کي محبت پنهنجي خاندان جو حصو بڻائي ڇڏيو.
راماپير جي لوڪ ڪهاڻين ۾ هرجي ڀاٽي، رتنا ريڪا، لکي بنجارا، راني روپندي ۽ ٻين ڪيترن ئي ڪردارن جا نالا به اچن ٿا. انهن ڪهاڻين ۾ عقيدت، امتحان، سفر، سخاوت ۽ انساني لاڳاپن جا ڪيترائي رنگ نظر اچن ٿا. پنجن مسلمان پيرن جي راماپير کي رامشاهه پير طور سڃاڻڻ واري روايت پڻ ان لوڪ دنيا جي هڪ اهم علامت آهي، جتي روحانيت کي مذهبن جي سخت حدن کان ٻاهر به محسوس ڪيو ويو. شايد ان ئي ڪري راماپير جي ميلن ۾ اڄ به اهڙا ماڻهو گڏ نظر اچن ٿا، جيڪي مختلف عقيدن سان واسطو رکن ٿا، پر هڪ ئي موسيقي، هڪ ئي ماحول ۽ هڪ ئي انساني احساس ۾ پاڻ کي گڏ محسوس ڪن ٿا.
قديم زماني ۾ راجسٿان، سنڌ ۽ چولستان جي وچ ۾ جيڪي ريگستاني رستا هئا، سي اڄ جي نقشن تي شايد جدا جدا علائقا نظر اچن، پر ماڻهن جي زندگيءَ ۾ اهي ڪڏهن به مڪمل طور جدا نه هئا. مالوند، مسافر، واپاري، ڪاريگر ۽ خاندان انهن رستن تان ايندا ويندا هئا. ساڻن گڏ رڳو سامان نه هلندو هو؛ ساڻن ڪهاڻيون، گيت، رسمون، عقيدا ۽ يادون به سفر ڪنديون هيون. وقت گذرندو ويو، سرحدون بدلجنديون ويون، رستا نوان ٿيندا ويا، پر لوڪ يادگيريءَ جا اهي رستا اڄ تائين ماڻهن جي دلين ۾ موجود آهن.
سنڌ جي سکر ڊويزن ۽ ان جي آس پاس راماپير جي روايت جو هڪ خاص گهرو رنگ نظر اچي ٿو. روهڙي، ڪنڌرا، گمبٽ، ڪوٽڏيجي، اوٻاڙو ۽ ٻين ڪيترن ئي هنڌن تي راماپير سان لاڳاپيل مندر ۽ ٿان مقامي ثقافت جو حصو بڻيل آهن. انهن هنڌن تي ٿيندڙ ميلا ۽ جاڳا ڪيترن ئي خاندانن لاءِ سال جي اهم ترين موقعن مان هڪ هوندا آهن. ماڻهو پري پري کان پنڌ ڪري، گاڏين ۾، قافلن جي صورت ۾ يا خاندانن سان گڏ اچي پهچندا آهن. ڪنهن جي هٿ ۾ ڌڄا هوندي آهي، ڪنهن وٽ نذرانو، ڪنهن جي چپن تي ڀڄن ۽ ڪنهن جي دل ۾ ڪا پراڻي مراد.
ڪنڌرا ڀرسان جان الله شاهه ماريءَ جو راماپير سان لاڳاپيل ميلو به اهڙي ئي زنده روايت جي تصوير پيش ڪري ٿو، جتي عقيدتمند گڏ ٿين ٿا، ستسنگ ٿين ٿا، ڀڄن ڳايا وڃن ٿا، ڏيئا ٻرن ٿا ۽ رات دير تائين عبادت ۽ موسيقيءَ جو سلسلو جاري رهي ٿو. اهڙين محفلن جي سڀ کان خوبصورت ڳالهه اها آهي ته انهن جي فضا ۾ پاڙيسري مسلمان به شريڪ ٿين ٿا. هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان هلندڙ اهڙيون مقامي روايتون ٻڌائين ٿيون ته سنڌ جي ثقافت کي سمجهڻ لاءِ رڳو تاريخ جا ڪتاب پڙهڻ ڪافي ناهن؛ سنڌ جي ڳوٺن، ميلن، راڳن ۽ ماڻهن جي دلين کي به پڙهڻو پوندو.
گمبٽ، ڪوٽڏيجي، ڪنڌرا، روهڙي، پنوعاقل، اوٻاڙو، ڪمُو شهيد، ڪنڌڪوٽ، بخشاپور ۽ سنڌ جي ٻين ڪيترن ئي علائقن ۾ راماپير جي نالي سان جڙيل روايتون اڄ به ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ موجود آهن. ڪٿي ننڍڙو ٿان آهي، ڪٿي پراڻو مندر، ڪٿي هر سال ٿيندڙ ميلو ۽ ڪٿي ڪنهن خاندان جي گهر ۾ ٿيندڙ جاڳا. انهن سڀني جو رنگ هڪجهڙو ناهي، پر انهن جي اندر هڪ ئي احساس ڌڙڪي ٿو: پنهنجي ماضيءَ سان ڳنڍيل رهڻ جو احساس.
راماپير جو ميلو، حقيقت ۾، رڳو ميلو ناهي؛ اهو يادگيريءَ جو هڪ زنده ذخيرو آهي. اتي بزرگ پنهنجن ٻارن کي پراڻيون ڪهاڻيون ٻڌائين ٿا، مائرون پنهنجن ٻارن کي ڀڄن سيکارين ٿيون، نوجوان تمبورو ۽ جهنجهه جا سر سنڀالين ٿا، ۽ خاندان پنهنجون پراڻيون رسمون ايندڙ نسل ڏانهن منتقل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح ثقافت ڪنهن ڪتاب جي صفحي تي بيٺل لفظ نٿي رهي؛ اها ماڻهن جي عمل، آواز ۽ زندگيءَ ۾ ساھ کڻندي رهي ٿي.
۽ پوءِ اچي ٿي اها موسيقي، جيڪا هن سڄي روايت جي دل آهي. تمبوري جو نرم آواز، جهنجهه جي جهنڪار، ڀڄن جا سادا پر دل ۾ لهي ويندڙ لفظ، اگر بتيءَ جي خوشبو ۽ رات جي ٿڌڙي هوا گڏجي اهڙو ماحول پيدا ڪن ٿا، جنهن کي لفظن ۾ مڪمل طور بيان ڪرڻ شايد ممڪن ئي ناهي. ان وقت موسيقي عبادت به بڻجي وڃي ٿي ۽ ياد به؛ دعا به بڻجي وڃي ٿي ۽ محبت به. ماڻهو ڳائين ٿا، ٻڌن ٿا ۽ ڪجهه دير لاءِ پنهنجي روزمرهه جي پريشانين کان مٿي ٿي وڃن ٿا.
سنڌ جي لوڪ موسيقيءَ ۾ اها وڏي خوبي آهي ته اها دلين جي وچ ۾ فاصلا گهٽ ڪري ٿي. ڪنهن کي راڳ جي علمي زبان اچي يا نه اچي، تمبوري جو هڪ سادو سر دل تائين ضرور پهچي ٿو. ڪنهن کي ڀڄن جا سڀ لفظ ياد هجن يا نه هجن، گڏجي ڳائڻ جو احساس کيس محفل جو حصو بڻائي ڇڏي ٿو. شايد اهو ئي سنڌ جي قديم روح جو هڪ حسين راز آهي: هتي موسيقي ماڻهن کي هڪ ٻئي کان پري ڪرڻ لاءِ نه، پر ويجهو آڻڻ لاءِ جنم وٺندي رهي آهي.
جڏهن راماپير جي ڌڄا ٻيهر هوا ۾ لهرائين ٿيون، تڏهن انهن ۾ رڳو عقيدت جو رنگ نه هوندو آهي؛ انهن ۾ تاريخ جا ڪيترائي ورق به لهرائيندا آهن. انهن ڌڄائن سان گڏ انهن ماڻهن جون يادون به هلنديون آهن، جيڪي صديون اڳ انهن ئي رستن تان گذريا هئا. انهن جي پنڌ جا نشان شايد واريءَ تان مٽجي ويا هجن، پر انهن جا گيت، ڪهاڻيون ۽ عقيدا اڄ به ماڻهن جي دلين ۾ موجود آهن.
اڄ جي تيز رفتار دنيا ۾، جڏهن نيون سرحدون، نيون ٽيڪنالاجيون ۽ نيون زندگيون اسان کي پنهنجي ماضيءَ کان تيزيءَ سان پري کڻي وڃي رهيون آهن، تڏهن راماپير جون اهي راتيون هڪ نرم ياد ڏيارين ٿيون ته قومن ۽ سماجن جي اصل طاقت رڳو انهن جي عمارتن، رستن يا شهرن ۾ نه هوندي آهي؛ اها انهن جي يادگيريءَ، ثقافت ۽ انساني رشتن ۾ به هوندي آهي. جيڪا قوم پنهنجي لوڪ ڪهاڻين کي وساري ڇڏي ٿي، اها آهستي آهستي پنهنجي روح جي هڪ حصي کان محروم ٿي وڃي ٿي.
سيپٽمبر جي ڪنهن ٿڌڙي رات ۾، جڏهن سنڌ جي ڪنهن ننڍڙي ڳوٺ ۾ ڏيئو ٻري رهيو هجي، اگر بتيءَ جي خوشبو هوا ۾ هجي، ڌڄا خاموشيءَ سان لهرائي رهيون هجن ۽ تمبوريءَ جو ڪو مٺو سر رات جي اونداهيءَ ۾ پري تائين وڃي رهيو هجي، تڏهن شايد اهو محسوس ٿئي ته وقت ٿوري دير لاءِ بيهي رهيو آهي. ماضي ۽ حال هڪ ٻئي سان ملي ويا آهن، سرحدون وسري ويون آهن ۽ سنڌ پنهنجي قديم آواز ۾ پاڻ سان ڳالهائي رهي آهي.
شايد راماپير جي روايت جو سڀ کان حسين پاسو به اهو ئي آهي ته اها رڳو ماضيءَ جي ياد نه آهي؛ اها اڄ به جيئري آهي. اها انهن خاندانن جي دلين ۾ جيئري آهي، جيڪي هر سال پنهنجي ڌڄا کڻي نڪرندا آهن؛ انهن عورتن جي آواز ۾ جيئري آهي، جيڪي ڀڄن ڳائين ٿيون؛ انهن سازندن جي آڱرين ۾ جيئري آهي، جيڪي تمبورو وڄائين ٿا؛ انهن ياترين جي قدمن ۾ جيئري آهي، جيڪي ڊگهو پنڌ ڪري پنهنجي پير وٽ پهچن ٿا؛ ۽ انهن سڀني ماڻهن جي محبت ۾ جيئري آهي، جيڪي مختلف عقيدن جي باوجود هڪ ئي محفل ۾ گڏ ويهن ٿا.
۽ جڏهن رات وڌيڪ گهري ٿيندي، ڏيئا اڃا به ٻرندا رهندا ۽ تمبوري جا سر اونداهيءَ ۾ پنهنجو رستو ٺاهيندا رهندا، تڏهن لڳندو ته سنڌ پنهنجي اندر جي ڪنهن تمام پراڻي دروازي کي آهستي کوليو آهي. ان دروازي جي پويان مٽيءَ جي خوشبو آهي، ريگستان جا رستا آهن، سنڌوءَ جي وهڪري جهڙي رواني آهي، نسلن جون يادون آهن ۽ انسان کي انسان سان جوڙيندڙ محبت آهي.
راماپير جون اهي راتيون، حقيقت ۾، سنڌ جون پنهنجون راتيون آهن؛ اهي راتيون، جن ۾ سنڌ پنهنجي قديم روح کي ياد ڪري ٿي، پنهنجي لوڪ ورثي کي ٻيهر ڳائي ٿي ۽ خاموشيءَ سان پاڻ کي پاڻ وٽ واپس آڻي ٿي..
______________
ڪلاونتي راجا سياسي ۽ سماجي ڪارڪن آهي، جيڪا گذريل ٻن ڏهاڪن کان پاڻي، اقليتن، عورتن ۽ ٻين عوامي مسئلن لاءِ جدوجهد ۽ آگاهي جي ڪم سان وابسته آهي. لکڻ ۽ تقرير ذريعي عوامي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ سندس دلچسپي آهي. رابطو: kalavanti.raja@gmail.com
